Кіріспе

Ресейдің оңтүстігіндегі Таганрог қаласы Петр I кезінде Ресейдің алғашқы жоспарланған қалаларының бірі ретінде құрылды. Жаңадан бағындырылған Азов теңізі аймағын қорғау үшін 1798 жылы ресейліктер мұнда әскери-теңіз базасын ашты, содан кейін қала мен теңіз порты салынды. Бірақ, 1710-1711 жылдардағы соғыста түріктер жеңіске жеткеннен кейін, Таганрог қаласы мен порты түріктерге тапсырылғанға дейін бұзылып жатты. Келесі қақтығыстардан кейін, бұл жер 1768-1774 жылдардағы орыс-түрік соғысынан кейін Екатерина II кезінде Ресейдің құрамына қайтадан енді. Жаңадан құрылған қала грек отарлаушыларымен толықты. Қаладағы ең көне шіркеу – Санкт-Николай шіркеуі 1778 жылы салынды және Херсонес қоңырауы бастапқыда осы шіркеу үшін құйылған. 19-ғасырдың басында қала губернаторы Балтазар фон Кампенхаузен басшылығымен қала одан әрі дамыды. Император Александр I қалада сарай салғызған және 1825 жылы сол жерде қайтыс болды. Қырым соғысы кезінде 1855 жылы Таганрог ағылшын және француз әскерлерімен қоршауға алынды, бірақ жауға түспеді. Таганрог тұрғыны, драматург Нестор Кукольник қаланың одан әрі дамуына үлес қосты. Қала Оңтүстік Ресейдің маңызды өнеркәсіптік және сауда орталықтарының біріне айналды, ал Таганрог театры қаланың мәдени өмірін жақсартты. Таганрог Ресей Азамат соғысы кезінде генерал Деникиннің штабы болды. Кеңес үкіметі жеңіске жеткеннен кейін, қала Украина КСР-іне қосылды, ал 1924 жылы Ресей КСР-іне қайтарылды. Екінші дүниежүзілік соғыста 1941-1943 жылдар аралығында неміс басқыншылығы кезінде мыңдаған тұрғын, әсіресе еврейлер, СС жасақтары (Петрушино шатқалы) тарапынан қырғынға ұшырады. Кеңес және кеңес кезеңінен кейінгі жылдарда Таганрог өнеркәсіптік және технологиялық орталық ретіндегі маңыздылығын сақтап келеді.

Ежелгі тарих

Неміс археологиялық институты (Deutsches Archäologisches Institut) және Дон археологиялық қоғамы Ортуин Далли басшылығымен жүргізген қазба жұмыстары қазіргі Таганрог орнында біздің заманымыздан бұрын 7 ғасырдың соңында грек қонысы болған деген қорытындыға келді. Ол Қара теңіз аймағындағы ерте грек отарлау процесінде маңызды рөл атқарды және, мүмкін, Березан мен Хистриядан кейін көп ұзамай салынған. Дегенмен, ол Кимер Босфоры (Керч бұғазы) немесе Танаистағы алғашқы қоныстар мен отарлардан (б.з.д. 580-60 жылдары құрылған) әлдеқайда көне.

Елді мекеннің атауы

Ғалымдардың пікірінше, бұл ежелгі Κρημνοί (грекше: Kremnoi) қаласының орналасқан жері болуы мүмкін, оны Геродот (кейде Cremna, Cremnoi немесе Кремны деп те жазылады) есімдерімен атаған. Геродотқа сәйкес, бұл елді мекен Палус Меотис жағалауында орналасқан. Қрым атауы да осы ежелгі қаладан туындаған болуы мүмкін.

