Кіріспе
Ағылшын әнұран жазушысы және теолог (1674–1748) британдық кеме құрылысшысы Исаак Уоттс (17 шілде 1674 – 25 қараша 1748) – ағылшын конгрегациялық пастор, әнұран жазушы, теолог және логик. Ол өте көп және танымал әнұрандар жазған, шамамен 750 әнның авторы. Оның ең белгілі шығармалары: "Керемет айқышқа қарағанда", "Әлемге қуаныш" және "Өткен дәуірлердегі біздің Құдайымыз, Көмекшіміз". Ол "Ағылшын әнұрандарының әкесі" деп есептеледі; оның көптеген әнұрандары бүгінге дейін қолданылып келеді және көптеген тілдерге аударылған.
the British naval architect
Isaac Watts (17 July 1674 – 25 November 1748) was an English Congregational minister, hymn writer, theologian, and logician. He was a prolific and popular hymn writer and is credited with some 750 hymns. His works include "When I Survey the Wondrous Cross", "Joy to the World", and "Our God, Our Help in Ages Past". He is recognised as the "Godfather of English Hymnody"; many of his hymns remain in use today and have been translated into numerous languages.
Уатт және әнұран
Киелі музыка ғалымдары Стивен Марини, Денни Прутоу және Майкл ЛеФевр Уоттстың ағылшын әнұранына және шіркеудің бұрынғы дәстүріне қалай үлес қосқанын сипаттады. Маринидің айтуынша, Уоттс жаңа поэзияны "христиандық тәжірибедегі түпнұсқа әндер" үшін ғибадат кезінде қолдану арқылы тәжірибеде өзгерістер енгізді. Бұрынғы дәстүр Киелі кітаптың поэзиясына негізделген: Забурлар. ЛеФеврдің айтуынша, Забурлар Құдайдың халқы Дәуіт патшаның заманында әндеткен, ол көп жылдар бойы үлкен топпен Забурлар кітабының толық жинағын ән айтуға лайықты түрде жинады (Леуіліктер, сол кездегі ғибадатханадағы құрбандықтар кезінде). Прутовтың мәліметтері бойынша, ғибадат кезінде Забурларды ән айту тәжірибесі Жаңа Келісім шіркеуінде, Елшілердің істері кітабында басталғаннан бастап Уоттс заманына дейін Киелі кітаптағы бұйрық бойынша жалғасты. XVI ғасырдың реформациялық лидерлері, мысалы, Джон Кальвин, қауымдық ән айту үшін Забурларды ана тіліне аударды, бұл ғибадат етудің тарихи тәжірибесіне сәйкес келді. Уоттс әнұрандарды ән айтуды насихаттаған алғашқы протестант емес еді; алайда, оның көптеген әнұрандар жазуы ағылшын ғибадат етуінің жаңа дәуірін ашты, өйткені көптеген ақындар оның жолымен жүрді. Уоттс сонымен қатар шіркеу қызметтерінде Забурларды өлең түрінде берудің жаңа тәсілін енгізді, оларды христиандық көзқараспен үйлестірілген әнұрандарға бейімдеуді ұсынды. Уоттс 1719 жылғы "Псалтирь" атты еңбегінің тақырыбында Забурлардың "Жаңа Келісімнің тілінде" түсіндірілуі керек екенін айтты. Исаак Уоттс әнұрандар жазумен қатар теолог және логик болды, осы тақырыптар бойынша кітаптар мен эсселер жазды. Көптеген адамдар Исаак Уоттсты 1707 жылы жарық көрген "Гимндер мен рухани әндер" еңбегі арқылы ағылшын шіркеулеріне әнұрандарды енгізген деп санайды. Олар бүгінде оның поэзиялық дарынына байланысты кеңінен қолданылады, сонымен қатар ол Жаңа Келісім туралы білімін пайдалана отырып, Ескі Келісімді түсіндіргендіктен де қолданылады. Бұл кейінгі әнұрандар жазушыларына үлгі болды. Исаак Уоттс өзінің әдістерін былай түсіндірді:
"Псаломшы дінді Құдайдан қорқу арқылы сипаттаған жерде, мен оған көбінесе сенім мен махаббатты қосамын. Ол Құдайдың рақымымен күнә кешіру туралы айтқанда, мен Құтқарушының құндылығын да қосамын. Ол ешкі мен бұқаларды құрбандыққа шалу туралы айтқанда, мен Құдайдың қозысы – Мәсіх құрбандығын айтамын. Ол Сионға шумен кіретін Сандықтың артынан ергенде, мен Құтқарушымның көкке көтерілуін немесе Оның жердегі қауымында болуын әндеймін. Ол мол байлық, құрмет және ұзақ өмірді уәделегенде, мен осы символдық нығматтардың кейбіреулерін рақым, даңқ және мәңгілік өмірмен ауыстырамын, олар Евангелияда ашылды және Жаңа Келісімде уәделенді."
