Кіріспе

Qaqortoq, бұрын Julianehåb аталған, Оңтүстік Гренландиядағы Кужалек муниципалитетінің орталығы және астанасы. Торвальдсен мүйісінің жанында орналасқан. 2020 жылы халқы 3,050 адамды құрайды, ол Оңтүстік Гренландиядағы ең көп халқы бар қала және аралдағы төртінші немесе бесінші ірі қала.

Тарих

Қақортоқ маңындағы аймақ тас дәуірінен бері қоныстанған. Шамамен 4300 жыл бұрын пайда болған Саққақ мәдениетінен бастап, бұл аймақта үздірілмей адамдар тұрып келген.

Саққақ мәдениеті

Халықтың ең ерте іздері шамамен 4300 жыл бұрын пайда болған. Гренландиядағы тарихи алдындағы ескерткіштердің арасында Саққақ дәуіріне жататын орындары ең көп кездессе де, Қақортоқ аймағында Саққақтардың іздері аз, тек сирек кездесетін орындар мен тас кескіш бұрғылар және ойып жасалған пышақтар сияқты заттар табылады.

Дорсет өсірілімі

Дорсет халқы шамамен 2800 жыл бұрын Қақорток аймағына келді. Қақорток аймағының кең аумағында ерте Дорсет мәдениетіне тән бірнеше тікбұрышты торфтан салынған үйлердің ізіне кездесуге болады.

Скандинавтық мәдениет

Оңтүстік Гренландия тарихының жазба деректері 10 ғасырдың соңында викингтердің келуімен басталады. Гренландиядағы ең ірі викингтердің қираған орындары – Хвалси қираған жерлері, Какортоктан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Викингтер мен Туле халқы арасындағы жалпы немесе тіпті шектеулі сауда сирек болды. Аймақтағы Туле қоныстарында табылған бірнеше жаңа және ерекше заттардан басқа, мәдени алмасу бастапқыда эпизодтық болғанын дәлелдер көрсетеді. Кейіннен Оңтүстік Гренландия викингтері оңтүстік инуиттермен сауда жасап, біраз уақыт бойы Солтүстік Еуропаға азудың негізгі жеткізушісі болды. Викингтер дәуірі шамамен бес жүз жылға созылып, 15 ғасырдың ортасында аяқталды. Викингтердің болғандығы туралы соңғы жазба 1408 жылы Хвальсейярфьорд шіркеуінде өткен тойдан қалды.

Туле халқы

Туле мәдениеті инуиттері 12 ғасырда Гренландияның оңтүстігіне және Какорток аймағына келді, олар викингтермен бір заманда өмір сүрді. Дегенмен, ерте кездегі байланысқа қатысты дәлелдер өте аз. Туле мәдениеті көшпенді тіршілікпен ерекшеленді және сол дәуірден сақталған айтарлықтай құрылысқа ие тұрғын үйлерге кездесу сирек. Бірақ, заттардың саны салыстырмалы түрде көп.

Колониалды кезеңнен бүгінгі күнге дейін

Қазіргі қала 1775 жылы Дания-Норвегия саудагері Андерс Олсенмен, "General Trading Company" компаниясы тапсырысы бойынша құрылған. Қала Дания патшайымы Джулиана Маридің құрметіне Джулианхааб деп аталды, бірақ кейде қателікпен "Жулианшааб" деп те жазылады. Атау кейде ағылшын тілінде "Джулиананың үміті" деп аударылды. Қала есек мүсінді мөр терісі саудасының маңызды орталығына айналды. Ғимаратты Данияның корольдік сәулетшісі Киркеруп жобалаған, Данияда бөліктерге бөлініп құрастырылып, Кақортоққа теміржолмен жеткізіліп, содан кейін қайтадан жиналды.

Тас және адам

Қақартұқ – суретшілер мен дарынды қолөнершілердің қаласы. 1993 жылдан 1994 жылға дейін Қақартұқ суретшісі Ака Хоге және тағы 18 скандинавиялық суретші қаланы ашық аспан астындағы өнер галереясына айналдыру мақсатымен құрылған «Тас және адам» жобасын басқарды. Финляндия, Швеция, Норвегия, Исландия және Гренландиядан келген 18 суретші қаладағы тас беткейлері мен үлкен тастарға 24 мүсін қасты. Бүгінде қалада 40-тан астам мүсін бар, олардың бәрі «Тас және адам» көрмесінің құрамына кіреді.

Су бұлағы

Қалада Гренландиядағы ең көне фонтан, 1932 жылы салынған Mindebrønden орналасқан. Сисимуттағы тағы бір фонтанға дейін бұл елдегі жалғыз фонтан болған. Туристердің назарына тартылатын бұл фонтан, аузынан су шашыратып тұрған киттерді бейнелейді.