Таганрог қаласының қоры

Ресей патшасы Петр I Азов теңізіне және одан әрі Қара теңізге қол жеткізу үшін Дон өзенінің сағасына жақын орналасқан түрік қамалы Азовты жаулап алуға тырысты. 1695 жылы жасаған алғашқы жорығы сәтсіз аяқталды, бірақ келесі жылы екінші рет жеңіске жетті. Азовты өз иелігінде ұстап тұру және Османдық түрік теңіз флотын тежеу үшін патша 1695-1696 жылдардың қысында салынған шағын әскери флотын кеңейтуге бұйрық берді. Петр Азов флотилиясын швейцариялық Франсуа Лефорттың (1699 жылы қайтыс болған) орнына, орыс дворяны, адмирал Федор Головинге тапсырды. Головинге вице-адмирал Корнелис Круйс және контр-адмирал Ян ван Рис көмектесті. 1698 жылдың 12 қыркүйегінде патша Петр I ресми түрде алғашқы ресейлік теңіз базасын – Таганрогты (түрікше атауы: Тайган) құрды. Таганрог егжей-тегжейлі жоспар бойынша салынған алғашқы ресейлік қалалардың бірі болды. Ресей теңіз флотының негізін қалаушы деп есептелетін вице-адмирал Корнелис Круйс 1698-1702 жылдары Таганрог қаласының алғашқы мэрі болды; ал 1711 жылы Азов теңізі мен Дон өзенінің алғашқы карталарын жасады. Қаладағы жоспарлау және құрылыс жұмыстарының жобасы 1698 жылы патшаның нұсқауымен құрылды.

XVIII ғасырдағы қала дамуы

1704 жылы тың жерлерді өңдеу басталды. Келесі жылы императордың жүзімдігі мен баулары отырғызылды. 18 ғасырдың бірінші онжылдығының соңына қарай теңіз порты, қамал және қаланың құрылысы толық аяқталды. Таганрог теңіз порты 774 000 шаршы метрді құрайтын дөңгелек емес су бетін қамтыды; ол Ресейдегі алғашқы жасалма порт болды. Бояр Алексей Шейн осы бекіністің құрылысына жауапты болды. Қамалда бесбұрышты бекініс салынды. Бекініс ішінде сарбаздар мен азаматтар үшін тастан тұрғын үйлер бой көтерді. 1711 жылдың ортасына қарай Таганрогтың өкімдік кеңсесінің мәліметтері бойынша, Таганрогта 8000-нан астам тұрғын болды. Аймақтың әлеуметтік өмірі дамыған сайын Таганрог әскери және әкімшілік маңызын сақтап, қолөнер мен сауда орталығына айналды. 1700–1711 жылдары Азов теңізі флоты Ресейдің оңтүстік шебін қорғады. Бірақ 1710 жылы Түркия Ресейге қарсы жаңа соғыс ашты. Борис Шереметьев басқаратын орыс әскерлері Прут өзені маңында басым түрік күштерімен қоршауға түсті. Ресей патшасы Азовты Түркияға қайтарып, Таганрогты бұзуға келісім жасауға мәжбүр болды. 1711 жылдың 19 қыркүйегінде Петр I-нің бұйрығымен Таганрог қиратылды, ал 1712 жылдың ақпанында орыс әскерлері қаланы тастап кетті. Елу жыл бойы порт, қамал және қала қираған күйінде жатты.

Таганрог қайтадан басталды

Түріктер оны екі рет (1712 және 1739 жылдары) қайтарып алды, бірақ 1769 жылы орыстар басып алды және Кучук-Кайнарджи шартында (1774) Түркия оны толығымен беріп қойды. 1769 жылдың 2 сәуірінде орыс әскері Таганрогқа кірді. Қаланы Екатерина II қайта құрды, ол вице-адмирал Алексей Сенявинге арналған жарлық шығарды. Таганрогта грек отарлаушылары қоныстанды, олар ежелгі гректер сияқты, кедейлік немесе зорлықтан қашып Солтүстік Қара теңіз және Азов теңізі маңындағы поселкелерге сиынды. Кейбір гректер бұрын Жерорта теңізінде қарақшылар болған, ал енді байларға айналды; көптегендері орыс шаруаларын алдап, орыс кеденшілеріне пара беріп күн көріп отырды. Олар байлықты әсем өмір сүру арқылы ғана емес, сонымен қатар жомарттықпен мәдениетті дамыту арқылы да таратып, оркестрлер, клубтар, мектептер мен шіркеулер ашты, француздық шеф-аспазшыларды шақырды және итальяндық мүсіншілерді әкелді. Иоаннис Варвакис және Ахилл Альфераки – Таганрогтың ең белгілі гректері.

