Кіріспе

SMS Ägir – Германия Императорлық Әскери-теңіз флотының жағалау қорғаныс кемесі. Ол Германия Императорлық Әскери-теңіз флоты үшін салынған жағалау қорғаныс кемелерінің (Küstenpanzerschiffe) екінші және соңғы кемесі болды. Оның бір туысы болды, Ägir скандинавия құдайының атымен аталып, 1893 және 1896 жылдар аралығында Данцигтегі Kaiserliche Werft Danzig (Императорлық кеме жасау шебі) құрылысын өткерді. Ол үш зеңбірек негізгі қару батареясымен жабдықталған. Ол 1890 жылдары неміс флотында қызмет етті және 1901–1903 жылдары қайта жаңартылды. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін VI шайқас эскадрильясында қызмет етті, бірақ ешқандай әрекетке қатыспады. Ägir 1915 жылы демобилизацияланды және содан кейін көмекші кеме ретінде пайдаланылды. Соғыстан кейін ол сауда кемесіне айналдырылып, 1929 жылдың желтоқсанына дейін осы қызметте болды, содан кейін Готланд аралында құлады.

Дизайн

1880-ші жылдардың соңында неміс Kaiserliche Marine (Императорлық теңіз флоты) шектеулі теңіз бюджетіне байланысты (парламенттің теңіз шығындарына қарсылығы және Кайзер Вильгельм каналын қазу құны салдарынан) қандай капиталдық кеме салу керектігі мәселесімен күресті. Жаңа Германия империясының Әскери-теңіз министрлігінің бастығы, генерал Лео фон Каприви, Рейхстагтан (Герман империясының парламенті) он шағын жағалау қорғаныс кемесіне келісім алуға қол жеткізді, олардың алғашқы алтысы жеке барбеттерде үш бас қару батареялық зеңбірегін тасыған "Ло Каприви" классының кемелері болды. Соңғы төрт кемеге қатысты ұсыныстарда екі зеңбірек мұнарасында қосымша бас қару батареялық зеңбірегін орнату туралы болды, бірақ басқа теңіз бағдарламаларының құнына байланысты олар іске аспады – ең бастысы "Брауншвейг" классының кемелері. Екі кеме ақырында Зигфрид жобасының модификацияланған нұсқасына сәйкес салынды, ол бронялық қорғауды жақсарту және басқа да шағын өзгерістерді қамтыды. "Агир" кемесінің жалпы ұзындығы болды, ені болды және максималды сусыру тереңдігі болды. Ол қалыпты жағдайда төңкерілді және толық жүктемеде дейін. Оның қозғалтқыш жүйесі екі тік 3 цилиндрлі үш кеңейімді бу машинасынан тұрды. Бу машиналарына сегіз Thornycroft көмірмен қыздырылатын қазандықтар бу берді. Кеменің қозғалтқыш жүйесі толық жылдамдыққа қол жеткізді, бірақ жылдамдық сынақтарында бұл көрсеткіштерден сәл асып түсті. Ол көмір тасыды, бұл оған шамамен қашықтыққа жүруге мүмкіндік берді. Себебі оның әпкесінен екі есе көп электр генераторлары болғандықтан, "Агир" кемесіне "Электрлік Анна" деген лақап ат берілді. Кеменің экипажы 20 офицер мен 256 сарбазды құрады. Кеме үш K L/35 зеңбірегімен қаруланған, олар үш жеке зеңбірек барбеттеріне орнатылған, зеңбірек қалқандарымен жабдықталған. Екеуі кеменің алдыңғы бөлігінде қатар орналасқан, ал үшіншісі бас құрылымның артында орналасқан. Оларға барлығы 204 оқ-дәрі берілді. Кемеде сондай-ақ, кеменің орта бөлігінде орналасқан он SK L/30 зеңбірегінен тұратын қосымша батарея болды, әрбір жағында бес зеңбірек орналасқан. "Агир" үш торпедалық аппаратты да тасыды, екеуі кеменің ортасындағы палубада, айналмалы түрде орналасқан, ал біреуі кеменің басында, су сызығының астында орналасқан. Кеме орталық цитадельде қалыңдығы бар броньды белдеумен және қалыңдығы бар броньды палубамен қорғалған. Бақылау мұнарасының қабырғалары қалыңдығында болды.

