Кіріспе
Шығыс Азия елдерінің киносы – Шығыс Азияда немесе осы аймақтан шыққан адамдар түсірген кино. Ол Азия киносының бір бөлігі, ал Азия киносы әлемдік киноның құрамына кіреді. Шығыс Азия киносы деп аталатын ең ірі киноиндустриялар – Қытай материгі, Гонконг, Жапония, Оңтүстік Корея және Тайвань индустриялары. Бұл термин кейде Оңтүстік-Шығыс Азия киносымен шатастырылады, себебі екі аймақтың кинематографиялық дәстүрлерінің өзіндік айырмашылықтары бар, олар көбінесе біріктіріліп, қате аталады. Оларға Сингапур, Малайзия, Индонезия, Вьетнам, Таиланд және Филиппин кіреді.
The Cinema of East Asia is cinema produced in East Asia or by people from this region. It is part of cinema of Asia, which in turn is part of world cinema. The most significant film industries that are categorized as East Asian cinema are the industries of Mainland China, Hong Kong, Japan, South Korea, and Taiwan. The term is sometimes confused with Southeast Asian cinema, as the cinematic traditions between the two Asian sub regions have their own uniquely distinct markers that are often conflated and incorrectly referred to as such, which include the likes of Singapore, Malaysia, Indonesia, Vietnam, Thailand, and the Philippines.
1890-шы жылдар 1950-ші жылдар
Батыс әлемінің киноиндустриясынан өзгеше, Шығыс Азия киноиндустриясының бастапқы кезеңдерінде американдық дистрибьюторлар үстемдік етпеді, және ол Голливуд киносынан шалқап, дербес дамыды; Голливуд фильмдері Шығыс Азия елдерінде көрсетілгенімен, жергілікті көрермендердің арасында өз туған жерінде жасалған фильмдерге қарағанда олар аз танымал болды. Осының нәтижесінде, бірнеше ерекше жанрлар мен стильдер қалыптасты.
1950 жылдар: әлемдік ықпал
Шығыс Азия киносы кем дегенде 1950 жылдан бері ұлттық деңгейде әртүрлі дәрежеде әлемдік көрермендерге танымал болды. Онжылдықтың басында Акира Куросаваның "Рашомон" (1950) және Кенджи Мизогучидің "Угетсу" (1953) фильмдері Венеция кинофестивалінде және басқа да жарыстарда жүлде алды, ал онжылдықтың ортасында Тейносуке Кинугасаның "Төңкеріс қақпасы" (1953) және Хироси Инагакидің "Самурайлар трилогиясының" (1954) бірінші бөлігі "Оскар" сыйлығын жеңіп алды. Куросаваның "Жеті самурай" (1954) фильмі дүниежүзілік сәттілікке ие болды; жапон киносы халықаралық деңгейде танылды. Онжылдықтың соңында француз журналы "Cahiers du cinéma"-ға қатысты бірнеше киносыншы жапон киносы туралы алғашқы батыстық зерттеулерді жариялады, олардың көптегені кейіннен француз жаңа толқынының негізін қалаушылары болды, ол жапон жаңа толқынымен бір уақытта басталды.
1960 және 1970 жылдар
60-шы жылдардың соңы мен 70-ші жылдардың басында жапон киносы студиялық жүйенің құлдырауынан елеулі түрде зардап көре бастады. Жапон киносы салыстырмалы түрде көзге түспейтін кезеңге енгенде, гонконг киносы өзінің тамаша қайта жаңаруын бастан кешірді, бұл көбінесе әрекет, тарих және рухани мәселелерді үйлестіретін уся жанрының дамуының тікелей салдары болды. Осы кезеңде гонконгта Ху патша сынды бірнеше маңызды тұлғалар пайда болды, оның 1966 жылғы "Come Drink With Me" фильмі гонконг кинематографиясының көптеген келешек дамуына үлкен әсер етті. Одан көп ұзамай, америкалық Брюс Ли әлемдік деңгейде танымал болды.
ықпал етуі және әсері
Шығыс Азия фильмдерінің танымалдылығы қалыпты болғандықтан, Батыс киноиндустриясының өкілдері олардың өзіне әсер еткенін айтуы заңды (әсіресе Джордж Лукас, Роберт Альтман және Мартин Скорсезе Акира Куросавадан, ал Джим Джармуш пен Пол Шредер Ясуджиро Озудан әсер алғанын атап көрсетті), сондай-ақ кейде Батыс көрермендеріне бұрын көп танылмаған режиссерлерді ұсынуға тырысады (мысалы, "Квентин Тарантино ұсынады" деген мақұлдамамен шығарылатын Шығыс фильмдерінің саны артып келеді).