Ауа

Qaqortoq Heliport жыл бойы жұмыс істейді, Qaqortoq-ты Narsarsuaq әуежайымен және тікелей емес, Гренландияның қалған бөлігімен және Еуропамен байланыстырады. Белгілі бір типтегі ұшақтарға арналған қону жолағын салу мүмкіндігін бағалау жұмыстары жүргізілуде. Бұл мәселе бұрын 2007 жылы талқыланған, онда демократтар экологиялық және қоршаған ортаға қатысты алаңдаушылықтарды келтіре отырып, Siumut ұсынған қону жолағына қарсылық көрсеткен. Алдыңғы талқылаулардан өзгеше, қазіргі уақытта демократтар континенттік Еуропаға жолаушылар рейстерін мүмкін ететін ұшу-қону жолағын салуды қолдап, лоббилік жұмыстар жүргізіп жатыр. Air Greenland компаниясының бас директоры қолдаған қысқа ұшу-қону жолағы шағын турбовинтті ұшақтармен Исландияға және Канаданың шығысына рейстер жасауға мүмкіндік береді. Әуежайды Narsarsuaq-тан 1799 метрлік ұшу-қону жолағымен бірге көшірудің құны 900 млн. Даниялық крона (120.7 млн. евро) деп бағаланса, 1199 метрлік ұшу-қону жолағының құны 370 млн. Даниялық крона (50 млн. евро) шамасында. Қазіргі уақытта Narsarsuaq әуежайы 140 адамнан тұратын қауымдастық, ол әуежайға толығымен тәуелді, бірақ Kujalleq муниципалитеті әуежайды Оңтүстік Гренландияның орталығына көшіру жоспарларын қолдайды, осы арқылы аймақта экономикалық өсімді ынталандыруды көздейді. Әуежай орналасатын бес мүмкін жер тексерілді. Олардың төртеуі – Prinsessen, Nunarsuatsiaap Kujalequtaa, Munkebugten және Narsaq қаласына жақын жерде – ішкі рейстерге арналған ұшу-қону жолағына жарамды. Тек бір ғана орын, Nuupiluk және Matup Tunua арасындағы қаладан солтүстік-батысқа қарай, континенттер аралық рейстерді қабылдай алатын ұшу-қону жолағын салуға ыңғайлы. 2011 жылы жаңа әуежай 2020 жылға дейін, мүмкін, Саккаарсик тауының артында 1,499 метрлік ұшу-қону жолағымен салынады деп күтілген, бұл Еуропа, Исландия және Гренландияның басқа аймақтарынан рейстерді қабылдауға және Оңтүстік Гренландияның әуе көлігі орталығын Narsarsuaq-тан аймақтың орталығына көшіруге мүмкіндік берер еді. Бұл мәселе бойынша соңғы саяси шешім көп жылдар бойы күтіліп келді, бірақ 2018 жылы Гренландия парламенті жобаға қатысты заңды қабылдады және қазір 1500 метрлік ұшу-қону жолағымен жабдықталған әуежай жобасы дайындалуда, бұл маңызды жазғы туристік маусымда шағын ұшақтардың қонуына мүмкіндік береді. 1500 метрлік ұшу-қону жолағы жақын орналасқан Tanbreez сирек жер металдары кенін дамыту үшін де маңызды. 2022 жылдың ақпан айында Канадалық құрылыс компаниясымен келісімшартқа қол қойылды. Жобаны 2025 жылы аяқтау жоспарлануда. Таңдалған орын қаладан солтүстікке қарай 5 км қашықтықта орналасқан, ұшу-қону жолағының ұзындығы 1500 метрді құрайды. 1500 метрлік ұшу-қону жолағы, әсіресе туризм саласындағы болашақ экономикалық даму тұрғысынан, ең ықтимал нұсқа деп есептеледі. Әуежайға дейінгі жол 2017 жылы уақытша қиыршық тас жол ретінде аяқталды, ол ені кеңейтіліп, асфальтталады.

Жер

Гренландияның барлық елді мекендері сияқты, Қақортоқ та басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланыспайды. Қаладан солтүстік және батысқа қарай салыстырмалы түрде жиі қолданылатын жаяу жолдары бар, бірақ қандай да бір моторизацияланған көлік үшін барлық жерге жүруге арналған көліктер қажет. Қыс мезгілінде қар көліктері басты тасымал құралы болып табылады.

