Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Женевалық Забур, сонымен қатар Гугенот Забур деп те аталады, 16 ғасырда Женева қаласындағы реформат шіркеулерінің құлшылыққа пайдалануы үшін Иоанн Кальвиннің жетекшілігімен француз тілінде 1539 жылы жазылған өлеңмен жазылған Забурлар жинағы.
The Genevan Psalter, also known as the Huguenot Psalter, is a 1539 metrical psalter in French created under the supervision of John Calvin for liturgical use by the Reformed churches of the city of Geneva in the sixteenth century.
Өмірбаян
Протестанттық реформация басталғанға дейін шіркеу қызметтерінде бүкіл қауым емес, көбінесе таңдалған әншілер ғана псалмдерді орындаған. Джон Кальвин ғибадат қызметінде бүкіл қауымның Құдайды мақтауға қатысуы керек деп сенді және 1536 жылғы «Христиан дінінің негіздері» еңбегінде псалмдерді ән айтудың маңыздылығын атап көрсетті. 1537 жылғы 16 қаңтарда Женевадағы шіркеу ұйымдастыру және құлшылық туралы ережелерде Кальвин былай деп жазды: «Шіркеудің рухани дамуы үшін, Құдайға дұға жасап немесе Оны мақтап, псалмдерді қоғамдық дұға түрінде ән айту өте пайдалы, бұл арқылы барлық адамдардың жүрегі осындай дұғалар айтуға, сондай-ақ ортақ махаббатпен Құдайға мақтаулар мен алғыс айтуға жігерленеді». Осы себепті ол адамдардың осы кітаптық мәтіндерге оңай қол жеткізе алатынына сеніп, псалмдерге негізделген әндер жинағын жасауды қалады. 1538 жылы Женевадан кетуге мәжбүр болған Кальвин Страсбургке қоныстанды, онда ол гугенот қауымына қосылып, көптеген құлшылық қызметтерін басқарды. Страсбургта ол Мартин Лютер және басқалар дайындаған псалмдердің неміс тіліндегі поэтикалық нұсқаларымен танысты. Кальвин осы әндерді француз қауымымен бөлісті және олар үшін өзі де бірнеше поэтикалық нұсқалар жазды. Өзінің псалмдерін жеткілікті сапалы деп санамағандықтан, ол француз сарайының ақыны Клемент Мароға жүгінді, ол XVI ғасырдың бірінші жартысында көптеген псалмдерді француз тіліне аударған болатын.
Before the Protestant Reformation a select group of performers generally sang the psalms during church services, not the entire congregation. John Calvin believed that the entire congregation should participate in praising God in the worship service, and already in his Institutes of the Christian Religion of 1536 he speaks of the importance of singing psalms. In the articles for the organization of the church and its worship in Geneva, dated January 16, 1537, Calvin writes: "it is a thing most expedient for the edification of the church to sing some psalms in the form of public prayers by which one prays to God or sings His praises so that the hearts of all may be roused and stimulated to make similar prayers and to render similar praises and thanks to God with a common love." For this reason he wanted to create a songbook of hymns based on the psalms in the belief that in this form these biblical texts would become more easily accessible to people. After being forced to leave Geneva in 1538, Calvin settled in Strasbourg, where he joined the Huguenot congregation and also led numerous worship services. It was in Strasbourg that he became familiar with the German versification of the psalms prepared by Martin Luther and others. Calvin shared these songs with his French congregation and also wrote some metrical versifications for them himself. Considering his own versions of the psalms not to be of sufficient quality, he turned to the French court poet Clément Marot, who had already versified most of the psalms in French during the first part of the sixteenth century.
1539-шы басылым
1539 жылы Кальвиннің псалтыр кітабының алғашқы басылымы жарық көрді. Ол "Aulcuns Pseaulmes et cantiques mys en chant" ("Ән салуға арналған бірнеше ұйқасты Забурлар мен әндер") деп аталды және онда 18 Забур мен ән бар, оның ішінде Мароттың 12 (1, 2, 3, 15, 32, 51, 103, 114, 115, 130, 137, 143) өлеңі, Кальвиннің алты (25, 36, 46, 91, 113, 138) әні, он қағида, Симеонның әні және Апостолдардың иман шарты кірді. Ол кездегі әндердің көп бөлігі Страсбургтегі (Страсбург) неміс шіркеуінде қолданылатын әуендер болатын. Ал кейбіреулерін Вольфганг Дахштейн немесе Маттиас Грейтер жазған болуы мүмкін.
