Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мявадди Минги У Са (1766 жылдың 28 қазаны – 1853 жылдың 6 тамызы) – Конбаунг дәуірінде өмір сүрген бірма ақыны, композитор, драматург, генерал және мемлекет қайраткері. Алты он жылдыққа созылған патшалық қызметінде Мявадди лорды төрт патшаның басқаруында түрлі лауазымдарда қызмет етті және ұзақ жылдар бойы Багидау патшасының хатшысы болды. Көп дағдылы Са классикалық бірма музыкасы мен театрына енгізген жаңашылдықтарымен, сондай-ақ әскери өнеріндегі табыстарымен есімдері сақталды. Са түрлі дәстүрлерден алынған әртүрлі стильдегі көптеген әндер жазды, бірнеше пьесалар мен драмалар, оның ішінде тай және явандық драмалардан аудармалар жасады, бірма театрына жаңалықтар әкелді. Ол 13 ішекті бірма арфасын ойлап тапты және Ава сарайына қуыршақ театрын енгізді. Са 1813 жылы Бодавайя патшасының Манипурды басып алуына жетекшілік еткен қабілетті әскери қолбасшы болды. 1824–1826 жылдардағы Бірінші ағылшын-бірма соғысында генерал Маха Бандуланың қол астында Аракан майданының қолбасшысы ретінде Са бірма үшін апатты болған соғыста бірнеше жеңіске жетті. Соғыстан кейін ол Армия министрі болды және 1828 жылы Мяваддиді иелігіне алды. Са 1830 жылы британдықтардың Кабау аңғарына қойған талаптарынан бас тартуы үшін бірманың дипломатиялық күш-жігерін басқарды. Багидауды тақтан құлатқан Тхеравади патшасы оны 1836 жылдан 1839 жылға дейін түрмеге қамады. Түрмеден босатылғаннан кейін Са мемлекеттік қызметте болмады, бірақ Тхеравади және Паган патшалары үшін әндер мен пьесалар жазуын жалғастырды.
Myawaddy Mingyi U Sa (, ; 28 October 1766 – 6 August 1853) was a Konbaung era Burmese poet, composer, playwright, general and statesman. In a royal service career that spanned over six decades, the Lord of Myawaddy served under four kings in various capacities, and was a longtime secretary to King Bagyidaw. Multi talented Sa is best remembered for his innovative contributions to classical Burmese music and drama, as well as for his brilliant military service. Sa composed many songs in various styles drawn from different traditions, wrote several plays and dramas including translated works from Thai and Javanese dramas, and brought innovations to Burmese theater. He invented the 13 string Burmese harp and introduced marionette plays to the Ava court. Sa was also an able military commander who led King Bodawpaya's annexation of Manipur in 1813. As the commander of Arakan theater under Gen. Maha Bandula in the First Anglo Burmese War of 1824–1826, Sa achieved a few battlefield victories in an otherwise disastrous war for the Burmese. After the war, he became minister of Army and was given Myawaddy as his fief in 1828. Sa led the Burmese diplomatic efforts to have the British abandon their claims to Kabaw Valley in 1830. He was imprisoned from 1836 to 1839 by King Tharrawaddy, who overthrew Bagyidaw. Sa held no further public office after his release from prison, but continued to write songs and plays for kings Tharrawaddy and Pagan.
