Кіріспе
Монтананың батысындағы бизон табиғи қорығы – CSKT Bison Range (BR) американ бизонын сақтау үшін құрылған Монтана штатындағы Флатхед үнді резерватындағы табиғи қорық. Бұрын Ұлттық бизон алқабы деп аталған, қазіргі бизон үйірінің саны 350 ересек бизонды құрайды және әр жылы 50-60 бұзау дүниеге келеді. 1908 жылы Ұлттық жабайы табиғат қорығы ретінде құрылған BR Монтана аңғары мен тау етегіндегі шөптекті далалардан тұрады. 2022 жылы басқару құқығы АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметінен Конфедерациялық Салиш және Кутенай тайпаларына берілді, бұл федералды басқарудың бір ғасырынан астам және шамамен екі онжылдық келіссөздерден кейін болды. BR-де келушілер орталығы және ең үздік көру алаптарына көлікпен баруға мүмкіндік беретін екі көрмелі жол бар. Бұл аймақ Монтана штатының Миссула қаласынан солтүстікке қарай шамамен бір сағаттық жерде орналасқан, АҚШ 93 тас жолынан бұрылып, келушілерді Монтана штатының Моизе қаласындағы кіреберіске және қорықтың бас кеңсесіне жеткізеді.
The CSKT Bison Range (BR) is a nature reserve on the Flathead Indian Reservation in western Montana established for the conservation of American bison. Formerly called the National Bison Range, the size of the bison herd at the BR is 350 adult bison and welcomes between 50 60 calves per year. Established as a National Wildlife Refuge in 1908, the BR consists of approximately within the Montana valley and foothill grasslands. Management of the site was transferred back to the Confederated Salish and Kootenai Tribes in 2022 from the U. S. Fish and Wildlife Service after more than a century of federal management and nearly two decades of negotiations. The BR has a visitor center, and two scenic roads that allow vehicular access to prime viewing areas. The range is approximately one hour north of Missoula, Montana, off of U. S. Highway 93 directing visitors to the entrance at Moiese, Montana, and the range headquarters.
Контекст
Бұл алқап Солтүстік Америкадағы ең қауіпті экожүйелердің бірі – тау аралық шөптесін даласын қорғайды. Бұл әртүрлі экожүйеге шөптесін алқаптар, Дуглас шыршасы мен Пондорза қарағай ормандары, су жағалаулары мен көлдер кіреді. 350-ден 500-ге дейін бизоннан басқа, паналық аумақта көптеген басқа сүтқоректілерді де кездестіруге болады, олардың ішінде койот, қара аю, қашан, бұлан, үлкен мүйізді қой, аққұйрықты елік, қашан, тау қоян, Колумбиялық жер тышқаны, су құндызы, сары қарағайлы тышқан, көкқұйрық және пума бар. Паналық аумақта 200-ден астам құс түрі тіркелген. Бизон алқабында ащы тамыр, Пондорза қарағайы және бұқа шөбі сияқты көптеген өсімдік түрлері де өседі. 1800 жылдарға дейін бизондардың саны он миллионға жуық болған деп есептелді, олар Гавайден басқа АҚШ-тың барлық штаттарында және Канаданың барлық аймақтарында таралған. 1890 жылға қарай бизондар жойылудың алдында тұрды, олар Үнді соғыстары кезінде федералды үкімет ұйымдастырған жою бағдарламасының бір бөлігі болды, бұл жазықтықтардағы үндістердің тағамдарынан маңызды азық-түлік көзін алып тастап, үнді резервацияларына оңай көшіруді жеңілдетті. Бизон жергілікті мәдениетте маңызды рөл атқарады, оның ішінде терең рухани байланыс бар.