Өзгерістер

1903–1904 жылдары «Агир» кеңінен қайта жаңартылды. Оның ескі қазандықтары сегіз жаңа «Марин» типті қазандықтармен алмастырылды және ұзындығы арттырылды. Бұл толық жүктемеде оның суыру салмағын дейін ұлғайтты. Ұзартылған корпусы, су ағымын жақсартқандықтан, және жақсартылған қазандықтары оның жылдамдығын толық бір теңіз шақырымына дейін арттырды. Оның көмір сақтағышы дейін ұлғайтылды, бұл оған қосымша жүзуге мүмкіндік берді. Модернизация жұмыстары 1903 жылы аяқталды, содан кейін ол қайтадан активті қызметке кірісті.

Құрылыс 1899

Агир 1892 жылғы 28 қарашада Кильдегі Кайзерлихе Верфт Киль (Императорлық кеме жасау зауыты) құрастырыла басталды. 1895 жылғы 3 сәуірде суға түсіріліп, салтанатты шарада император Вильгельм II-нің қолдауымен ат қойылды. 1896 жылғы қазан айында кемеге жабдық орнату жұмыстары аяқталып, 15 қазанда теңіз сынақтарына жіберілді. Сынақтар кезінде кеменің командирі Корветтенкапитан (KK – Корвет капитаны) Иоганнес Валлман болды. Сынақтарды аяқтағаннан кейін «Агир» экипажы қысқартылып, Балтық теңізінің резервтік дивизиясына бекітілді, онда 29 қыркүйекте 2-ші флагмандық кеме болды. Бұл бөлім сол кезде Кильде орналасқан еді. Шілде айында КК Оскар фон Труппель бір айға кеменің басқаруын өз қолына алды, ал тамыз айында экипажы тағы да қысқартылды. Кемені қайта іске қосып, қыркүйекте КК Макс Роллман кеме капитаны болды. «Агир» қараша айында Вильгельмсхавенге қысқа оқу сапарына аттанды. 1898 жылы кеме атыс жаттығуларын өткізіп, тамыз және қыркүйек айларында Германия флотының қалған бөлігімен жылдық оқу маневрлеріне қатысты. Балтық және Солтүстік теңіздерінде өткен жаттығулар барысында ол маневрлер үшін уақытша құрылған II шайқас эскадрилласының флагманы ретінде қызмет етті. Бөлімге оның бауырласы және «Зигфрид» класындағы төрт кеме, екі «С» класты кеме және торпедалық катерлер флотилиясы кірді. Контр-адмирал Пол Хоффманн «Агир» кемесінде туын көтерді. Жаттығулар аяқталғаннан кейін қазан айында KK Hugo von Pohl Роллманды алмастырды. Желтоқсан айында «Один» кемесімен бірге Данияның Копенгаген қаласына оқу сапары жасады. 1899 жылғы сәуірдің соңынан 31 мамырға дейін «Агир» апатқа ұшырап, жөндеуге мұқтаж болған бронекорветтің орнына I шайқас эскадрилласымен операцияларға жіберілді. «Агир» эскадрилланың қалған бөлігімен бірге Ұлыбританияға круиз жасады, онда олар королева Викторияның 80 жылдық мерейтойына арналған халықаралық флот парадында Германияны өкілдік етті. Содан кейін кемелер Португалияға сапар шекті. Маусым айында Категат теңізінде жасаған круиз кезінде «Агир» «Норддойчер Ллойд» пароходының құлап кеткенін құтқаруға келген кемелердің қатарында болды. Сонымен қатар, ол Ұлы белдеуде құлап қалған қорғалған крейсерді судан шығаруға көмектесті. Келесі айда КК Макс Бахем Полды алмастырды. Сол жылы өткен флоттық маневрлер кезінде «Агир» Конрад фон Боденхаузеннің басқаруымен II эскадрилланың IV дивизиясының флагманы болды. Кеменің жаттығуларға қатысуы 28 тамызда аяқталды, ол түнгі жаттығу кезінде Дарсер Орт маңында британдық бу кемесімен соқтығысты. «Аберфойл» «Агирді» оң жақ бортындағы алдыңғы басты қарудан төмен, су астындағы бөлігіне соқтығып, ауыр зақым келтірді. Ол Кильдегі Кайзерлихе Верфт зауытына жөндеуге жіберілді. Жұмыс тез аяқталып, «Агирдің» маневрлердің соңғы кезеңіне қатысуына мүмкіндік берді. Жаттығулар аяқталғаннан кейін ол резервтік дивизияға қайта оралды.