In 1539 the first edition of Calvin's psalter was published. It bore the title "Aulcuns Pseaulmes et cantiques mys en chant" (Some rhymed Psalms and Hymns to be sung) and contained 18 psalms and hymns set to music, including 12 versifications of Marot (1, 2, 3, 15, 32, 51, 103, 114, 115, 130, 137, 143), six psalms of Calvin (25, 36, 46, 91, 113, 138), the ten commandments, the Song of Simeon and the Apostles' Creed. Most of the melodies therein were familiar tunes used in the German church in Strasbourg (Strasburg) at that time. Some were apparently composed by Wolfgang Dachstein or Matthias Greiter.
1542 жылғы басылым
1541 жылы Кальвин Женеваға оралып, 1542 жылы жаңа псалтыр жариялады. Ондағы кантор және музыка мұғалімі Гвиаум Франк осы басылымға көптеген әуендерді, соның ішінде 6, 8, 19, 22, 24-ші Забурларға арналған әуендерді (осы әуен 62, 95 және 111 Забурлар үшін де қолданылды) және 38-ші Забурға арналған әуенді қосты. Жинақ "Клемент Маро мен Теодор де Безе француз тілінде жырлаған Псалмы" деп аталды.
In 1541 Calvin returned to Geneva, where he published a new psalter in 1542. Guillaume Franc, cantor and music teacher there, contributed numerous tunes for this edition including those for Psalms 6, 8, 19, 22, 24 (this tune was also used for Psalms 62, 95 and 111), and 38. The collection was titled "Les Pseaumes mis en rime francoise par Clément Marot et Théodore de Béze".
1543 жылғы басылым
Клемент Маро 1543 жылы Женеваға көшіп барып, тағы 19 псаломды және Симеон әнін өлеңмен жазды. Кальвин одан жұмысты аяқтауын тілесе де, ол қаладан кетіп Туринге барып, 1544 жылдың күзінде қайтыс болды. Оның жұмысын Теодор де Безе жалғастырды. 1543 жылғы басылымның атауы "La Forme des Prieres et Chantz ecclesiastiques" болды. Оның жариялануына қатысты қалалық кеңеспен пікір келіспеушілік туды, себебі онда Періштелік сәлемдеменің өлеңмен жазылған нұсқасы бар еді. Жаңа псаломдардың әуендерін Гийом Франк шығарды.
Clément Marot moved to Geneva in 1543, where he created rhymed versions of another 19 psalms and the Song of Simeon. Although Calvin wanted him to complete the job, he left the city and went to Turin, where he died in the fall of 1544. His work was continued by Théodore de Bèze. The 1543 edition bore the title La Forme des Prieres et Chantz ecclesiastiques. There was an argument with the City Council concerning its publication because of the presence in it of a rhymed version of the Angelical salutation. The melodies for the new psalms were composed by Guillaume Franc.
1551 жылғы басылым
Бұл жинақта 83 Забур бар. «Давидтің сексен үш Забуры» (Pseaumes Octante Trois de David) деген атпен жарық көрген бұл басылымда Маро аударған 49 Забурдан өзге, де Безе аударған 34 Забур да бар. Жаңа жинақ 1551 жылдың күзінде Женева қаласында Жан Криспен баспасынан шықты. Бас композиторлық жұмысты Лой Буржуа атқарды. Оның қанша әуен шығарғаны нақты белгісіз, бірақ жаңа қосылған әуендердің көп бөлігі оның туындысы деп есептеледі. Оның ішінде, қазіргі кезде 100-ші Забурға («Жер бетіндегі барлық халықтар») ән ретінде жиі қолданылатын «Ескі 100-ші» әнұранының алғашқы нұсқасы да бар. Алайда, бұл әуен 134-ші Забурмен (Ecce nunc benedicite Dominum) байланыстырылған.
Containing 83 psalms, this psalter appeared under the title Pseaumes Octante Trois de David (Eighty three Psalms of David). In addition to the 49 psalms translated by Marot, this edition features 34 psalms with the text translated by de Bèze. The new collection was published in Geneva by Jean Crispin in the fall of 1551. The supervising composer was Loys Bourgeois. It is not exactly clear how many of the melodies he actually composed, but it is generally assumed that most of the new additions were from his hand. This includes the first version of the hymn tune known as the "Old 100th", nowadays common as a setting for Psalm 100 ("All people that on earth do dwell") in this edition, however, this tune is associated with Psalm 134 (Ecce nunc benedicite Dominum).