Ерте өмір
Маунг Са 1766 жылдың 28 қазанында (МЭ 1128 жылдың 10-шы азайған күні, Тадингют айы) Сагаингке жақын Мигяунгтет Чаунг ауылында, екі жүзден астам жылдық сарай қызметкерлерінің әулетінде дүниеге келді. Оның әкесі Паук Кьяу – Патшалық үйді күзеткендердің ұлы, ал анасы Ньеин Та – Талун патшаның сарайындағы министр болған Бинья Гьяндаудың немересі. Ол Авадағы Парама монастырында білім алды. Са, Сагаингтің алтын шебері Ма Аеге үйленді. Са алтын шебер және саудагер болып жұмыс істеді. 1785 жылы оның әйелі қайтыс болды, ол кезде оның жасы 19-ға жуық еді. Сиамдық суретшілердің көмегімен, комиссия тай тілінен бірма тіліне екі маңызды эпосты аударды: сиамдық Рамаяна және явандық Панджи ертегілерінің сиамдық нұсқасы – Энао, оларды бірма тілінде Яма Заттау және Энаунг Заттау деп атады. Энаунгпен бірге Са диалогтарды, әндерді, музыкалық ноталарды, аранжировкаларды және сахналық көрсетімдерді жазды. Сонымен қатар Са 7 ішекті бірма арфасын 13 ішектіге өзгертті. Ол қырықтан астам классикалық тачин ган, кьо, бве және патпьо шығармаларын жазды. Сиам және мон музыкасының ықпалымен Са әртүрлі музыкалық стильдермен тәжірибе жасады. Ол көптеген "Йодая" (бірма тілінде Аюттая) стиліндегі әндер жазды: "хтат тунтс", "нгу нгитс", "хамейнс", "франтинс", "кит мунс", "хтанукс", але мес, "фйынчарс", "байет ле свс" және "фйын чинс"; олардың кейбіреулері гобойлар үшін, ал кейбіреулері жезді гонгтар үшін жазылған. Ол сонымен қатар мон стилінде үш түрлі ән жазды. 1820 жылы Са, жетекші Нат медиумы Кави Дева Кьяумен және тарихшы У Нумен бірлесіп, Оттыз жеті Наттың әңгімелерін жинақтауды қайта бастады. Сол жылы ол драмалық өнердің кураторы Табин Вунмен кеңесіп, қуыршақтар театрымен тәжірибе жасады. Саның табиғаты зерттеуге құштар болғандықтан, ол өзіндік күшпен хинди тілін және латын әндерін үйренді. Бенгалияға жорық жасап, 1824 жылдың 17 мамырында Кокс-Базардың шығысынан 10 шақырым жерде Раму шайқасында британдық әскерлерді жеңді. Содан кейін ол Бандуланың колоннасына қосылып, британдықтарды жеңу үшін Гадаупалинге жорық жасады және Кокс-Базарды басып алды. Бандула Араканнан негізгі батальондарды Янгондағы британдықтардың шабуылына қарсы тұру үшін қайтаруға бұйрық бергеннен кейін, Са Аракандағы қалған бірма әскерлеріне қолбасшылық етуді жалғастырды. Са 1824 жылы Янгонда соғыс жүрген кезде Араканды ұстап тұрды. 1824 жылдың желтоқсанында генерал Арчибальд Кэмпбелл Янгон шайқасында генерал Бандуланы жеңгеннен кейін, британдықтар Араканға назар аударды. 1825 жылдың 1 ақпанында генерал Моррисонның басқаруымен 11 000 сарбаздан тұратын шабуыл жасаушы күш, жағалау бойындағы қарулы катерлер мен крейсерлердің флотилиясы және атты әскер эскадрильясы Аракандағы бірмалықтардың бекіністеріне шабуыл жасады. Олардың басым күштері мен қару-жарағына қарамастан, британдықтар Саның әлсіреген бірма әскерлерімен екі айға жуық күресуге мәжбүр болды, содан кейін Араканның астанасы Мраук Удағы негізгі бірма гарнизонына жетті. 1825 жылдың 29 наурызында британдықтар Мраук Уға шабуыл жасады. (Сонымен қатар Кэмпбелл Дунай шайқасында Бандуланың бекіністеріне шабуыл жасады.) Бірнеше күнге сосқан шайқастан кейін Мраук Удағы бірмалықтар 1 сәуірде жеңілді, бұл күні Маха Бандула Данубьюде қаза тапты. Са және қалған бірма әскерлері Араканды эвакуациялады. Британдықтар Араканның қалған бөлігін басып алды.
