17 ғасырдағы ағылшын әдебиетінің қайраткері Фрэнсис Киркман
Francis Kirkman
Фрэнсис Киркман (1632-1680) – ағылшын жазушысы, баспагер, кітап сатушы. Өмірі мен шығармалары, "Бақытсыз азамат" автобиографиялық туындысы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
17 ғасырдағы ағылшын әдебиетінің қайраткері Фрэнсис Киркман (1632 – шамамен 1680) XVII ғасырдың екінші жартысындағы ағылшын әдеби ортасында баспагер, кітап сатушы, кітапханашы, автор және библиограф ретінде көзге түседі. Ол қай рөлде болса да, халыққа танымал әдебиеттің жақтасы және оны насихаталайтын кәсіпкер, бір заманауи редактор оны «алаяқтыққа жақын» деп сипаттаған.
17th century English literary figure
Francis Kirkman (1632 – c. 1680) appears in many roles in the English literary world of the second half of the seventeenth century, as a publisher, bookseller, librarian, author and bibliographer. In each he is an enthusiast for popular literature and a popularising businessman, described by one modern editor as "hovering on the borderline of roguery".
Ерте өмір
Фрэнсис Киркман – 1602–61 жылдары өмір сүрген Фрэнсис Киркман ағаның үлкен ұлы, ол Blacksmith's Company компаниясының мүшесі және Лондон қаласының азаматы болған. Кішкентай Киркманның өмірі оның жарияланымдарынан басқа көп нәрсе белгілі емес. Ол 1673 жылы «Бақытсыз азамат» атты, өмірбаяндық туынды жазды, бірақ Киркманның сөздеріне толық сену қиын. Дегенмен, ол әдебиетті таныған сәт туралы айтқан бөлігі шындыққа жақын және оның стильі мен белсенділігінің жарқын мысалы болып табылады:
Francis Kirkman was the eldest son of Francis Kirkman senior (1602–61), who was a member of the Blacksmith's Company and a citizen of the City of London. Little is known of the younger Kirkman's life beyond his publications. He wrote The Unlucky Citizen (1673), which is taken to be autobiographical, though Kirkman was anything but reliable. However, the part in which he refers to his discovery of literature rings true, and is a good example of his style and enterprise:
Көрініп тұрғанындай, Киркманның кейбір кітаптарға деген ынтасы оны оларды өзі жариялауға жетеледі. Ол саяхаттауға немесе кітап саудасына шәкірт болуына тыйым салынғанын, сондай-ақ алғашқы хатшысының (жазушысының) қолынан қашып кеткенін айтады.
As will be seen, Kirkman’s enthusiasm for some of these books led him to publish them himself. He claims to have been forbidden to travel or be apprenticed into the book trade, and to have run away from the first scrivener to whom he was apprenticed.
Басшы және кітап сатушы
Басқа жазушының шәкірті болғаннан кейін ол өзінің романдар мен пьесалар жинағын кеңсесіне орнатты, содан кейін олардың көпшілігін Амадис де Голльдің алтыншы кітабының (1652) өзінің аудармасын жариялау үшін сатты. Киркманның алғашқы жарияланымы бұрыннан танымал туындының жалғасы болғаны ерекше. Оның кәсіпкерлік қабілеттері әрқашан кітап саудасының танымал немесе қарапайым бөлігіне бағытталды. Ол "Қарауылшылар" компаниясының мүшесі болғанымен, "Кітап сатушылар" компаниясына қабылданбады. 1652 жылдан бастап ол Лондон мұнарасының жанындағы шағын дүкеннен жазушы және кітап сатушы ретінде жұмыс істеді, ал 1680 жылға дейін Темза көшесі, Фенчерч көшесі және Полдың ауласындағы әртүрлі орындардан сауда жасауды жалғастырды. 1657 жылдан бастап ол пьесалар жариялады, бірақ Генри Марш, Натаниел Брук және Томас Джонсонмен серіктестігі, олар кітаптарды, ықтималда Бомонт пен Флетчердің "Құлық әйел" басылымын пираттық жолмен жариялағандары үшін айыпталғаннан кейін аяқталды. Марштің өлімінен кейін 1666 жылы ол оның бизнесін өзіне алғанын және Марштің оны алдағанын да мәлімдеді. Киркман 1661 жылы әкесінің қайтысынан кейін мол мұра алды, бірақ оны ысырап етті. Кәсіпкерлік рухы болғанына қарамастан, ол үнемі қаржылық қиындықтарға тап болды. Киркман көптеген ерте романдарды жариялады, оның ішінде француз және испан тілдерінен аударған көптеген туындылар бар. 1652 жылы ол француз тілінен аударғанын мәлімдеген "Клерио мен Лозияның махаббаты мен оқиғалары" еңбегін жариялады. Оның ең үлкен жетістіктерінің бірі – 1665 жылы жарық көрген "Англиялық бұзақы" романы. 