1562 жылғы басылым
Ақырында 1562 жылы толыққанды Забур жинағы, барлық 150 Забурдың ұйқастырылған нұсқалары жарық көрді. Алдыңғы әуендердің бір бөлігі ауыстырылды. Соңғы 40 әуен белгілі бір Майстр Пьерге, шамасы Пьер Давантеске жатқызылады. Көптеген өлеңдер жаңарып немесе ауыстырылды, ал олардың барлығын Маро мен де Безе жазған.
Finally in 1562 a complete psalter was issued with rhymed versions of all 150 psalms. Some of the earlier melodies were replaced. The last 40 melodies are ascribed to a certain Maistre Pierre, probably Pierre Davantès. Many of the lyrics were updated or replaced and all of them were written by Marot and de Bèze.
1587 жылдан бастап басылымдар
1587 жылы де Безе және Корнель Бонавентур Бертрам псалтырды жеңіл редакциялауға жетекшілік етті. Женевалық Псалтердің келесі басылымдары осы түзетілген нұсқаны ресми деп санай отырып, одан кейін жарық көрді.
In 1587, a light revision of the psalter was led by de Bèze and Corneille Bonaventure Bertram. The next editions of the Genevan Psalter followed this revised version, which was considered as official.
Дүниежүзілік қолданысы
Женевалық әуендер әлі күнге дейін әлемнің көптеген шіркеулерінде кеңінен қолданылады. Атап айтқанда, Луи Буржуаға жатқызылатын «Ескі 100-ші» немесе «Доксология» әуені әлемдік ән кітаптарының көптеген нұсқаларында кездеседі. Женевалық Забурдан алынған көптеген басқа әуендер Нидерланды, Бельгия, Германия, Венгрия, Шотландия, Канада, АҚШ, Оңтүстік Африка және Австралиядағы реформат шіркеулерінде әлі де қолданылып келеді. Бразилияның реформат шіркеулері қазіргі таңда Женева әуендерімен орындалатын Забур аудармасы бойынша жұмыс істеп жатыр. Нидерландыда Ян Утенхове мен Лукас д’Хире Женева әуендерін пайдаланып, Забурларды аударған. 1565 жылы Петрус Датенус Женевалық Забур әуендерін қолданып, Забурдың толық голланд тіліндегі аудармасын жариялады. Нәтижесінде, бұл псалтыр елдегі барлық реформат шіркеулерінде ресми ән кітабына айналды. Хор немесе органның қолданылуына тыйым салынғандықтан (екеуі де рұхсат етілмеген), преценттор әуендерді үйретуге және орындауға міндетті болды. Бірақ, қауымдық ән орындау сапасы тез нашарлап, Ренессанс әуендері тек «толық ноталармен» орындалатын болды, бұл музыкадан бастапқы ырғақты жойды. Орган мен хорлар кеңінен таралған сайын бұл әдет біртіндеп жойылды, бірақ консервативті шіркеулер әлі де толық нота дәстүрін сақтап келеді. 1773 және 1967 жылдары жаңа аудармалар енгізілді. Нидерландыда Женевалық Забур айналасында бай музыкалық мәдениет гүлденді, әсіресе 19 және 20 ғасырларда, Ян Цварт, Фейке Асма және Виллем Хендрик Цварт сияқты танымал голланд органшылары әуендердің өз музыкалық нұсқаларын жариялады және оларды орган импровизациясында жиі пайдаланды. Солтүстік Америкадағы көптеген реформат шіркеулері голландтар құрған, олар көшіп келгенде осы Женева әуендерін әкелді. Солтүстік Америкада Женевалық Забурды толыққанды қолданатын христиандардың жалғыз тобы – Канаданың реформат шіркеулері. Олар өздерінің «Мақтау кітабынан» – «Англо-Женевалық Забурдан» ән айтады, онда Женева әуендерінің барлығына ағылшын тіліндегі мәтіндер бар. Оңтүстік Африкаға көшіп келген голландтар да реформат шіркеулерін құрды, онда көптеген Женева әуендері бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді, әсіресе 20 ғасырдың ақыны Тотиустың африкаанс тіліндегі мәтіндерімен. Женевалық Забур әуендерінің толық жинағын Германияның Evangelisch Reformierte Kirche ән кітабынан табуға болады, ал олардың кейбіреулері Германиядағы басқа протестант шіркеулерінің ән кітабында да кездеседі. Олар тіпті Германияда қолданылып жүрген кейбір Рим-католик ән кітабында да табылады.