1900 1914 жыл

2 маусымда «Агир» мен «Один» Штеттиннер Гаффта жергілікті кемеге түсіп қалған жолаушылар лайнеріне көмектесті. Жылдың қалған бөлігі, әдеттегідей, тамыз және қыркүйектегі флоттық маневрлерден басқа, салыстырмалы түрде оқиғасыз өтті. 25 қыркүйекте Резервтік дивизия Данцигке көшірілді, онда «Агир» қызметтен босатылды. Ол 1901 жылы Резервтік дивизиямен жұмысын жалғастырды, ал белсенді кезеңінде эскадрильяға KAdm Hugo von Schuckmann басшылық етті, ол «Агир» кемесінде өз туын көтерді. Кемеге шілде айында қайта іске қосылған КК Герхард Гердес басшылық етті. 6 тамызда «Стрендер» бухтасында дивизиялық жаттығулар кезінде «Агирде» қазандық бөлімінде өрт шығып, бес экипаж мүшесі ауыр жарақат алды. II эскадрилья сол айда флоттық маневрлерге дайындалды және «Агир» вице-адмирал Volkmar von Arnim үшін эскадрильяның флагманы ретінде бұрынғы рөлін қайтадан атқарды. Кеме бастапқыда техникалық мәселелерге байланысты жаттығуларға қатысудан кейінді. Қыркүйектің ортасында аяқталған жаттығулардан кейін «Агир» Балтық теңізінің Резервтік дивизиясына оралды. Кемеде Гердес орнына КК фон Вицлебен басшылық етті. Қазан айында «Агир» батыс Балтық теңізінде, Шығыс Пруссия жағалауында оқу круизіне шықты. 1902 жылғы сәуірде «Агир» Киль шығанағында жағалау қорғаныс кемесімен торпедалық жаттығулар өтті. Мамыр айында Балтық теңізінде тағы бір оқу круизі болды, сол кезде КК Хартвиг фон Дассель Вицлебенді уақытша алмастырды. Маусым айында Вицлебен кемеге оралып, Норвегиядағы Ларвикке сапар жасады. 30 маусымда Данцигке оралды, онда ол «Kaiserliche Werft Danzig» кеме құрылыс зауытында ауқымды жөндеуге жіберілді. Жұмыс 1903 жылдың ақпан айында басталды және 1904 жылдың қыркүйек айында аяқталды. Кеме 10 қазанда қайтадан іске қосылды және бұрынғы бөлімшесіне қайтарылды, ол осы уақытқа дейін толық эскадрильяға дейін кеңейтілді. 1905 жылдың наурызында теңізде сынақ жүргізді. Осы кезеңде ол жағалау қорғаныс кемесімен бірге Әскери-теңіз артиллерия инспекциясына оқ-дәрі және торпедалық жаттығулар үшін оқу кемесі ретінде тағайындалды. 2 сәуірде Балтық теңізінде круизден кейін «Агир» Данцигке тоқтады, онда экипажы Клауттер кеме құрылыс зауытындағы өртті сөндіруге көмектесті. Келесі айларда ол флоттың басқа оқу кемелерімен бірге круиздерге және оқу-жаттығуларға қатысты. Шілде айында кеме ауа райы мен ауа ағымдарын өлшейтін түрлі құрылғыларды сынауға қатысты. Маусым және шілде айларында «Агир» Норвегия, Швеция және Данияның көптеген порттарына сапар жасады. 20-24 шілде аралығында ол флоттың қалған бөлігімен бірге Копенгагенде тоқтады. Кеме әдеттегідей тамыз және қыркүйек айларында флоттық маневрлерге қатысты, содан кейін КК Хьюго Луран кеменің командирі болды. Қараша айында ол Данцигтен Кильге қысқа оқу круизіне шықты. 1906 жылы да сол үлгіде болды, оның ішінде жылдың бірінші жартысында флоттың оқу кемелерімен жаттығулар, шілдеде Норвегияға круиз, ал тамыз және қыркүйекте ауқымды маневрлер өтті. КК Максимилиан Рогге наурыздан қыркүйекке дейін кеме командирі болды. Содан кейін оның орнын КК Уолтер Энгельхардт басқарды. Желтоқсанның ортасында «Агир» Висла сағасының жанында белгісіз жағаға соқтыққан танкерді сүйреп әкетті. Келесі үш жыл бойы кеменің қызметі негізінен оқу жаттығуларынан тұрды; осы кезеңде ол жыл сайынғы флоттық маневрлер үшін уақытша құрылған III шайқас эскадрильясына тағайындалды. Энгельхардт 1909 жылдың наурызына дейін кеме капитаны болды, содан кейін оны КК Фридрих Клоебе алмастырды. 1909 жылы 15 қыркүйекте «Агир» Данцигте қызметтен босатылды және белсенді емес резервтік флотқа тағайындалды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылы шілдеде Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, «Агир» соғыс уақытында әскери қызметке шақырылды. Ол 12 тамызда қайтадан іске қосылды және «Один» және «Зигфрид» класс кемелерінің басқа жеті жағалау қорғаныс кемелерімен бірге VI ұрыс эскадрильясына тағайындалды. «Агир» эскадрилья командирінің орынбасары, адмирал Элер Берингтің қысқа мерзімге флагманы болды, бірақ ол Балтық теңізіндегі басқа бір бөлімшеге тағайындалды. VI эскадрилья кемелері келесі ай бойы дайындық жаттығуларын өткізді, ал 14 қыркүйекте Германияның жағалауын күзету үшін Солтүстік теңізге ауыстырылды. Келесі бірнеше ай бойы кемелер Везер өзенінің сағасы мен Джейд шығанағы арасында кезектесіп жүрді, соңғысы Солтүстік теңіздегі Германияның негізгі теңіз базасы Вильгельмшафеннің орналасқан жері болды. Желтоқсан айында эскадрильяның флагманы «Хилдебранд» кемесі сыртқы Джейдте мұзға отырған кемеге көмекке келді, өзі де мұзға отырып, қиын жағдайға түсті. «Хилдебранд» жөндеуге құрғақ докқа жіберілгенде, «Агир» эскадрильяның флагманы болды. 1915 жылдың 31 тамызында эскадрилья таратылды, ал келесі күні «Агир» Везерде орналасқан порт флотилиясына тағайындалды. Ол 1916 жылдың 14 қаңтарына дейін қызметте болды, содан кейін қарусызданып, Вильгельмсхавендегі кеме жасаушы жұмысшылар үшін казарма кемесіне айналдырылды және соғыс аяқталғанға дейін осы қызметін атқарды.

