Кіріспе

Апиацейлер тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер түрі – Heracleum sphondylium, көбінесе шошқа шөптесін немесе қарапайым шошқа шөптесін деп аталады. Бұл көпжылдық шөптесін өсімдік, қарақат тұқымдасына жататын шошқа шөптесінге, оған қызылша, сиырдың петрушкасы, жер асты шошқасы және алып шошқа шөптесін де кіреді. Бұл өсімдік Еуропаның көп бөлігінде, Батыс Азияда және Солтүстік Африкада табиғи түрде өседі, бірақ Солтүстік Америкада және басқа аймақтарда әкелінген. Оның басқа да кең таралған аттары бар, мысалы, сиыр паршины (Солтүстік Американың Heracleum maximum түрімен шатастырмау керек) немесе эльтрот (бұл басқа түрлерге де қатысты болуы мүмкін). Гүлдері тозаңдаушылар үшін көп мөлшерде нектар қамтамасыз етеді.

Сипаттама

Heracleum sphondylium – шөптесін, гүлді өсімдік. Бұл биік, дөңгелек түктері бар өсімдік, биіктігі шамамен дейін жетеді. Қуыс, қырлы сабағы, қылшықты түктерімен, үлкен түбірден шығады. Жапырақтары ұзындығы дейін жетеді. Олар бір немесе екі рет қауырсынды, түкті және тісті, 3–5 бөлікті жапырақ сегменттеріне бөлінеді. Heracleum sphondylium көбінесе көп жылдық поликарп өсімдік, кейде айтылғандай екі жылдық емес. Гүлдері шатырша тәрізді орналасқан, жазық немесе сәл дөңгелек, диаметрі 4–25 см, әдетте 10–20 түкті, біркелкі емес сәулелері бар, әрқайсысының ұзындығы 2–12 см. Әр гүлдің бесеуі ақ немесе сирек қызғылт ақтан күлгін түске дейін болатын жапырақшалары бар. Қанатты жемістері жалпақ шизокарптар.

Heracleum sphondylium, Heracleum mantegazzianum (гиганттық шошқа шөбі) және Heracleum sosnowskyi (Сосновский шошқа шөбі) -нен кіші. Оның құрамында сол фитофототоксикалық қосылыстар (фуранокумариндер) бар, бірақ концентрациясы төмен. Сонымен қатар, жалпы шошқа шөбінің шырыны да күн сәулесіне ұшыраған теріде фитофотодерматит (күйік және бөртпе) тудыруы мүмкін екендігіне дәлелдер бар.

Ұқсас түрлер

Heracleum sphondylium көбінесе Heracleum sibiricum, сонымен қатар Heracleum sphondylium subsp. sibiricum деп шатастырылады. Екіншісі, типтік subsp. sphondylium-ға ұқсас, бірақ гүлшоғырындағы барлық гүлдері актиноморфты, сары жасыл түсті болады.

Таксономия

Heracleum sphondylium – 1753 жылы швед ботанигі Карл Линней сипаттаған Heracleum туысына жататын бес түрдің бірі (қалған төртеуі – H. alpinum, H. austriacum, H. panaces және H. sibiricum).

Кіші түрлер

Heracleum sphondylium морфологиясы өсімдік таралу аймағында өте өзгергіш болғандықтан, көптеген инфратүрлер сипатталған. 1968 жылы Flora Europaea 8 түрін (соның ішінде типтік түрін) мойындады. 2023 жылдың қыркүйегіне дейін World Flora Online (WFO) және Plants of the World Online (POWO) тиісінше 18 және 14 түрін қабылдады.

Flora Europaea WFO POWO
H. s. subsp. algeriense Иә Иә
H. s. subsp. alpinum Иә Иә Иә
H. s. subsp. artvinense Иә Иә
H. s. subsp. aurasiacum Иә Иә
H. s. subsp. carpaticum Иә
H. s. subsp. cyclocarpum Иә
H. s. subsp. elegans Иә
H. s. subsp. embergeri Иә Иә
H. s. subsp. flavescens Иә
H. s. subsp. granatense Иә Иә
H. s. subsp. montanum Иә Иә
H. s. subsp. orsinii Иә Иә Иә
H. s. subsp. pyrenaicum Иә Иә Иә
H. s. subsp. sibiricum Иә Иә
H. s. subsp. suaveolens Иә Иә
H. s. subsp. ternatum Иә Иә Иә
H. s. subsp. transsilvanicum Иә Иә Иә
H. s. subsp. trifoliolatum Иә Иә
H. s. subsp. verticillatum Иә Иә Иә

WFO-дан өзгеше, POWO subsp. carpaticum, subsp. cyclocarpum және subsp. sibiricum түрлерін мойындайды, ал subsp. flavescens Heracleum sibiricum-ның синонимі болып табылады. 1971 жылы Браммитт Солтүстік Американың Heracleum lanatum түрін Еуропаның таулы аймақтарындағы subsp. montanum-ның төменгі түріне қосты. 2023 жылдың қазанына дейін POWO бұл таксондарды тиісінше Heracleum maximum және subsp. elegans деп мойындайды.

Этимология

Түрдің "сфондилиум" атауы, "омыртқалы" деген мағынаны білдіреді, бұл сегменттелген сабақтың пішінімен байланысты.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Heracleum sphondylium Еуропаның көп бөлігінде, Батыс Азияда және Солтүстік Африкада табиғи түрде өседі. Мысалы, ол Польшаның оңтүстік және оңтүстік-батыс бөліктерінде кездеседі, бірақ елдің басқа аймақтарында одан аз таралған. Бұл түр Солтүстік Америкаға әкелінген. Атап айтқанда, ол Канаданың шығыс бөлігіне енгізілген, бірақ Канадада H. sphondylium кездесуі туралы хабарламалар сирек. Кейбір мамандар Heracleum sphondylium subsp. sibiricum (Heracleum sibiricum синонимі) АҚШ-қа енгізілгенін айтады, бірақ Жаңа Англияда ботаниктер бұл таксонды түршік деңгейінде анықтай алмады. Өсімдік шөптесін алқаптарда, шөпті шалғындықтарда, тік жарларда, шалғындықтар мен орманды жерлерде, жол жиектерінде және теміржол жанында, қарапайым жерлерде және өңделген алқаптарда өседі. Рака көк жидекті балқарағай (Lonicera caerulea) қосылып, хош иіс білдірді. Борщ – ежелгі сорпадан шыққан, бастапқыда ашытылған сабақтары, жапырақтары және гүлшоғырларынан пісірілген. Көптеген жинаушылар жас өскіндерін өте дәмді деп санайды. Шығыс Еуропа елдерінде, әсіресе Румынияда, H. sphondylium құмарлықты қоздыру үшін және гинекологиялық мәселелерді, сүексіздікті және бедеулікті емдеу үшін қолданылады. Сонымен қатар, кейде эпилепсияға да қолдануға кеңес береді. Дегенмен, осы мәселелерді емдеудегі тиімділігін дәлелдейтін клиникалық зерттеулер жоқ. Тұқымдарын кептіріп, кардамонға ұқсас дәмі бар дәмдеуіш ретінде пайдалануға болады.