The Genevan melodies are still widely used in churches all over the world. In particular, the melody attributed to Louis Bourgeois known as The Old 100th or "Doxology" is found in numerous hymnals across the world. Most of the other melodies from the Genevan Psalter are still used in Reformed churches in the Netherlands, Belgium, Germany, Hungary, Scotland, Canada, the United States, South Africa and Australia. The Reformed Churches of Brazil are also currently working on a translation of the psalms to be sung to the Genevan tunes. In The Netherlands, Jan Utenhove and Lukas d'Heere had translated psalms using the Genevan melodies. In 1565 Petrus Dathenus published a complete Dutch translation of the psalter using the melodies of the Genevan Psalter. Eventually this psalter became the official hymnbook in all the Reformed churches in the country. Without the support of a choir or pipe organ (both forbidden) the precentor had to teach and intonate the melodies. The quality of congregational hymn singing soon began to deteriorate, and the Renaissance melodies were sung with 'whole notes' only, removing the original rhythm from the music. This practice gradually disappeared as pipe organs and choirs became more prevalent, with the exception of more orthodox churches still employing the whole note tradition. In 1773 a new translation was introduced, and again in 1967. A rich musical culture has flourished around the Genevan Psalter in the Netherlands, especially in the 19th and 20th centuries, with famous Dutch organists such as Jan Zwart, Feike Asma and Willem Hendrik Zwart publishing their own musical renditions of the melodies as well as frequently employing the melodies in organ improvisation. Many of the Reformed churches in North America were founded by the Dutch, who brought these Genevan melodies with them when they emigrated. Probably the only Christians in North America who still use the Genevan Psalter in its entirety are the Canadian Reformed Churches. They sing from their own Book of Praise, the Anglo Genevan Psalter, containing English versifications for all the Genevan tunes. Dutch settlers in South Africa also founded Reformed churches where many of the Genevan melodies are still used today, especially with the Afrikaans versifications of the 20th century poet Totius. A complete collection of the Genevan psalm melodies can be found in the German hymnals of the Evangelisch Reformierte Kirche, and some of them are also found in the hymnals of other Protestant churches in Germany. They are even to be found in some Roman Catholic hymnbooks in use in Germany.
Тарихи маңызы
Женевалық Забур кітабы көбінесе кальвинистік шіркеулерде қолданылады. Осының нәтижесінде кальвинист шіркеулерінде ән салудың көп бөлігі бірыңғай дауыста орындалады. Гармониялар мен аспаптық үлгілер тек үйде немесе концерттерде ғана қолданылды. Сондықтан Женевалық Забур әуендеріне негізделген музыкалық аранжировкалардың саны, басқа дәстүрлердің шіркеу музыкасына негізделгендерге қарағанда әлдеқайда аз. Женевалық Забур кітабына негізделген ең танымал гармониялар – Клод Гудимельдің төрт бөлімді хорлық өңдеулері. Клемент Жанекин мен Паскаль де Л’Эстокардың, сондай-ақ Клод Ле Жунның сол дәуірдегі шығармалары одан аз танымал. Голланд композиторы Ян Питерсзун Свелинк барлық Забурларға арналған төрттен сегіз дауысты мотеттер жазды, олардың кейбіреуі барлық тармақтарын қамтиды, сонымен қатар органға арналған көптеген Забур вариацияларын жасады. Тағы бір голланд композиторы Антони ван Нордт осы әуендерге негізделген орган шығармаларын жазды. Орландо ди Лассо ұлы Родольфомен бірге Каспар Уленбергтің Забурларының үш бөлімді нұсқасын жасады, олардың әуендері көбінесе Женева әуендеріне негізделген. Солтүстік Германияда Свелинктың шәкірті Пол Сиферт екі томдық мотеттер жинағын жазды. Поляк композиторы Войцех Бобовски, кейіннен ислам дінін қабылдап Әли Уфки деген атқа ие болған ол, алғашқы он төрт Забурды түрік аспаптық жүйесіне бейімдеп, Женева әуендеріне сәйкес түрік мәтіндерін жазды. Италияда еврей композиторы Саломон Росси Женева әуендеріне негізделген мотеттер жазды. Женевалық Забурдан бірнеше Забурлар неміс тіліне аударылды, әуендері сақталды, мысалы, «Mein ganzes Herz erhebet dich» – 138-ші Забурдың бірнеше рет өңделген және лютерандық, протестанттық және католик ән жинақтарына енген нұсқасы. Осылайша, осы әуендердің біразы Иоганн