1666 жылы Киркман оны қайта басып шығарды, содан кейін 1668 жылы екінші томды, ал 1671 жылы үшінші және төртінші томдарды өзінің атынан жазды. 1673 жылы Киркман Мэри Карлтонның ойдан шығарылған өмірбаяны "Қалтаға салынған әйелдің бетін ашу" атты туындысын өзінің атымен жазды және жариялады. Ол "Грекиялық Дон Бельянус тарихы" (1671–1674) және "Римнің жеті дана билеушісі" (1674) сияқты басқа да танымал романдарды жариялады. Киркман театрға да қызығушылық танытты. 1661 жылы ол өзінің "Пресвитериандық қамшысы" пьесасын жариялады, ол қызметшісін қамшымен ұрғаны үшін айыпталған Закари Крофтонның әйгілі оқиғасына негізделген. Киркман әдебиетте және авторлық құқықта пикарескалық стильге бейімділік танытты. Ол сондай-ақ қолжазбаларды жинады және жариялады, олардың ішінде "Құрлы көздің емделуі" және "Тракиялық керемет" (екеуі де 1661) бар, олардың екеуі де Джон Вебстер мен Уильям Роулиге дұрыс жатқызылған. 1662 жылы ол Уильям Шекспир мен Уильям Роулиге қате жатқызылған "Мерлиннің тууы" еңбегін жариялады. Бұл туынды "аңыз тарихы, махаббат романсы, тазалықты мақтау, көңіл көтеру, некромантия және түрлі қиял-ғажайыптардың араласуы" деп сипатталған. Ол басқа баспалардан пираттық жолмен алынған пьесаларды жариялауға да қатысты. Мысалы, Киркман 1661 жылы Джон Флетчер, Фрэнсис Бомонт және Филип Массинджердің "Кедейлер бұтағын" жариялады, ол Хамфри Робинсон мен Энн Мозлиден пираттық жолмен алынған. Олардың асыққан екінші басылымында ескерту бар.
Upon being apprenticed to another scrivener he installed his collection of novels and plays in his office, before selling many of them to finance the publication of his own translation of the sixth book of Amadis de Gaul (1652). It is characteristic that Kirkman's first publication was his own extension of a work already popular. His entrepreneurial talents were always directed towards the popular, or vulgar, end of the book trade. Although he became a freeman of the Blacksmith's Company he was never a member of the Stationers' Company. From 1652 he operated as a scrivener and bookseller from a small shop near the Tower of London, and continued to trade from various premises in Thames Street, Fenchurch Street and Paul's Yard until 1680. From 1657 he was publishing plays, although his partnership with Henry Marsh, Nathaniel Brook and Thomas Johnson ended after they were accused of pirating books, probably an edition of Beaumont and Fletcher's The Scornful Lady. He also claimed to have been swindled by Marsh, whose business he took over after his death in 1666. Kirkman had received a substantial inheritance on his father's death in 1661, which he squandered, and although he had an entrepreneurial spirit he suffered continual financial problems. Kirkman published many early novels, including many translated from French and Spanish. In 1652 he published The Loves and Adventures of Clerio and Lozia, which he also claimed was translated from French. One of his greatest successes was a novel, The English Rogue the first volume of which was written by Richard Head, and published in 1665. In 1666 Kirkman re issued this, and then wrote a second volume in his own name (1668), followed by a third and fourth (1671), claiming Head as a co author. In 1673 Kirkman wrote and issued under his own name The Counterfeit Lady Unveiled, a fictional autobiography of Mary Carleton, an impostor and bigamist. He also published other popular romances, such as The Famous and Delectable History of Don Bellianus of Greece, (1671–1674), The Seven Wise Masters of Rome (1674). Kirkman also became increasingly interested in theatre. In 1661 he published his own play The Presbyterian Lash, based on the notorious story of Zachary Crofton, a minister accused of whipping his maidservant. Kirkman had a penchant for the picaresque in literature, and in attributions. He also collected manuscripts, which he