Кіріспе
Қос вариация (сонымен қатар, кезектесетін вариациялар деп те аталады) – классикалық музыкада қолданылатын музыкалық форма. Бұл екі тақырыпты пайдаланатын тақырып және вариациялардың бір түрі. Қос вариациялар жиынтығында бірінші тақырып (бұл жерде А деп аталады) екінші тақырыпқа (B) ілеседі, содан кейін А-ның вариациясы, содан кейін B-нің вариациясы, және осылай А мен B вариациялары кезекпен жалғасады. Көбінесе соңында кода болады. Қос вариация композитор Йозеф Хайднмен тығыз байланысты, ол өмірі бойында осындай көптеген бөлімдерді жазған.
The double variation (also known as alternating variations) is a musical form used in classical music. It is a type of theme and variations that employs two themes. In a double variation set, a first theme (to be called A here) is followed by a second theme (B), followed by a variation on A, then a variation on B, and so on with alternating A and B variations. Often there is a coda at the end. The double variation is strongly associated with the composer Joseph Haydn, who wrote many such movements during his career.
Гайдннің қос вариациясы
Екі еселенген вариация алғаш рет Хайднның 1770-ші жылдардағы шығармаларында кездеседі. Хайдн Карл Филипп Эммануэль Бахтың бұрынғы үлгісінен, осы композитордың вариацияланған репризалары бар сонаталарының алтыншысынан (W. 50/6, H. 140), C минор тоналылығында (1760) шабыттанған болуы мүмкін. Вариациялар жөніндегі сарапшы Элейн Сисман былай деп жазады: «Гейдн алғашқы [екі еселенген] вариацияларын жазған кезде, осы сонаталар тобы Венада бірнеше рет жарнамаланды». Гайдннің қос вариациялары айтарлықтай әртүрлілік көрсетсе де, бірнеше жалпы үлгілер бар. Екі тақырыптың да бірдей тоникасы бар, бірақ қарама-қарсы режимде, яғни A мажор болса, B минор, және керісінше. Екінші тақырып көбінесе бірінші тақырыпты еске түсіреді, бірақ одан өзгеше болуымен, нақты вариация емес. Вариациялардың жалпы саны аз, көбінесе әр тақырыпқа бір-екі ғана. Вариациялардың саны (бір ғана ерекшелікпен) мажор тақырыбын соңына қою үшін құрылған. Осылайша, егер бірінші тақырып мажор болса, Хайдн әдетте АБАБА пішімін қолданады, ал егер бірінші тақырып минор болса, Хайдн АБАБАБ пішімін қолданады. Хайднның карьерасы дамыған сайын, ол келесі қосымша ерекшеліктері бар екі еселенген вариациялардың ерекше түріне бет бұрды. Темп орташа, әдетте андант. Минор тақырып бірінші орынға қойылады. Әр тақырып екі бөлімге бөлінеді және әр бөлім қайталанады. Екі тақырыптың да ішкі құрылымы көбінесе соната пішімінде болады, мұнда музыка бірінші бөлімде доминантты немесе қатысты мажор тоналылығына, екінші бөлімнің бірінші жартысында алыс тоналылықтарға, содан кейін тоника тоналылығындағы бастапқы материалды қайталауға өтеді. Бұл байқауды Чарльз Розен «Классикалық стиль» еңбегінде Drumroll Symphony-дегі қос вариациялар туралы айтқан, және ол басқа да бірнеше жағдайларда да дұрыс. Эмоционалдық мазмұнды бағалау міндетті түрде субъективті болғанымен, минор тақырыптар кернеулі, ал мажор тақырыптар шаттыққа толы деп айтуға болады. Жан-Ив Брас, H:23 (Harmonia Mundi 901400) фортепианолық триосының орындалуына арналған бағдарламалық жазбаларында минор және мажор тақырыптарды тиісінше «мұңды» және «сәулелі» деп сипаттайды. Чарльз Розен H. 13 фортепианолық триосының мажор тақырыбы туралы жазғанда, Гайдн «өзіне тән сезімді, тіпті Моцарттың өзі де қайталамайтын, мүлдем сезімтал емес, тіпті жағымды экстаз сезімін» жасады дейді. Розеннің ескертуін басқа бірнеше мажор қос вариация тақырыптарына да қолдануға болады.
