Кіріспе

Женевалық Забур, сонымен қатар Гугенот Забур деп те аталады, 16 ғасырда Женева қаласындағы реформат шіркеулерінің құлшылыққа пайдалануы үшін Иоанн Кальвиннің жетекшілігімен француз тілінде 1539 жылы жазылған өлеңмен жазылған Забурлар жинағы.

Өмірбаян

Протестанттық реформация басталғанға дейін шіркеу қызметтерінде бүкіл қауым емес, көбінесе таңдалған әншілер ғана псалмдерді орындаған. Джон Кальвин ғибадат қызметінде бүкіл қауымның Құдайды мақтауға қатысуы керек деп сенді және 1536 жылғы «Христиан дінінің негіздері» еңбегінде псалмдерді ән айтудың маңыздылығын атап көрсетті. 1537 жылғы 16 қаңтарда Женевадағы шіркеу ұйымдастыру және құлшылық туралы ережелерде Кальвин былай деп жазды: «Шіркеудің рухани дамуы үшін, Құдайға дұға жасап немесе Оны мақтап, псалмдерді қоғамдық дұға түрінде ән айту өте пайдалы, бұл арқылы барлық адамдардың жүрегі осындай дұғалар айтуға, сондай-ақ ортақ махаббатпен Құдайға мақтаулар мен алғыс айтуға жігерленеді». Осы себепті ол адамдардың осы кітаптық мәтіндерге оңай қол жеткізе алатынына сеніп, псалмдерге негізделген әндер жинағын жасауды қалады. 1538 жылы Женевадан кетуге мәжбүр болған Кальвин Страсбургке қоныстанды, онда ол гугенот қауымына қосылып, көптеген құлшылық қызметтерін басқарды. Страсбургта ол Мартин Лютер және басқалар дайындаған псалмдердің неміс тіліндегі поэтикалық нұсқаларымен танысты. Кальвин осы әндерді француз қауымымен бөлісті және олар үшін өзі де бірнеше поэтикалық нұсқалар жазды. Өзінің псалмдерін жеткілікті сапалы деп санамағандықтан, ол француз сарайының ақыны Клемент Мароға жүгінді, ол XVI ғасырдың бірінші жартысында көптеген псалмдерді француз тіліне аударған болатын.

1539-шы басылым

1539 жылы Кальвиннің псалтыр кітабының алғашқы басылымы жарық көрді. Ол "Aulcuns Pseaulmes et cantiques mys en chant" ("Ән салуға арналған бірнеше ұйқасты Забурлар мен әндер") деп аталды және онда 18 Забур мен ән бар, оның ішінде Мароттың 12 (1, 2, 3, 15, 32, 51, 103, 114, 115, 130, 137, 143) өлеңі, Кальвиннің алты (25, 36, 46, 91, 113, 138) әні, он қағида, Симеонның әні және Апостолдардың иман шарты кірді. Ол кездегі әндердің көп бөлігі Страсбургтегі (Страсбург) неміс шіркеуінде қолданылатын әуендер болатын. Ал кейбіреулерін Вольфганг Дахштейн немесе Маттиас Грейтер жазған болуы мүмкін.

1542 жылғы басылым

1541 жылы Кальвин Женеваға оралып, 1542 жылы жаңа псалтыр жариялады. Ондағы кантор және музыка мұғалімі Гвиаум Франк осы басылымға көптеген әуендерді, соның ішінде 6, 8, 19, 22, 24-ші Забурларға арналған әуендерді (осы әуен 62, 95 және 111 Забурлар үшін де қолданылды) және 38-ші Забурға арналған әуенді қосты. Жинақ "Клемент Маро мен Теодор де Безе француз тілінде жырлаған Псалмы" деп аталды.

1543 жылғы басылым

Клемент Маро 1543 жылы Женеваға көшіп барып, тағы 19 псаломды және Симеон әнін өлеңмен жазды. Кальвин одан жұмысты аяқтауын тілесе де, ол қаладан кетіп Туринге барып, 1544 жылдың күзінде қайтыс болды. Оның жұмысын Теодор де Безе жалғастырды. 1543 жылғы басылымның атауы "La Forme des Prieres et Chantz ecclesiastiques" болды. Оның жариялануына қатысты қалалық кеңеспен пікір келіспеушілік туды, себебі онда Періштелік сәлемдеменің өлеңмен жазылған нұсқасы бар еді. Жаңа псаломдардың әуендерін Гийом Франк шығарды.