“Where the Psalmist describes religion by the fear of God, I have often joined faith and love to it. Where he speaks of pardon of sin through the mercies of God, I have added the merits of a Saviour. Where he talks of sacrificing goats and bullocks, I rather mention the sacrifice of Christ, the Lamb of God. When he attends the ark with shouting into Zion, I sing of the ascension of my Saviour into heaven, or His presence in His church on earth. Where he promises abundance of wealth, honour, and long life, I have changed some of these typical blessings for grace, glory, and life eternal, which are brought to light in the Gospel, and promised in the New Testament.”
Логика және ғылым
Уоттс логика бойынша өте танымал оқулық жазды; оның толық атауы – «Логика» немесе «Шындықты іздеудегі ақыл-ойының дұрыс қолданылуы, дін мен адам өмірінің, сондай-ақ ғылым істеріндегі қателіктерден сақтану үшін түрлі ережелермен». Бұл кітап алғаш рет 1724 жылы жарық көрді және жиырма рет қайта басылды. Уоттс осы еңбегін логиканы жаңа ғана бастағандарға арнап жазды және кітапты әдістемелік тұрғыдан ұйымдастырды. Ол логиканың негізгі принциптерін төрт бөлікке бөліп, оларды келесі ретпен қарастырды: сезіну, ой-пікір, дәлелдеу және әдіс. Осы бөліктердің әрқайсысы тарауларға, ал кейбіреулері – бөлімдерге бөлінген. Тараулар мен бөлімдердің мазмұны келесі элементтермен бөлінеді: анықтамалар, жіктемелер, ескертулер, байқаулар, нұсқаулар, ережелер, мысалдар және түсіндірмелер. Кітаптың кез келген мазмұны осы тақырыптардың біріне немесе бірнешесіне жатады, мұндай әдістемелік ұйымдастыру мәтінді түсінікті етуге көмектеседі. Уоттстың «Логикасында» сол кездегі басқа еңбектерден ерекшеленетін жаңалықтар мен айтарлықтай қалыспылар бар. Британдық эмпиризмнің, әсіресе замандас философ және эмпирик Джон Локктың ықпалын байқауға болады. «Логика» Локк пен оның «Адам ақылы туралы тәжірибе» еңбегіне бірнеше сілтемелерді қамтиды, онда ол эмпирикалық көзқарастарын жариялады. Уоттс басқа логиктерден айырмашылығы, ой-пікірлер мен тұжырымдамаларды ажыратуға ерекше мән берді. Уоттс пікірі бойынша, ой-пікір – «идеяларды салыстырып, оларды келісімге немесе келіспеушілікке қарай растау немесе жоққа шығару» болып табылады. Ол былай деді: «Егер идеялар сөздерсіз санада біріксе, онда бұл ой-пікір деп аталады; ал сөздермен киіндірілгенде – тұжырымдама». Уоттстың «Логикасы» схоластикалық дәстүрді ұстанады және тұжырымдамаларды жалпы оң, жалпы теріс, жеке оң және жеке теріс түрлеріне бөледі. Үшінші бөлімде Уоттс ойлау және дәлелдеуді, әсіресе силлогизм теориясын талқылайды. Бұл классикалық логиканың маңызды бөлігі саналды. Уоттс, өз заманының логиктеріне сәйкес, логиканы ғылым емес, өнер ретінде анықтады (либералды өнерлерді қараңыз). «Логика» кітабының бойымен Уоттс логиканың жоғары тұжырымдамасын көрсетіп, оның практикалық жағын, спекуляциялық емес жағын баса көрсетті. Уоттс пікірі бойынша, практикалық өнер ретінде логика кез келген зерттеуде, ол өнердегі зерттеу болсын, ғылымдағы зерттеу болсын, немесе этикалық зерттеу болсын, пайдалы болуы мүмкін. Логиканы практикалық өнер ретінде баса көрсету арқылы Уоттс кітабын басқалардан ерекшелендірді. Логиканың