Себастьян Бах және басқалардың шығармаларына кірді. Женевалық Забурдан шабыт алған жаңа композиторлар – Зольтан Кодай, Фрэнк Мартин және Артур Онеггер және тағы басқалар. Женевалық Забур 1573 жылы жарық көргеннен кейін он екі жыл өтпей, заңгер Амброзиус Лобвассер Лобвассер Забурын басып шығарды, ол Цюрих сияқты реформаланған шіркеулердің қағидалық құлшынысына енді. Лобвассер Забуры, өз кезегінде, Женева Забурларының чех және венгр тілдеріне аударылған нұсқаларының үлгісі болды. Женева Забурларының чех тіліндегі басылымын Жири Стрейц (Георг Веттер деп те аталды, 1536–1599) дайындады, ол Моравияның Забрех ауылында туып, бауырластардың бірлігінде қызмет еткен, Ян Гус (шамамен 1369–1415) реформаторының рухани мұрагерлерінің бірі болды. Ол өткен ғасырдың басына дейін қолданылып келді. Венгрияда Альберт Сценци Мольнар Забурларды венгр тіліне аударды, олар әлі күнге дейін Реформат шіркеулерінде, соның ішінде Венгрияда және Румыния мен Украинаның бір бөлігінде әнделеді. Жапониядағы Реформат шіркеуі 150 Забурдың барлығын Женева әуендерімен орындау үшін аудармасын аяқтады, ал бұл жапондық Женева Забур әндерін Жапониядағы Бах Коллегиумының мүшелері, дирижер Масааки Сузуки басшылығымен жаздырды.
The Genevan Psalter is predominantly used within the Calvinist churches. One result is that most of the singing in Calvinist churches is done in unison. Harmonies and instrumental renditions were exclusively used within the home or for concert performances. Hence the number of musical arrangements based on the Genevan Psalm melodies is far smaller than those based on the church music of other traditions. The most well known harmonies based on the Genevan Psalter are the four part choral renditions composed by Claude Goudimel. Less known are the compositions of Claude Le Jeune from the same era and the arrangements of Clément Janequin and Paschal de l'Estocart. The Dutch composer Jan Pieterszoon Sweelinck wrote motets for four to eight voices for all the psalms, some of them through composed including all verses, as well as a number of psalm variations for organ. Anthonie van Noordt, another Dutch composer, wrote organ works in a similar style based on these melodies. Orlando di Lasso together with his son Rodolpho composed three part renditions of the psalms by Caspar Ulenberg, whose melodies were mostly based on the Genevan melodies. In North Germany, Sweelinck's pupil Paul Siefert composed two volumes of psalm motets. The Polish composer Wojciech Bobowski, who later converted to Islam and took the name Ali Ufki, modified the first fourteen psalms to the Turkish tuning system, writing Turkish texts to fit the Genevan tunes. In Italy the Jewish composer Salamone Rossi wrote motets based on the Genevan melodies. Several psalms from the Genevan Psalter were translated to German, retaining the melodies, such as "Mein ganzes Herz erhebet dich", a paraphrase of Psalm 138 which was modified several times and became part of Lutheran, Protestant and Catholic hymnals. Thus a number of these melodies entered compositions of Johann Sebastian Bach and others. More recent composers inspired by the Genevan Psalter are Zoltán Kodály, Frank Martin and Arthur Honegger, amongst others. Not quite a dozen years after the publication of the Genevan Psalter in 1573, the Lobwasser Psalter was published by legal scholar Ambrosius Lobwasser and found its way into the public worship of the Reformed Churches in, e. g., Zürich. The Lobwasser Psalter in turn served as the model for Czech and Hungarian versifications of the Genevan psalms. A Czech language edition of the Genevan Psalms was prepared by Jiří Strejc (also known as Georg Vetter, 1536–1599), who was born in the Moravian village of Zábřeh and became a minister in the Unity of the Brethren, the ecclesiastical heirs of the ill fated pre reformer Jan Hus (c. 1369–1415). It was still being used as recently as the turn of the last century. In Hungary Albert Szenczi Molnár versified the psalms in the Hungarian language, and they are still sung today in the Reformed Church congregations in the Lands of the Crown of St. Stephen, including Hungary and parts of Romania and Ukraine. The Reformed Church in Japan has completed a translation of all 150 psalms to be sung to the Genevan tunes, and this Japanese Genevan Psalmody has been recorded by members of the Bach Collegium Japan conducted by Masaaki Suzuki.