1551 жылғы басылым

Бұл жинақта 83 Забур бар. «Давидтің сексен үш Забуры» (Pseaumes Octante Trois de David) деген атпен жарық көрген бұл басылымда Маро аударған 49 Забурдан өзге, де Безе аударған 34 Забур да бар. Жаңа жинақ 1551 жылдың күзінде Женева қаласында Жан Криспен баспасынан шықты. Бас композиторлық жұмысты Лой Буржуа атқарды. Оның қанша әуен шығарғаны нақты белгісіз, бірақ жаңа қосылған әуендердің көп бөлігі оның туындысы деп есептеледі. Оның ішінде, қазіргі кезде 100-ші Забурға («Жер бетіндегі барлық халықтар») ән ретінде жиі қолданылатын «Ескі 100-ші» әнұранының алғашқы нұсқасы да бар. Алайда, бұл әуен 134-ші Забурмен (Ecce nunc benedicite Dominum) байланыстырылған.

1562 жылғы басылым

Ақырында 1562 жылы толыққанды Забур жинағы, барлық 150 Забурдың ұйқастырылған нұсқалары жарық көрді. Алдыңғы әуендердің бір бөлігі ауыстырылды. Соңғы 40 әуен белгілі бір Майстр Пьерге, шамасы Пьер Давантеске жатқызылады. Көптеген өлеңдер жаңарып немесе ауыстырылды, ал олардың барлығын Маро мен де Безе жазған.

1587 жылдан бастап басылымдар

1587 жылы де Безе және Корнель Бонавентур Бертрам псалтырды жеңіл редакциялауға жетекшілік етті. Женевалық Псалтердің келесі басылымдары осы түзетілген нұсқаны ресми деп санай отырып, одан кейін жарық көрді.

Дүниежүзілік қолданысы

Женевалық әуендер әлі күнге дейін әлемнің көптеген шіркеулерінде кеңінен қолданылады. Атап айтқанда, Луи Буржуаға жатқызылатын «Ескі 100-ші» немесе «Доксология» әуені әлемдік ән кітаптарының көптеген нұсқаларында кездеседі. Женевалық Забурдан алынған көптеген басқа әуендер Нидерланды, Бельгия, Германия, Венгрия, Шотландия, Канада, АҚШ, Оңтүстік Африка және Австралиядағы реформат шіркеулерінде әлі де қолданылып келеді. Бразилияның реформат шіркеулері қазіргі таңда Женева әуендерімен орындалатын Забур аудармасы бойынша жұмыс істеп жатыр. Нидерландыда Ян Утенхове мен Лукас д’Хире Женева әуендерін пайдаланып, Забурларды аударған. 1565 жылы Петрус Датенус Женевалық Забур әуендерін қолданып, Забурдың толық голланд тіліндегі аудармасын жариялады. Нәтижесінде, бұл псалтыр елдегі барлық реформат шіркеулерінде ресми ән кітабына айналды. Хор немесе органның қолданылуына тыйым салынғандықтан (екеуі де рұхсат етілмеген), преценттор әуендерді үйретуге және орындауға міндетті болды. Бірақ, қауымдық ән орындау сапасы тез нашарлап, Ренессанс әуендері тек «толық ноталармен» орындалатын болды, бұл музыкадан бастапқы ырғақты жойды. Орган мен хорлар кеңінен таралған сайын бұл әдет біртіндеп жойылды, бірақ консервативті шіркеулер әлі де толық нота дәстүрін сақтап келеді. 1773 және 1967 жылдары жаңа аудармалар енгізілді. Нидерландыда Женевалық Забур айналасында бай музыкалық мәдениет гүлденді, әсіресе 19 және 20 ғасырларда, Ян Цварт, Фейке Асма және Виллем Хендрик Цварт сияқты танымал голланд органшылары әуендердің өз музыкалық нұсқаларын жариялады және оларды орган импровизациясында жиі пайдаланды. Солтүстік Америкадағы көптеген реформат шіркеулері голландтар құрған, олар көшіп келгенде осы Женева әуендерін әкелді. Солтүстік Америкада Женевалық Забурды толыққанды қолданатын христиандардың жалғыз тобы – Канаданың реформат шіркеулері. Олар өздерінің «Мақтау кітабынан» – «Англо-Женевалық Забурдан» ән айтады, онда Женева әуендерінің барлығына ағылшын тіліндегі мәтіндер бар. Оңтүстік Африкаға көшіп келген голландтар да реформат шіркеулерін құрды, онда көптеген Женева әуендері бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді, әсіресе 20 ғасырдың ақыны Тотиустың африкаанс тіліндегі мәтіндерімен. Женевалық Забур әуендерінің толық жинағын Германияның Evangelisch Reformierte Kirche ән кітабынан табуға болады, ал олардың кейбіреулері Германиядағы басқа протестант шіркеулерінің ән кітабында да кездеседі. Олар тіпті Германияда қолданылып жүрген кейбір Рим-католик ән кітабында да табылады.