Қорғаудағы ертедегі рөлі
Ауызша хабарлар Пенд-д’Орейль тайпасының Ататтис есімді адамының білгенін еске түсіреді. Ататтис ұлы Латати, немесе Кішкентай Қыран, ақырында алты жетім бизонды батысқа қарай, Флатхед резервациясына жеткізді. Оның әкесі Самуэль Хокинг Койот, оларды 1884 жылы жылқы саудагерлері Мишель Пабло мен Чарльз Аллардқа сатты. Пабло-Аллардтың үйірі 1896 жылы Аллард қайтыс болғанда шамамен 300 басқа дейін өсті, ал оның үлесінің жартысын жесірі Калиспеллдегі Чарльз Э. Конрадқа сатты. Паблоның үйірі де өсіп, Флэтхед өзені бойында еркін жайылып жүрді. 1900 жылдардың басында Пабло-Аллард үйірі АҚШ-та қалған бизонның ең ірі тобы екені айтылды. 1904 жылы Паблоға үкімет Флатхед резервациясын жер участаларын сату арқылы қоныстандыруға ашатынын хабарлады. АҚШ үкіметімен келіссөздер сәтсіз аяқталып, Пабло 1907 жылы үйірді Канада үкіметіне сатты. Аударма 1912 жылға дейін созылды, себебі бизондар ұсталып, Ravalli қаласынан пойызбен Elk аралына жөнелтілді, консервациялық үйір құру үшін. Америка бизон қоғамы Монтанадағы әлеуетті қорықтарды зерттеу үшін Flathead Lake биологиялық станциясын құрған Мортон Дж. Эльродты тағайындады, ол Флатхед резервациясын ұсынды. Ұлттық бизондық алқап 1908 жылдың 23 мамырында Резервацияның бір бөлігінен құрылды. Президент Теодор Рузвельт Конгресс алғаш рет салықтан түскен қаражатты жануарларды сақтау үшін жер сатып алуға жұмсап, бизонды сақтауға қаражат бөлу туралы заңға қол қойды. 1909 жылы Америка бизон қоғамы Конрадтың үйірінен 34 американдық бизонды сатып алды. Бұл жұмысты толықтырып, Алисия Конрад ең жақсы екі жануарын қосты. Сонымен қатар, баспанаға Техас штатының Чарльз Гуднайттен бір бизон және Нью-Гэмпширдегі Корбин үйірінен үш бизон жеткізілді. Алғашқыда 1921 жылы Конгресс бұл аймақты жергілікті құстарға арналған қорғаныс ретінде құрды. Азаматтық консервациялық корпус көптеген ғимараттарды салды. "Үлкен Медицина" (1933-1959) атты ақ бизон өмірін Бизон алқабында өткізді. Тайпа мүшелері оған дұға оқып, оны өте құрметтеді. 1950 жылдардың басында Монтана тарихи қоғамы Үлкен Медицинаның өлімінен кейін оны мемлекеттік мұражайға көшіруді ұйымдастырды, оны тұрақты түрде сақтап, көрсету үшін. Көптеген мекемелер жергілікті артефактілер мен мәдени маңызы бар заттарды тайпаларға қайтарып жатқандықтан, Монтана тарихи қоғамы мен Монтана штаты меншік құқығын тайпаға беруге міндеттенді. Тайпа бұл қайтаруды ұзақ уақыттан бері қалайды, себебі оның рухани маңызы зор және алқапта тиісті инфрақұрылымды дайындауды қалайды.
Өңірлік басқару
Бұл аймақты рулардың басқаруына қайтаруды мүшелері 1908 жылы федералды үкімет рулардың келісімінсіз иеленгеннен бері қалап келеді. 1994 жылғы Өзін-өзі басқару заңына сәйкес, Біріккен Салиш және Кутенай тайпалары (CSKT) АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат қызметімен (USFWS) үкіметтен үкіметке келісімге келді. Келісім тайпаларға «арнайы географиялық, тарихи немесе мәдени маңызы бар паналық бағдарламаларға қатысуға» мүмкіндік берді. Тайпалар аймақты өз бақылауына алу үшін үш ұсыныс енгізді. 2007 жылы қарым-қатынастағы қиындықтарға байланысты екі бөлімді тапсырма тоқтатылды. Миссия Крик өзені арқылы салынатын жаңа көпір 2011 жылы USFWS-тің Қалпына келтіру актісінен қаржыландырылған келісімшарт бойынша аяқталды. USFWS 2019 жылы Ұлттық бизон аумағының кешенді басқару жоспарының соңғы нұсқасын жариялады. Жоспарда, аймақтан басқа консервациялық топтарға артық жануарлар жіберілген кезде, жергілікті, тайпалық және мемлекеттік серіктестермен ынтымақтастықты күшейту көзделген. Ұсынылған ауысуға қоғамдық кеңшілік, табиғатты қорғау ұйымдары мен саясаткерлер қолдау көрсетті. Ауысу шоғырландырылған қаржыландыру заңына енгізілгеннен кейін, 2020 жылдың 27 желтоқсанында заң күшіне енгеннен бастап екі жылдық кезеңге ауысу процесі басталды. 