published, including A Cure for a Cuckold and The Thracian Wonder (both 1661), and both correctly attributed to John Webster and William Rowley. In 1662 he published The Birth of Merlin, wrongly attributed by him to William Shakespeare and William Rowley. This has been described as "a medley in which legendary history, love romance, sententious praise of virginity, rough and tumble clown play, necromancy and all kinds of diablerie jostle each other". He was also involved in the publication of plays pirated from other printers. For instance, Kirkman in 1661 published The Beggars Bush by John Fletcher, Francis Beaumont, and Philip Massinger, pirated from Humphrey Robinson & Anne Moseley. Their hurried second printing contains a notice;
Театрлық әдебиеттер
Киркманның әдебиет тарихына ең үлкен үлесі – оның пьесалар каталогтары. 1671 жылы ол: «Мен осы жиырма жылдан бері пьесаларды жинап келемін, сондай-ақ осы елу жылдан бері жинаған адамдармен әңгімелесіп, сұрақтар қойдым» деп жазды. Киркманның каталогтары «Безаңдаған шопан қыз» және «Ескі заң» (1656 ж.) пьесаларының алғашқы басылымдарында жарияланған екі бұрынғы тізімді кеңейтті. Бірінші каталог, Том Тайлер мен оның әйелі (1661) басылымына қоса берілген, Англияда жарияланған 690 пьесаны қамтыды. Киркман олардың бәрін оқығанын және оларды «ақылға қонымды шарттармен» сатуға немесе беруге дайын екенін мәлімдеді. 1671 жылы ол Пьер Корнельдің «Никомед» пьесасының аудармасына қоса 806 пьесадан тұратын тізімді жаңартты. Ол алғаш рет пьесаларды атауы бойынша емес, ең танымал авторлар бойынша тізімдеді. Киркман Фрэнсис Бомонт пен Джон Флетчерге жатқызылған 52 пьесаны, Бен Джонсонға – 50, ал Уильям Шекспирге – 48 пьесаны тізімдеді. Бұл, мүмкін, олардың сол кездегі салыстырмалы танымалдылығын дәл көрсетеді. Киркманның «Джон Флетчердің басы» таңбасымен кітаптарды сатуға жарнамалағаны да оның беделінің көрсеткіші болуы керек, себебі осы құрметке лайық деп танылған екінші автор осы Флетчер болды (біріншісі – Джонсон). Шекспир ешқашан мұндай құрметке ие болған жоқ. Осы тізім Герард Лангбейннің жұмысына негіз болды, ол он жетінші ғасырдың соңына дейін ағылшын драмасының басты көзіне айналды.
Kirkman's greatest contribution to literary history is his catalogues of plays. In 1671 he wrote "I have been these twenty years a Collector of plays, and have conversed with, and enquired of those that have been Collecting these fifty years". Kirkman's catalogues expanded upon two earlier lists, published in the first quartos of The Careless Shepherdess and The Old Law (both 1656). The first catalogue, attached to an edition of Tom Tyler and his Wife (1661), included 690 plays published England. Kirkman claimed to have read them all, and be ready to sell or lend them, "upon reasonable considerations". In 1671 he expanded to list 806 plays, attached to a translation of Pierre Corneille's Nicomede. For the first time he listed them not by title, but by author, for the most popular authors. Kirkman listed 52 plays attributed to Francis Beaumont and John Fletcher, with Ben Jonson the next most productive at 50, and William Shakespeare third with 48. This was probably an accurate representation of their comparative popularity at the time. It must also be an indication of his reputation that Kirkman advertised books for sale at the sign of The John Fletcher's Head, only the second author thought worthy of this, (the first being Jonson). Shakespeare never This list provided the basis for the work of Gerard Langbaine, which became the main source for English drama to the end of the seventeenth century.
Айналатын кітапхана
Жоғарыда айтылғандай, Киркман 1660 жылдан бастап Вестминстерде, ал 1669 жылға қарай Бишопскейтке көшіп, өзінің кітап жинағы негізінде алғашқы айналымды кітапхананы ұйымдастырған болып саналады.
From the above Kirkman is taken to have operated what amounted to the first circulating library, based on his collection, starting in 1660, in Westminster and moving to Bishopsgate by 1669.