Maung Sa was born 28 October 1766 (10th waning of Thadingyut 1128 ME) at Migyaungtet Chaung village, near Sagaing to a family line of courtiers more than two hundred years old. His father Pauk Kyaw was a son of the Royal Household Guards, and his mother Nyein Tha was a granddaughter of Binnya Gyandaw, a minister in the court of King Thalun. He was schooled at the Parama Monastery in the capital Ava. Still a teenager, Sa married Ma Aye, daughter of the King's goldsmith Nyun of Sagaing. Sa worked as a goldsmith and dealer. His wife died in 1785, when he was just 19. With the help of Siamese artists, the commission adapted two important epics from Thai to Burmese: the Siamese Ramayana and the Enao, the Siamese version of Javanese Panji tales into Burmese Yama Zatdaw and Enaung Zatdaw. With Enaung, Sa wrote the dialogue, songs, musical scores, arrangements and stage directions. Sa also updated the 7 string Burmese harp into a 13 string one. He composed over forty classical thachin gans, kyos, bwes and patpyos. Influenced by Siamese and Mon music, Sa experimented with different musical styles. He wrote many "Yodaya" (Burmese for Ayutthaya) style songs: "htat tunts", "ngu ngits", "khameins", "frantins", "keet muns", "htanauks", ale mes, "phyinchars", "bayet le swes", and "phyin chins;" some are for oboes and others for brass gongs. He also wrote three types of songs in Mon style. In 1820, Sa resumed his compilation of the stories of the Thirty Seven Nats, in collaboration with Kawi Deva Kyaw, a leading Nat medium, and historian U Nu. In the same year he experimented with marionette shows, in consultation with Thabin Wun, Curator of Dramatic Arts. Ever the curious, Sa taught himself some Hindi and some Latin hymns. into Bengal, and defeated British troops in the Battle of Ramu, 10 miles east of Cox's Bazar on 17 May 1824. He then joined Bandula's column on the march to defeat British forces at Gadawpalin, and went on to capture Cox's Bazar. Sa was left to command remaining Burmese troops in Arakan after Bandula and the main battalions were ordered to withdraw from Arakan by Bagyidaw to meet the British invasion in Yangon in August 1824. Sa held on to Arakan throughout 1824 when the main focal point of the war played out in Yangon. After Gen. Archibald Campbell finally defeated Gen. Bandula in the Battle of Yangon in December 1824, the British turned their sights to Arakan. On 1 February 1825, an invasion force of 11,000 soldiers supported by a flotilla of gun boats and armed cruisers along the coast and a squadron of cavalry under the command of Gen. Morrison attacked Burmese positions in Arakan. Despite their superior numbers and firearms, the British had to fight Sa's depleted Burmese forces for nearly two months before they reached to the main Burmese garrison at Mrauk U, Arakan's capital. On 29 March 1825, the British launched their attack on Mrauk U. (At the same time, Campbell also launched an attack on Bandula's positions in the Battle of Danubyu.) After a few days of fighting, the Burmese at Mrauk U were defeated on April 1, coincidentally the same day Maha Bandula fell at Danubyu. Sa and remaining Burmese forces evacuated and left Arakan. The British proceeded to occupy the rest of Arakan.
Тұтқын
1836 жылы соғыста қолбасшы болған принц Тхарравади өзінің ағасы Багидауға қарсы бүлік көтерді. Багидаудың хатшысы болғандықтан Са Тарравади тарапынан тұтқындалды. 1837 жылы Тхарравади патша болған соң Саның құрметті атағын алып, оны тағы екі жылға жол жұмысына жіберді. Са 1839 жылы патшалық қуыршақ театры үшін әндер жазып, сондай-ақ Тхарравадидің қызы, ханшайым Супаягьидің ұзақ жылдар бойы сүйіктісі болғандықтан түрмеден босатылды. Ол кезде Са 73 жаста болды және одан әрі мемлекеттік қызметте болған жоқ. Ол Тхарравади және Паган патшалары үшін әндер жазуын жалғастырды. Ол 1853 жылдың 6 тамызында 86 жасында, король Мидон таққа отырғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды.
In 1836, Prince Tharrawaddy, who was also a commander in the war, rebelled against his brother King Bagyidaw. As Bagyidaw's secretary, Sa was duly arrested by Tharrawaddy. When Tharrawaddy became king in 1837, he stripped Sa of his lordship and imprisoned him for two more years in road gang. Sa was released from prison in 1839 after he composed songs for a royal marionette show and for he had long been a favorite of Tharrawaddy's daughter Princess Supayagyi. Sa was then 73 and held no further public office. He continued to write songs for kings Tharrawaddy and Pagan. He died on 6 August 1853 (1st waxing of Wagaung 1215 ME) at age 86, soon after King Mindon ascended the throne.