Кіріспе

Жапон фольклорында жүзетін от шары

Жапон фольклорында хитодама (жапонша 人魂; "адам жаны" дегенді білдіреді) – көбінесе түн ортасында жүзетін от шары. Олар "денесінен айырылған өліктердің жандары" саналады, жаңбырлы түндерде көрінеді. Олар жиі ониби және кицунэбимен шатасады, бірақ хитодама "денеден шығып, ауада ұшатын жандардың көрінісі" ретінде қарастырылатындықтан, бұл мүлдем басқа ұғым. Олардың пішіні мен сипатына қатысты бүкіл Жапонияда ортақ белгілер бар, бірақ аймаққа байланысты кейбір айырмашылықтар да кездеседі. Олар тым биік емес биіктікте, иықтап ұшып жүреді. Түсі көк, қызыл немесе апельсин болып келеді, және олардың құйрығы қысқа немесе ұзын болуы мүмкін. Күндіз де көрінетін мысалдар бар. Окинава префектурасында хитодаманы тамагай деп атайды, ал Накиджинде бала дүниеге келмес бұрын пайда болады деп есептейді, сондай-ақ кейбір аймақтарда адамдарды өлімге жеткізетін құпия оттар деп те айтылады. Кавакамиде, Инба ауданында, Чиба префектурасында (қазіргі Ячимата) хитодаманы тамазэ деп атайды, және адам өлгеннен кейін 2 немесе 3 күн өткен соң денесінен шығып, храмдарға немесе олармен жақын байланыста болған адамдарға қарай барады дейді. Олар дауылдық жалюзилерде және бақтарда қатты дыбыс шығарады, бірақ бұл дыбысты тек сол рухпен тығыз байланысы бар адамдар ғана ести алады. Сонымен қатар, 28 жасқа дейін тамазэні көрмегендерге ол "келіңіз, танысайық (аймашоу, аймашоу)" деп келеді, сондықтан 28 жасқа дейін көрмегендер де оны көргендей болады.

Теориялар

Бір теория бойынша, "соғысқа дейінгі жерлеулер жерлеу рәсімі болғандықтан, денеден шыққан фосфор жаңбырлы түндері жаңбыр суымен әрекеттесіп, жарық шығарған, ал халықтың ғылым туралы шектеулі білімі хитодама туралы түсінікке әкелді". Тағы бір мүмкіндік – олар шырың құрттарынан шыққан, олардың үш түрі Жапонияда көптеп таралған: Luciola cruciata (源氏 ホタル, Genji hotaru; "Генджидің шырың құрты" деген мағынаны білдіреді), Luciola lateralis (平家 ホタル, Heike hotaru; "Хейкеден келген шырың құрты" деген мағынаны білдіреді) және Colophotia praeusta. Бұл ұлуларды жейтін қоңыздар мен олардың дернәсілдері денелерінің ерекше бөліктерін жарқырата білуімен (биолюминесценция) және оларды үрмелі түрде жыпылықтатқанымен танымал. Токиодағы Фуса паркінде жыл сайын "Шырың құрт аулау" деген мағынаны білдіретін Хотаругари (蛍狩り) мерекесі тойланады. Олардың құлап жатқан жұлдыздарды, жарқыраған бриофиттерге жабысқан жануарларды, батпақтан шығатын газдарды, шамдарды немесе көру иллюзияларын қате түсіну болуы мүмкін деп те ойластырылған. Жанғыш газдарды қолдана отырып жасалған "жасанды хитодамалар" да болды (Меижи университетінің профессоры Масао Ямананың 1976 жылы метан газын пайдалана отырып жасаған тәжірибесі). 1980 жылдары Йошико Ооцуки олардың "ауа плазмасы" екенін ұсынды. Дегенмен, жоғарыда аталған теориялармен түсіндірілмейтін хитодамалар да бар, сондықтан олар түрлі құбылыстардың нәтижесі деп саналады.