Тарихи маңызы

Женевалық Забур кітабы көбінесе кальвинистік шіркеулерде қолданылады. Осының нәтижесінде кальвинист шіркеулерінде ән салудың көп бөлігі бірыңғай дауыста орындалады. Гармониялар мен аспаптық үлгілер тек үйде немесе концерттерде ғана қолданылды. Сондықтан Женевалық Забур әуендеріне негізделген музыкалық аранжировкалардың саны, басқа дәстүрлердің шіркеу музыкасына негізделгендерге қарағанда әлдеқайда аз. Женевалық Забур кітабына негізделген ең танымал гармониялар – Клод Гудимельдің төрт бөлімді хорлық өңдеулері. Клемент Жанекин мен Паскаль де Л’Эстокардың, сондай-ақ Клод Ле Жунның сол дәуірдегі шығармалары одан аз танымал. Голланд композиторы Ян Питерсзун Свелинк барлық Забурларға арналған төрттен сегіз дауысты мотеттер жазды, олардың кейбіреуі барлық тармақтарын қамтиды, сонымен қатар органға арналған көптеген Забур вариацияларын жасады. Тағы бір голланд композиторы Антони ван Нордт осы әуендерге негізделген орган шығармаларын жазды. Орландо ди Лассо ұлы Родольфомен бірге Каспар Уленбергтің Забурларының үш бөлімді нұсқасын жасады, олардың әуендері көбінесе Женева әуендеріне негізделген. Солтүстік Германияда Свелинктың шәкірті Пол Сиферт екі томдық мотеттер жинағын жазды. Поляк композиторы Войцех Бобовски, кейіннен ислам дінін қабылдап Әли Уфки деген атқа ие болған ол, алғашқы он төрт Забурды түрік аспаптық жүйесіне бейімдеп, Женева әуендеріне сәйкес түрік мәтіндерін жазды. Италияда еврей композиторы Саломон Росси Женева әуендеріне негізделген мотеттер жазды. Женевалық Забурдан бірнеше Забурлар неміс тіліне аударылды, әуендері сақталды, мысалы, «Mein ganzes Herz erhebet dich» – 138-ші Забурдың бірнеше рет өңделген және лютерандық, протестанттық және католик ән жинақтарына енген нұсқасы. Осылайша, осы әуендердің біразы Иоганн Себастьян Бах және басқалардың шығармаларына кірді. Женевалық Забурдан шабыт алған жаңа композиторлар – Зольтан Кодай, Фрэнк Мартин және Артур Онеггер және тағы басқалар. Женевалық Забур 1573 жылы жарық көргеннен кейін он екі жыл өтпей, заңгер Амброзиус Лобвассер Лобвассер Забурын басып шығарды, ол Цюрих сияқты реформаланған шіркеулердің қағидалық құлшынысына енді. Лобвассер Забуры, өз кезегінде, Женева Забурларының чех және венгр тілдеріне аударылған нұсқаларының үлгісі болды. Женева Забурларының чех тіліндегі басылымын Жири Стрейц (Георг Веттер деп те аталды, 1536–1599) дайындады, ол Моравияның Забрех ауылында туып, бауырластардың бірлігінде қызмет еткен, Ян Гус (шамамен 1369–1415) реформаторының рухани мұрагерлерінің бірі болды. Ол өткен ғасырдың басына дейін қолданылып келді. Венгрияда Альберт Сценци Мольнар Забурларды венгр тіліне аударды, олар әлі күнге дейін Реформат шіркеулерінде, соның ішінде Венгрияда және Румыния мен Украинаның бір бөлігінде әнделеді. Жапониядағы Реформат шіркеуі 150 Забурдың барлығын Женева әуендерімен орындау үшін аудармасын аяқтады, ал бұл жапондық Женева Забур әндерін Жапониядағы Бах Коллегиумының мүшелері, дирижер Масааки Сузуки басшылығымен жаздырды.