Херсонес қоңырауы

Херсонес қоңырауы немесе "Херсонес тұман қоңырауы" көптеген адамдар "Таганрогтың шетелдегі көрікті жерлерінің бірі" деп санайды, тіпті ол басқа қаланың – Севастопольдің, немесе дәлірек айтқанда, Херсонес Тавриканың символына айналды. Қоңырау 1778 жылы орыс-түрік соғысы (1768–1774) кезінде Ресей империялық армиясының тұтқынға алған түрік зеңбіректерінен құйылған. Қоңырауда теңізшілердің қасиетті покровительдерінің бейнелері бейнеленген: Әйгілі Николай және Әйгілі Фока. Ал қоңыраудың бетінде әлі де оқылатын келесі жазу бар: «Сей колокол вылит в Святого Николая Чудотворца в Таганро из пленен Турецкой артиллери весом пуд фу (нт) 1778 месяца Августа числа», яғни «Бұл қоңырау 1778 жылдың тамыз айында Таганрогтағы Әйгілі Николай шіркеуінде тұтқынға алынған түрік артиллериясынан құйылды, салмағы – пуд фунт». Бұл қоңырау Севастополь қаласының негізі қалатынға дейін, сол кезде Ресей әскери-теңіз флотының әскери базасы болған Таганрогтағы Николай шіркеуі үшін құйылған. 1803 жылға дейін Әйгілі Николай шіркеуі Әскери-теңіз министрлігіне бағынышты болды. Севастополь Ресейдің оңтүстігіндегі негізгі әскери-теңіз базасы болғаннан кейін, император Александр I қоңырауды сол жерде салынып жатқан Әйгілі Николай шіркеуіне орнату үшін Севастопольге тасымалдауға бұйрық берді, ал қалған қоңыраулар мен шіркеу тақталары Севастополь қаласына берілді.

Қырым соғысындағы Таганрогтың қоршауы

1855 жылдың көктемінде одақтас ағылшын-француз басшылығы Ресейдің Севастопольді қоршауындағы байланыс және жабдықтауын бұзу мақсатында экспедициялық корпусты Азов теңізіне жіберуді шешті. 1855 жылдың 12 мамырында ағылшын-француз соғыс кемелері Керчь бұғазына кіріп, Камишевая шығанағының жағалау батареясын жойды. 1855 жылдың 21 мамырында артиллериялық қайықтар мен қарулы пароходтар Таганрог теңіз портына шабуыл жасады. Бұл порт Дондағы Ростовқа жақын орналасқандықтан және қалада жиналған азық-түлік, әсіресе нан, бидай, арпа және қарабидайдың мол қоры болғандықтан маңызды орталық саналатын. Таганрогтың генерал-губернаторы Егор Толстой және генерал-лейтенант Иван Краснов ультиматумды қабылдамай, ресейліктер өз қалаларын ешқашан тапсырмайды деп жауап берді. Ағылшын-француз эскадрильясы Таганрогты 6,5 сағат бойы бомбалауды бастады және қаланың орталығындағы Ескі Тас сатысының жанына 300 әскерді түсірді. Бірақ олар Дон қазақтары мен еріктілер корпусының қарсылығына тап болды. 1855 жылдың шілдесінде одақтас эскадрилья Миус өзені арқылы Дон өзеніне өтуге тырысып, Таганрогтан Дондағы Ростовқа қарай бағытталды. 1855 жылдың 12 шілдесінде "Х.М.С. Джаспер" кемесі Таганрог маңында жерге отырды, себебі бір балықшы буйларды судың аз тереңдігіне жылжытқан еді. Қазақтар барлық қару-жарағымен бірге қайықты қолға түсіріп, жарып жіберді. Үшінші қоршау әрекеті 1855 жылдың 19-31 тамызында жасалды, бірақ қала бұл кезде нығайтылған болатын және эскадрилья десанттық операциялар үшін тым жақын келе алмады. 1855 жылдың 2 қыркүйегінде одақтас флот Таганрог шығанағынан шығып кетті, ал Азов теңізінің жағалауындағы шағын әскери операциялар 1855 жылдың күзіне дейін жалғасты.

XIX ғасырдағы сауда және экономика дамуы

Базар қала өмірінде маңызды рөл атқарды және оның сыртқы келбетіне де әсер етті. 19-шы ғасырдың басынан бастап қалада зәулім жеке үйлер мен қоғамдық ғимараттар болды. Сауда орталығы болған Таганрог Ресейдің оңтүстігіндегі ірі өнеркәсіптік қалалардың біріне айналды. 19-шы ғасырдың соңына қарай білім беру ошақтарының саны артты. 19-шы ғасырдың екінші жартысында Таганрогтың сыртқы саудасы едәуір өсті. 20-шы ғасырдың басында Таганрог Ресейдегі импорттық тауарлар бойынша екінші, экспорттық тауарлар бойынша алтыншы орынды иеленді. Ішкі сауданың қарқынды дамуына байланысты жәрмеңкелер бұрынғы ықпалын жоғалтты, ал қалада "мұңғылсыз сауда орындары" – дүкендер ашыла бастады. Петровская және Гоголевский көшелері Таганрогтың басты сауда артерияларына айналды. Ресей экономикасына шетелдік инвестициялар Таганрогта ірі өнеркәсіптің дамуына түрткіс берді. 1896 жылы бельгиялық инвестициялар есебінен темір және болат зауытының құрылысы басталды. Зауыт бір жылдан кейін жұмысын бастады. Онда темір арқалықтар, қоршаулар, құбырлар, рельстер, темір табақтар, болаттан жасалған металл бұйымдары өндірілді. 1896 жылы бельгиялық Albert Neuve, Wilde & Co компаниясы қазандық зауытын салуға кірісті. Бұл зауыт қазандықтардан бөлек, металлургиялық конструкциялар, темір мен мыс қорытпаларын өндірді, бірақ өндіріс көлемі мен жұмысшылар саны жағынан болат зауытына қарағанда төмен тұрды. 1853 жылы негізі салынған тері өңдеу зауыты бельгиялық мамандардың басқаруына өтіп, одан әрі кеңейтілді. 1870 жылдардан бастап жол құрылысы жұмыстары кеңейтілді. Ғасыр соңына қарай қала көшелерінің көп бөлігі асфальтталды. Сонымен қатар, қала орталығында жасыл желектерге толы парктік аймақтар салынды. 1866 жылы итальяндық сәулетші Лондерон қалалық жаңа театр ғимаратын тұрғызды. Тамаша акустикасының арқасында Таганрог театры бүкіл елге әйгілі болды. Мұнда Антон Чехов, Максим Горький, А.Н. Островский, Уильям Шекспирдің пьесалары қойылды. Қала тұрғындарының мақтанышы – жергілікті саудагерлердің, өнерді қолдаушылардың қаржысына салынған итальяндық опера театры болды. Таганрог театрында 1866-1875 жылдары итальяндық операсы жұмыс істеді. 1876 жылы губернатор Йохан Хампус Фурухельмнің бастамасымен алғашқы қалалық кітапхана ашылды. 1898 жылы аймақтық мұражай құрылды. 1907 жылы алғашқы "Мираж" кинотеатры салынды, ал бірнеше жылдан кейін ағаштан салынған цирк ғимараты бой көтерді. 1871 жылы алғашқы жеке газет – "Азовский вестник" (Азов бюллетені) жарық көрді, кейін "Таганрогский вестник" (Таганрог бюллетені) деп атала бастады. Қала зиялыларының арасында суретшілер, музыканттар және публицистер болды. Алексеевская әйелдер гимназиясы 1911-1917 жылдары Таганрогта қызмет етті.

Азамат соғысы және кеңестердің құрылуы

1918 жылғы 22 қаңтарда Таганрогта Кеңес өкіметі орнатылды. Антон Глушко алғашқы жергілікті советтің төрағасы болды. 1918 жылдың наурыз айынан мамыр айына дейін Украина совет үкіметі неміс әскерлері Украинаны басып алған кезде Таганрогта орналасты. Таганрогтың өзі 1918 жылдың мамыр-тамыз айларында неміс оккупациясының астында болды. 1918 жылдың тамызында дон казактары қаланың бақылауын өз қолына алды. 1919 жылы генерал Антон Деникин Авгерино үйіндегі штабын орналастырды. 1919 жылғы 24 желтоқсанда Николай Куйбышев басқаратын Қызыл Армия әскерлері қалаға кірді. Деникиннің әскерлерінің қалдығы мен британ консулдығы эвакуацияланды. 1920 жылғы 26 ақпанда Әскери-революциялық комиссия 46-шы нұсқау шығарып, Таганрогта сол кезде ашық болған бес шетелдік консулдықты (испан, грек, бельгиялық, даниялық және швед консулдықтары) жапты. 1920 жылғы 17 желтоқсанда толық билік қалалық Совет жұмысшы кеңесінің атқару комитетіне берілді және қала Украина КСР-іне қосылды. Бірақ, 1924 жылы Шахты округімен бірге Ресей КФСР-іне берілді.