Соғыстан кейінгі қайта құру және апат

1918 жылы қарашада Германия жеңілгеннен кейін, «Әгир» кемесі 1919 жылғы 17 маусымда теңіз тізілімінен шығарылды. Содан кейін әскери-теңіз күштері кемені сауда кемесіне айналдыру үшін сатты; жұмыс Рустрингендегі Deutsche Werke кеме құрылыс зауытында орындалды. Ол Гамбургтен А. Бернштейн компаниясы арқылы пайдаланылды және пойыз локомотивтерін Ленинградқа, Кеңес Одағына тасымалдау үшін қолданылды. Оның соңғы сапары Англиядан Стокгольм мен Хельсинкиге Форд машиналарын және автомобильдер мен мотоциклдерге арналған бөлшектерді тасымалдау болды. 1929 жылғы 6 желтоқсанда, Готланд арал жағасының батысында, Стора Карлсёден оңтүстікке қарай қалың тұманға тап болып, кеме қағылды. Екі құтқару кемесі жылдам жетіп келді, бірақ кеме таяз суға берік бекігендіктен, капитан олардан бас тартып, Германиядан көмек күтуді жөн көрді. Екі күннен кейін ауа райы нашарлап, дауыл кеме түбіне зақым келтіріп, суға батты. Stora Karlsö маягының қызметкерлері кеме 8 желтоқсанда толығымен суға батқанға дейін экипаждың 15 мүшесін құтқаруға үлкерді; тағы үш теңізші құтқару қайығымен құтқарылды. Жүктің көп бөлігі кейін құтқарылды. Кеменің мұрындық безендірілісі Лабое теңіз ескерткішінде сақтаулы.