практикалық және формальды емес бөлігіне назар аудару арқылы Уоттс ғылым мен философияның зерттеулерін қоса алғанда, кез келген зерттеу үшін ережелер мен нұсқаулар берді. Бұл зерттеу ережелері сол кездегі логика оқулықтарына тән классикалық логиканың формальды мазмұнына қосымша берілді. Уоттстың логиканы практикалық және спекулятивтік бөліктерге бөлу тұжырымдамасы көптеген авторлардың логика тұжырымдамасынан өзгеше. Оның логика туралы түсінігі кейінгі, он тоғызыншы ғасырдың логигі К. С. Пирске көбірек ұқсас. Исаак Уоттстың «Логикасы» Оксфорд, Кембридж, Гарвард және Йель университеттерінде логика бойынша стандартты оқулыққа айналды, Оксфордта 100 жылдан астам уақыт бойы қолданылды. Он тоғызыншы ғасырдың логигі Чарльз Сандерс Пирс Уоттстың «Логикасына» жағымды баға берді. Өзінің «Аргументтерді сынау: Ойлаудың әдісі» (Grand Logic деп те аталады) атты оқулығын дайындағанда Пирс былай деп жазды: «Мен оқырманның доктор Уоттстың «Логикасында» жазылғандармен таныс деп есептеймін, бұл кітап қазір колледждерде қолданылатын трактаттардан әлдеқайда жоғары, өйткені ол ақыл-ойымен ерекшеленетін адамның еңбегі». Уоттс 1741 жылы «Логика» кітабына «Ақылды жақсарту» атты қосымша жазды. Бұл кітап та көптеген басылымдардан өтті және кейіннен Майкл Фарадейге әсер етті. Сондай-ақ, ол мектептерде моральдық оқулық ретінде кеңінен қолданылды.
"Элемент" және "қосылма"
Логика саласында Уоттс химиялық элементтің алғашқы анықтамасын берді және «элементті» химиялық «қосылыстан» нақты, қазіргі заманғы түсініктермен ажыратты. Ол сондай-ақ, сол кездегі химияшылардың мойындаған бес элементтен тұратын элементтердің алғашқы тізімін ұсынды. Бірақ Уоттс химияшылар арасындағы пікірдің біртілдігінің жоқтығын да байқады.
Мұра, құрмет және ескерткіштер
Айзек Уоттс қайтыс болғаннан кейін, оның қағаздары Коннектикут колониясындағы Йель университетіне тапсырылды, оны бейімділер (пуритандар/конгрегационалистер) құрған еді. Ол оқыған Саутгемптондағы Король Эдуард VI мектебінің бірінші үйіне оның құрметіне «Уоттс» деп ат қойылды. Англия шіркеуі мен лютеран шіркеуі Уоттсты (және оның пастырлық қызметін) жыл сайын 25 қарашада Әулиелер тізімінде еске алады. Уоттстың ең ерте сақталған ескерткіші Вестминстер аббаттығында орналасқан; ол оның қайтысынан кейін көп ұзамай аяқталды. Оның Бунхилл Филдсдегі жиі келінетін жердегі қабірлік орны 1808 жылы салынған, ол леди Мэри Эбни мен Хартопп отбасы төлеген және орнатқан бастапқысын алмастырды. Тағы бір ерте естелік жоғалуы мүмкін: Уоттстың қайтысымен байланысты Лондон шіркеуі үшін тапсырылған бюст. Шіркеу 18-шы ғасырдың соңында бұзылды: естелік бөліктерінің қалдықтарын соңғы сәтте бай жер иесі құтқарып, Ливерпульдің жанындағы шіркеуінде орнату үшін алып кетті, бірақ бюст сақталған-сақталмағаны белгісіз. Тағы бір бюст Лондонның орталығындағы доктор Уильямс кітапханасында орнатылған. Бірінші қоғамдық мүсін Абни паркінде орнатылды, онда Уоттс 30 жылдан астам уақыт шаруа үйінде тұрды және қайтыс болды. Парк кейіннен 1840 жылы ашылған Абни Парк зираты болды; ал Уоттстың мүсіні 1845 жылы халықтың қаржысымен орнатылды. Ол доктор Уоттс жолында, Абни паркі шіркеуінің алдында тұр және жетекші британ мүсіншісі Эдвард Ходжес Бейли жобалаған. Осы жерде естелік мүсінін салу жоспарын 1830-шы жылдардың соңында Джордж Коллисон ұсынды, ол 1840 жылы Еуропа мен Америкадағы, әсіресе Абни паркіндегі зираттардың дизайны туралы кітабының бетінде гравировка жариялады. Коллисонның ұсынысы ешқашан қабылданбады, оның орнына Бейлидің дизайны қабылданды. Кейінірек, ұқсас мүсін де халықтың қаржысымен қаржыландырылып, оның туған қаласы Саутгемптондағы Уотс есімімен аталған жаңа Викториялық қоғамдық паркте орнатылды. 19-шы ғасырдың ортасында Саутгемптондағы Конгрегациялық доктор Уоттс естелік залы салынды және оның есімімен аталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаңғырту кезінде жоғалып кетті, бірақ Исаак Уоттс естелік Біріккен реформаланған шіркеу осы жерде салынды. 1974 жылы Саутгемптон қаласы Уоттстың туғанына 300 жыл толуын атап өту үшін Дэвид Г. Фонтейн жазған «Исаак Уоттс есте қалдырылды» атты өмірбаянды тапсырды. Саутгемптон қалалық орталығындағы сағат күніне үш рет, сағат 8.00, 12.00 және 16.00 «Біздің Құдайымыз, өткен дәуірлерде біздің көмегіміз» әнінің алғашқы тармағын орындайды.
Мәдениеттік немесе қазіргі заманғы әсерлер
Чарльз Диккенстің "Дэвид Копперфилд" романында (1850) Уоттстың "Босқындық пен зұлымдыққа қарсы" өлеңінен мектеп мұғалімі доктор Стронгтың сөздері келтірілген. Герман Мелвиллдің "Моби Дик" романында (1851) "Пекуод" кит аулау кемесіне шағын инвестор ретінде "өте қажырлы және шаршамас рухты, бірақ сонымен қатар мейірімді қарт ханым" (20-тарау) – Чарти Билдад енгізілген. Оның інісі, капитан, теңізшілерге теңізшілер әндері сияқты "құмарлық әндерді" айтуға тыйым салған, сондықтан ол "әр теңізшінің төсегіне Уоттстың кішкентай таңдаулы данасын қойды" (22-тарау). Уоттстың ең танымал өлеңдерінің бірі – "Балаларға арналған рухани әндердегі" "Босқындық пен зұлымдыққа қарсы" насихаты болды. Льюис Кэрролл бұл өлеңді "Алисаның ғажайыптар еліндегі" (1865) 2-тарауына енген "Кішкентай крокодил қалай?" өлеңінде пародиалады. Оның пародиасы Уоттстың түпнұсқа өлеңінен гөрі жақсы танымал. Бұл өлең "Рокки және оның достары" мультсериалының "Буллвинкль бұрышы" сегментінде де пайда болды, онда Буллвинкль Моус өлеңдер оқиды. Бұл жағдайда өлең "Арық қоңыз" деп аталды, автор көрсетілмеген. Екінші мысал "Алисаның ғажайыптар еліндегі оқиғаларының" 10-тарауында кездеседі, ол "Омардың дауысы" өлеңі, ол "Босқынның" алғашқы жолдарынан пародиалайды: "Омардың дауысы; мен оның шағымданып айтқанын естідім, / «Сен мені тым ерте ояттың, мен тағы ұйықтауым керек»". 1884 жылғы комик опера "Принцесса Ида" I актісінде Уоттсқа сілтеме бар. Принцесса Иданың қыздар университетінде еркектерге рұқсат жоқ. Оның әкесі, король Гама, "Ол доктор Уоттстың әндерін шыдамайды" дейді. Джозеф Меррик ("Адам-слон") қолданған, басталатын "Жалған ұлылық" деп аталатын өлең, "Шындығында, менің сыртқы түрім қызық / Бірақ мені кінәлау, Құдайды кінәлаумен тең" өлеңі, көбінесе (бұрыс) Исаак Уоттстың туындысы ретінде келтіріледі немесе сілтеледі. Шындығында, соңғы бірнеше сөйлемді Уоттс жазған ("Жалған ұлылық", II Horae lyricae кітабы, 1743), басталатын: "Mylo, оны bless'd деп атаудан бас тарт / Ол тек үлкен мүлікпен мақтанады".