Қайта жасау: Шығыс және Батыс
Батыс елдерінде шығыс азиялық фильмдердің артуының тағы бір белгісі – Голливуд және еуропалық кинода қайта түсірілген шығыс азиялық фильмдердің саны. Бұл дәстүр кем дегенде Акира Куросава фильмдерінің батысқа бейімделуімен басталады, мысалы, Джон Стерджестің 1960 жылғы «Ұлы жетілік» фильмі (1954 жылғы «Жеті самурай» негізінде), Мартин Ритттің 1964 жылғы «Зұлымдық» фильмі («Рашомон», 1950 негізінде) және қазіргі уақытта «Жүзек» (Ring, 1998) және «Нашарлық» (Ju on: The Grudge, 2002) сияқты жапон қорқыныш фильмдерінің қайта түсірілімдерімен жалғасуда. Әсер кері бағытта да бар. Шығыс Азияның көптеген фильмдері батыстық материалдар негізінде түсірілді, мысалы, Голливудтың танымал фильмдерін жылдам қайта түсірген гонконг фильмдері, сондай-ақ Куросаваның Уильям Шекспирдің («Жаман ұйқы», «Тәжді қан», «Ран»), Максим Горькийдің («Төмендегілер») және Эд МакБэйннің («Жоғары және төмен») шығармаларын бейімдеуі.
Қытай
Цай Чушэн (1906–1968) — 1930-1940 жылдардағы ықпалды қытай режиссері. Қытай киносының шедеврлерінің бірі саналатын «Көктемгі өзен шығысқа ағады» фильмімен танымал. Чэнь Кайгэ (1952 жылы туған) — Бесінші буынның қытай режиссері, «Қоштасу», «Император және қасқыр», «Сары жер» (Мәдени революциядан кейін халықаралық кинофестивальдерде бақ сынаған алғашқы қытай фильмдерінің бірі) сияқты фильмдерімен мәшһүр. Цзян Вэнь (1963 жылы туған) — Танымал қытай актері, кейін режиссер болған. «Күннің ыстығында» және «Есіктің алдындағы әйтімдер» фильмдері 2000 жылғы Канн кинофестивалінде төрешілер сыйлығын жеңіп алды. Цзя Чжанкэ (1970 жылы туған) — Алтыншы буынның ең белгілі қытай режиссерлерінің бірі. Оның ең танымал туындылары — «Платформа», «Белгісіз ләззаттар» және «Дүние». Фэй Му (1906–1951) — 1940 жылдардағы қытай режиссері. «Кішкентай қаладағы көктем» фильмімен көпке танымал, көптеген адамдар оны қытай киносының ең жақсы туындысы деп санайды. Лу Е (1965 жылы туған) — «Көк түсті көбелек», «Жазғы сарай» және «Сучжоу өзені» фильмдерінің алтыншы буын режиссері. Лу Чуань (1970 жылы туған) — Алтыншы буынның қытай режиссері. «Жоғалған мылтық» және жүлделі «Кекексили: Тау күзеті» фильмдерімен танымал. Тянь Чжуанчжуан (1952 жылы туған) — Бесінші буынның ең көрнекті режиссерлерінің бірі. «Көк желкен» және «Ат ұрысы» сияқты фильмдерімен мәшһүр. Ван Сяошуай (1966 жылы туған) — Жүлделі алтыншы буынның қытай режиссері. У Юнган (1907–1982) — 1930 жылдардағы қытай режиссері, актриса Руан Линьюмен жұмысымен, атап айтқанда «Құдайша» фильмімен танымал. Си Цзинь (1923–2008) — Мәдени революция кезінде танымал болған қытай режиссері. Ең белгілі туындылары: «Қызыл жасақ», «Екі сахналық қарындас». Юань Мучжи (1909–1978) — Актриса Чжоу Сюаньмен бірге түсірілген «Көшедегі періште» фильмімен танымал қытай режиссері. Чжан Имоу (1950 жылы туған) — Бесінші буынның режиссері, көркемдік стилімен және ойша білдіретін повестеуімен танымал. Ең танымал фильмдері: «Қызыл сорго», «Қызыл шамды көтеру», «Тірі қалу» және «Батыр». Чжан Юань (1963 жылы туған) — «Шығыс сарай, Батыс сарай» фильмімен танымал алтыншы буынның қытай режиссері. Чжу Шилин (1899–1967) — Ерте дыбыс кезеңінің ықпалды қытай режиссері.