Таганрог Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде

1941-1943 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыста Таганрогты неміс әскерлері басып алды және ауыр зардаптарға ұшырады. 1941 жылдың қазан айында екі SS дивизиясы қалаға кірді, одан кейін басқа әскери және тыл дивизиялары келді. Жергілікті билік жүйесі Бюргермейстерхамт немесе "Жаңа орыс жергілікті билігі" деп аталған жүйемен алмастырылды. SS Einsatzgruppe Sonderkommando 10a оккупацияның алғашқы күндерінен бастап Таганрог тұрғындарын, әсіресе еврейлерді жүйелі түрде геноцидке ұшыратты. Мемлекеттік архив мәліметтері бойынша, Петрушино шатқалында Таганрогтың 7000-ге жуық тұрғыны (оның 1500-і әртүрлі жастағы балалар) атып өлтірілді. Таганрогта кем дегенде 2 совет партизандық тобы белсенді болды, олар НКВД-мен қаладан совет әскері шығар алдынан ұйымдастырылды. 1941 жылдың қараша айында Семион Морозов негізінен жас комсомол мүшелерінен құралған жер астындағы қарсылық тобын ұйымдастырды. Екі топтың мүшелері жеке-жеке әрекет етті және байланысқа түсуге тыйым салынды. Таганрогты Константин Сычев басқаратын Кеңес Армиясының 130-шы атқыштар дивизиясы және Дмитрий Сызранов басқаратын 416-шы атқыштар дивизиясы азат етті. Таганрогқа Ресей Федерациясының Президенті Дмитрий Анатольевич Медведев 2011 жылдың 3 қарашасында "қаланың қорғаушыларының ерлік, төзімділік және жаппай батырлық көрсеткені үшін, Отанның бостандығы мен тәуелсіздігі үшін күресте" "Әскери даңқ қаласы" мәртебесін берді.

Қазіргі заман

Революциядан кейінгі және соғыстан кейінгі кезеңдер қалаға жаңа өмір сыйлады. Энергетикалық машина жасау, металлургия өндірісі, аспап жасау және өнеркәсіптің басқа да салалары дамуға көшті. Ғылымның дамуы Таганрог мемлекеттік радиотехника университетінің құрылуымен тікелей байланысты болды. 70-80 жылдары Таганрог Оңтүстік Ресейдің маңызды ғылыми және өнеркәсіптік орталығы ретінде белгілі болды. Таганрог компаниялары: бу қазандықтарын, өздігінен жүретін комбайндарды, бұрғылау құралдарын, құбырларды, мұнай, газ және су құбырларын, балық іздеуге арналған жабдықтар мен басқа да құрылғыларды өндірді. Таганрог өнімдері әлемнің 50-ден астам еліне экспортталды. Кеңес Одағының тарауы мен 90-жылдардың басындағы алғашқы экономикалық реформалар Таганрог тұрғындары үшін қиын жағдай тудырды. Қаланың жергілікті билігі мен өнеркәсіптік кәсіпорындардың басшылары жаңа нарықтық экономикаға бейімделуге күш салды. Олар тәжірибелі кадрларды сақтап, технологиялық процестерді жақсартуға қол жеткізді. ХХ ғасырдың соңында өндіріс көлемінің өсу қарқыны шамамен 400%-ға жетті. "Береев" авиациялық компаниясы көп мақсатты амфибия BE 200-ді жобалап, өндіріске енгізді. Бұл амфибия ұшақтың аналогы жоқ. TAGMET темір және болат зауыты ең прогрессивті болат құю технологиясын қолданады және өсу қарқынын үнемі арттырып келеді. Doninvest Finance & Industry Group компаниясы Citroën (Франция) және Hyundai (Оңтүстік Корея) компанияларының лицензиясы бойынша жолаушылар автомобильдерін шығаруды бастады. Таганрог тұрғындары жаңа перинаталдық орталықтың ашылуына куә болды, ал 7-ші ауруханада ардагерлерге арналған жаңа офтальмология бөлімі ашылды. Қала бойынша бірнеше жаңа троллейбус және микроавтобус маршруттары енгізілді. Қалаға цифрлық телефон желілері орнатылды, бейнебайланыс және жоғары жылдамдықты интернетке қол жеткізу кеңінен қолданысқа енді.