Кіріспе

Уильям Блейк кітабы

Уризен кітабы – ағылшын жазушысы Уильям Блейктің маңызды пайғамбарлық кітаптарының бірі, Блейктің өзі салған суреттермен безендірілген. Алғаш рет 1794 жылы «Уризеннің бірінші кітабы» деген атпен жарияланды. Кейінгі басылымдарда «Бірінші» деген сөз жойылды. Кітаптың атауы Блейк мифологиясындағы Уризен кейіпкерінен алынған, ол зорлық-зомбылықтың көзі ретінде бөлінген ақылды бейнелейді. Кітапта Уризен «алғашқы дін қызметшісі» деп сипатталады және ол басқа мәңгіліктерден қалай оқшауланып, өзінің құлдыққа толы діни догмалар әлемін қалай құрғандығы айтылады. Лос пен Энитармон Уризеннің құлаған әлемінде кеңістік жасайды, сонда ұлдары Оркты, революция мен бостандық рухын дүниеге әкеледі. Кітап формасы бойынша Жаратылыс кітабының пародиязы болып табылады. Уризеннің алғашқы төрт ұлы – Тириел, Ута, Гродна және Фузон (VIII тарау бойынша, сәйкесінше, элементтік Ауа, Су, Жер, От). Соңғысы 1795 жылы жарық көрген «Ахания кітабында» маңызды рөл атқарады.

Өмірбаян

1790 жылдың күзінде Блейк Лондонның оңтүстігіндегі Ламбетке көшіп келді. Жаңа үйінің студиясында ол кейін "Ламбет кітаптары" деп аталатын кітаптарды жазды, олардың ішінде "Уризен кітабы" да болды. Блейк осы кітаптардың дизайнын жасап, басып, бояп, содан соң сол үйден сатты. Блейк "Уризен кітабының" алғашқы эскиздерін 1790 мен 1793 жылдар аралығында жасалған суреттер жинағына енгізді. "Уризен кітабы" Блейк "жарықтандырылған баспа" деп сипаттаған аз ғана шығармалардың бірі болды – ол түсті бояуды бет басылғанға дейін мыс табаққа түсіріп басылған туындыларының бірі. "Уризен кітабы" 1794 жылдан 1818 жылға дейін басылып, "Америка, Пайғамбарлық" кітабынан ірілеу болды. Бұл туындының тек сегіз данасы сақталған, олардың арасында тақталардың реті мен санында көптеген айырмашылықтар бар. Сақталған барлық даналар түсті басылым түрінде.

Тақырыптар

Уризен кітабы – Жаратылыс кітабына ұқсас жаратылыс мифы. Бұл туындыда Уризен – мәңгілік өмірден өзін-өзі жаратып, тек өзіне ғана назар аударатын бірлік. Бұл жаратылыс «Төрт Зоя» еңбегінде қайта қарастырылады, ал бастапқы адам Альбион – түпкілікті форма болып табылады. Бұл жұмыста ол – абстракциялардың бейнесі және адам өзінің абстракциясы. Ол өзінен бұрын-соңды танылмаған, оны мазалайтын пішіндерді бөліп шығарады. Ол басқа мәңгіліктерге қарсы шығып, өзін қасиетті деп санайды. Өзін ойлай келе, ол күнәларды табады және оларды Ньютонның, Мұса заңдары мен біркелкілікті талап ететін деизмнің жиынтығынан құралған мыс кітапқа жазады. Қалған мәңгіліктер Уризеннің мәңгілікке қарсы шығуына ашуланып, тірі жандардың ішіндегі күнәлердің мәнін орнатуға тырысады. Бұл Уризенді азаптайды, ол ұйқыға кетеді, соның арқасында Лос пайда болады. Лос бұл туындыда Уризенді бақылаумен міндетті, ал Уризен – мәңгілік дін қызметкері, ал Лос – мәңгілік пайғамбар рөлін атқарады. Оқиғаның кейбір бөліктері кейін «Лос кітабы» және «Ахания кітабы» деген екі тәжірибелік еңбекте қайта қарастырылды. Уризенге назар аудару – ақылға жүктелген шектеулерді көрсетеді. Уризен, адамзат сияқты, осы шектеулермен байланысты. Өлең Оркты және оның үш кезеңдік циклын бейнелейді, оның кезеңдері тарихи оқиғалармен байланысты, бірақ соңғылары «Төрт Зоя» еңбегінен алынып тасталды. Бастапқыда – Мильтонның Шайтанына ұқсас, Уризеннің құлауы, шайтандық күш. Дегенмен, жаратылыс – осы құлаудың өзі болды. Уризен – абстракцияның бейнесі, ол пассивті және шындықтан бөлінген ақыл-ой күші. Лос құлаған әлемде ой-қиялының отты күші ретінде әлемге кіреді. Бірақ ол да құлап, механикалық және реттелген күйге түседі. Лос – өмір жүйелерінің және жыныстардың жаратушысы, бұл оның серігі Энитармонның дүниеге келуіне әкеледі. Соңында адамдар жасалып, Орк – өмірдің эволюциясы ретінде туындайды.

Сыни жауап

Харольд Блум бұл өлеңді "Блейктің ұлы, тастап кетілген "Төрт Зоадан" және одан кейінгі дастандардан бұрынғы ең күшті жарықтандырылған өлеңі" деп айтты.