Гайдннің қос вариация түрінде жазылған шығармаларының тізімі
Сисманның айтуынша, А және В бөлімдерінің кілттері үшін кіші әріп минор, үлкен әріп мажорды білдіреді. Құрылымдық синопсистер Сисманнан шағын түзетулермен алынған; Сисманның нотациясында жұлдызша "өзгертілген" дегенді білдіреді. ЖылЖұмыс нысаныAB 1770–75? (ES); 1780 жылға дейін (MH) Пиано сонатасы H. XVI:36. 2: Scherzando ABA1B1A2coda A a 1771 3 (ES); шамамен 1768–1770? (MH) Пиано сонатасы H. XVI:44. 2: Allegretto ABA1B1; a минует g G 1778 жылға дейін (ES); 1771–1773? (MH) Пиано сонатасы H. XVI:33. Финал: Минует темпінде ABA1B1A2; a минует D d 1778 жылға дейін (ES); 1773 (MH) Пиано сонатасы H. XVI:22. Финал: Минует темпінде ABA1B1A2; a минует E e 1778/79 Симфония № 53, "L'Impériale". 2: Andante ABA1B1A2A3 A a 1778/79 Симфония № 70, 2: Specie d'un canone in contrapunto doppio: Andante ABA1B1A2. d D 1779 Симфония № 63, "La Roxelane". 2: Allegretto (O piu tosto allegro) ABA1B1A2*B2* c C 1781 Струнный квартет Op. 33, № 6. 4: Allegretto ABA1B1A2 D d 1784 жылға дейін Пиано сонатасы H. XVI:34. 3: Vivace molto ABA1*B1A2. Бірінші вариация A-да бастапқы бөлімнің қайталануымен ұзартылған. e E 1784 Пиано сонатасы H. XVI:40. 1: Allegro innocente ABA1B1A2. Келесі бөлімде A бөлімдері ашылу қозғалысының A тақырыбының тағы екі вариациясын құрайды. G g 1789 Пиано сонатасы H. XVI:48. 1: Andante con espressione ABA1B1A2 C c 1786 Симфония № 82. 2: Allegretto ABA1B1A2coda F f 1787 Струнный квартет Op. 50, № 4. 2: Andante ABA1B1A2 A a 1788 Симфония № 90. 2: Andante ABA1B1A2coda F f 1788 Струнный квартет Op. 55, № 2, "The Razor". 1: Andante più tosto Allegretto ABA1B1A2B2 f F 1789 Пиано трио H. XV:13 C минорында. 1: Andante ABA1B1A2B2 c C 1793 F минорындағы соло пианоға арналған вариациялар, H. XVII:6. Andante ABA1B1A2B2A* кеңейтілген кодамен. Бұл туындысын комментаторлар кеңінен бағалайды; Сисман оны Гайднның барлық ауыспалы вариацияларының "ең тереңі" деп атайды. f F 1793 Струнный квартет Op. 71, № 3. 2: Andante con moto ABAA1B1A2coda B♭ b♭ 1794 Пиано трио H. XV:19 G минорында. 1: Andante ABA1B1, содан кейін B-де Presto темпінде екінші квази-вариация, толық соната формасына дейін кеңейтілген. Бұл кеңею туралы талқылау үшін Rosen (1997:83–88) қараңыз. g G 1795 Пиано трио H. XV:23 D минорында. 1: Andante molto ABA1B1A2B2 codaмен d D 1795 Симфония № 103, "The Drumroll". 2: Andante più tosto Allegretto ABA1B1A2B2 формасы, B-ге негізделген ұзақ кодамен. Тақырыптар хорват халық әндеріне негізделген делінеді. c C
Бетховеннің қос вариациясы
Екілік вариация Гайднмен тығыз байланысты болғанымен, Элейн Сисман форманың аздап кеңейтілген анықтамасын қолдансақ, Людвиг ван Бетховеннің де екілік вариациялардың маңызды авторы болып шығатынын көрсетті. Ол оларды екілік вариациялар жиынтығы ретінде жазған.
Брукнер
Антон Брукнердің жетінші симфониясының (1883/1885) екінші бөлімін А. Питер Браун қос өзге түрінің жиынтығы деп сипаттаған.
Дворжак
Антонин Дворжактың Квартет Op. 97 (1893) шығармасының "Ларгетто" бөлігі Колин Лоусон тарапынан қосқан вариациялар жиынтығы ретінде сипатталған.
"Екілік" - бір ғана нұсқаны білдіреді
Барокко би кешенінде би қозғалысы кейде бірден бір вариациямен жалғастырылатын, ол "қос би" деп аталады. Көпке танымал мысал – Иоганн Себастьян Бахтың жалғыз скрипкаға арналған сонаталары мен партиталарының бірінші партитасы, ондағы төрт би қозғалысының әрқайсысы алдыңғы туындының бас партиясын дамытатын қос бимен ұласады.