2021 жылдың маусым айында Үнді істері жөніндегі бюро (BIA) CSKT үшін жерді сенімділікке алғаннан кейін, аймақ Флатхед үнді резервациясына қайтаруға ие болды. Көмекші хатшы Тара Катук Суини: «CSKT-нің жермен және бизонмен тығыз және терең тарихи, географиялық және мәдени байланыстары бар, ал олардың экологиялық мамандары көптеген жылдар бойы табиғи ресурстар мен жануарлар дүниесін басқару саласында жетекші болып табылады» деді. Тайпалық шенеуніктер 2021 жылдың мамыр айында Red Sleep Drive жылдық ашылуы кезінде көп өзгеріс болмайтынын, барлық түсімдер бизон аумағын басқару және жұмыс істеу үшін пайдаланылатынын мәлімдеді. Кіру ақысы жоғарылатылды және ол енді USFWS немесе Ұлттық саябақтар қызметінің мекемесі болмағандықтан, федералдық пайдалану жолдамалары қабылданбайды. 2022 жылдың қаңтары Біріккен Салиш және Кутенай тайпаларының аймақты басқарудың толық маусымының басталуын белгіледі. Келушілер орталығындағы жаңа көрмелер әр тайпаның мәдени комитеттерінің жұмысының нәтижесі болды, олар USFWS ақпаратты жақсартуға қажетті ресурстарды ұсына алмады. Ішкі істер министрі Деб Хааланд және штаттың бас прокуроры Кристен Юрас мамыр айында аймақты қалпына келтуді тойлау кезінде сөз сөйледі. Тайпалық және үкіметтік шенеуніктер тайпаның бизонмен, жермен және ресурстармен қайта бірігуі резервация тарихындағы бұрыс қадамды түзететінін атап өтті.
Tribal officials said the public would see little change during the annual reopening of Red Sleep Drive in May 2021 and all proceeds will be used for the management and operation of the Bison Range. Entrance fees were increased and Federal use passes are no longer accepted since it is no longer a USFWS or National Park Service facility. January 2022 marked the beginning of the first full season of the Confederated Salish and Kootenai Tribes managing the site. New exhibits in the visitors center were the result of cultural committees from each tribe getting the correct history where the USFWS was unable to provide resources to improve the information being displayed. Both Secretary of the Interior, Deb Haaland, and state Attorney General, Kristen Juras, spoke at a celebration of the restoration in May. Tribal and government officials mentioned how the reunification of the tribe with the bison, the land and the resources righted a wrong in the history of the reservation.
Геология
Бұл таулы аймақ – Mission Mountain Range-мен біртіндеп төмендейтін тілше арқылы байланысқан шағын, төменгі дөңгелек таулар. Тау жотасының биіктігі бас кеңседен бастап, Ред Слип тауындағы ең биік нүктеге дейін өзгеріп отырады. Бизон таулы аймағының көп бөлігі 13 000–18 000 жыл бұрын Кларк Форк өзеніндегі мұздық бөгетінен пайда болған Миссула мұздық көлінің астында жатқан. Көлдің ең жоғары деңгейі болған, сондықтан тау жотасының жоғарғы бөлігі судан жоғары болды. Ескі жағалау сызықтары солтүстік беткейлерде әлі де көрінеді. Таулы аймақтың топырағы көбінесе беткі және тасқа тіреліп жатыр, ол көптеген жерлерде ашық жатады, алқаптар мен талусты беткейлерді құрайды. Таулы аймақтың көп бөлігіндегі топырақтар кембрийге дейінгі кварцит пен аргиллит тау жыныстарының ыдырауынан пайда болған материалдардан қалыптасқан. Джоко өзені (Салиш: nisisutetkw ntx̣we) – Джоко аңғары арқылы ағып өтетін Флатхед өзенінің оңтүстік шекарасын құрайтын саласы.
Қол жеткізу
BR-де келушілер орталығы және ең үздік көрініс алаптарына көлікпен баруға мүмкіндік беретін екі көркем жол бар. Таудың ішінде бизон және басқа да жабайы жануарларды көруге болатын екі қиыршық тас жол бар. Бұл аймақ Монтана штатының Миссула қаласынан солтүстікке қарай шамамен бір сағаттық жерде, АҚШ 93 тас жолынан бұрылып, кіреберіс пен Монтана штатының Мойес қаласындағы бас кеңсеге салды.
Танымал мәдениетте
Кен Бернстің 2023 жылы түсірілген "Американдық бизон" фильміне даладан түсірілген көріністер мен сұхбаттар енгізілген.