Теңіз

Қақартұқ – Арктикалық «Умиак» паромдары тоқтайтын порт. Қақартұқтың порттық басқарушысы – Нуук қаласында орналасқан Royal Arctic Line компаниясы. Порттың су арнасының тереңдігі 15 метрге жетеді, бұл 152 метрге дейінгі кемелерге мүмкіндік береді. Порт қажет болған жағдайда лоцмандық қызмет көрсетеді, бірақ буксирлік қайықтар жоқ. Гренландияның оңтүстік ұшына жақын орналасқан Қақартұқ порты Солтүстік Атлантиканың маңызды круиздік бағыты болып табылады, маусым ішінде 30-40 рет кемелер тоқтайды, көбінесе жаздың соңы мен күздің басында Солтүстік Еуропадан Кариб теңізіне жүк тасымалдайтын ірі круиздік кемелер келеді.

Экономика және инфрақұрылым

Қақартұқ – теңіз порты және Оңтүстік Гренландияның орталығы. Балық өңдеу, туризм, тері өңдеу, түк өндіру, кемелерді күту және жөндеу маңызды шаруашылық салалары болып табылады, бірақ экономика негізінен білім беру және әкімшілік қызметтерге негізделген. Қаладағы басты салалар – балық аулау, қызмет көрсету және әкімшілік. Жергілікті тұрмыстық экономика бұрынғы Корольдік Гренландия сауда департаментінің монополиясы арқасында ұзақ сақталды, ол қаланы жылқы арқасындағы теңіз түлкісінің терісін алу үшін пайдаланды. Ұлы Гренландия түк зауыты – Гренландиядағы жалғыз тері өңдеу орны және аралдағы түлкі терісін сатып алатын негізгі компания; ол қаладағы маңызды жұмыс берушілердің бірі болып табылады. Ауыл шаруашылығы, негізінен қой шаруашылығы, мүйізді мал және бұғы шаруашылығы, Қақартұққа жақын фиорд ландшафтындағы бірнеше шаруашылықтарда жүргізіледі. Қақартұқ – шаруаларға қызмет көрсету және жабдықтау бойынша маңызды орталық. Қақартұқта өндірілген экспорттың 70,1%-ы Дания нарығына жөнелтіледі. Қақартұқ әлемдегі ең минералдық бай аймақтардың бірінде орналасқан, Оңтүстік Гренландияда кең ауқымды минералдық кен орындары бар. Тау-кен өндірісі бұрын Оңтүстік Гренландияда, әсіресе Қақартұққа жақын Ивитут кенішінде маңызды экономикалық қызмет болып келді. 2003-2013 жылдары Қақартұқтың оңтүстігіндегі Налунақта алтын кені жұмыс істеді. Алтын кені 2022 жылы қайта ашылуы күтілуде. Қақартұқтан шығысқа қарай 20 шақырым жерде орналасқан «Танбриз» көп элементті жобасына 2020 жылы пайдалану лицензиясы берілді және бірнеше жыл ішінде ірі кен орны құрылуы күтілуде.

Жұмыспен қамту

2020 жылдың жазында Қақортоқтағы жұмыссыздық деңгейі 7% болды, бұл Гренландия астанасы Нуукпен салыстырғанда жоғары көрсеткіш. Қақортоқтағы жұмыссыздық деңгейі соңғы он жылда төмендеп келеді.

Энергия

Қақартұқтың барлық электр қуатын мемлекеттік компания Nukissiorfiit қамтамасыз етеді. 2007 жылдан бері Қақартұқ электр қуатын негізінен Qorlortorsuaq бөгетінен 70 кВ электр желісі арқылы алады. Ал бұрын қала электр энергиясын электр өндіруге түрлендірілген үш дизельді кеме қозғалтқыштарынан, яғни «бункерлік отын генераторлары» арқылы қамтамасыз етілген.

Білім

Қақорток Оңтүстік Гренландияның білім берудің басты орталығы болып табылады және онда бастауыш, орта және жоғары мектептер, 1977 жылы жұмысшылар колледжі (Sulisartut Højskoliat) ретінде ашылған халықтық жоғары мектеп, сауда мектебі және кәсіптік-техникалық білім беретін негізгі мектеп бар.

Гертруд Раш шіркеуі

Гертруд Раш шіркеуі (даниялық: "Gertrud Rasks Kirke") – ақ бетоннан салынған лютеран шіркеуі. Шіркеу миссионер Ханс Эгеденің әйелі Гертруд Раск есімімен аталады. Қақортоқ қаласының халқы көбейгендіктен, ескі шіркеу қауымға лайықты қызмет ете алмайтын болды, сондықтан Дания шіркеуі жаңа шіркеу салуға тапсырыс берді. Құрылысы 1972 жылдың мамыр айында басталды және 1973 жылдың 8 шілдесінде киеленді. Оны архитектор Оле Нильсен жобалаған, және ол толығымен бетоннан жасалған. Шіркеуде бетоннан жасалған алтарь бар. Алтарь суретінің негізгі мотиві Оңтүстік Гренландияның өсімдік әлеміне арналған. Шіркеуде 1973 жылдан бері он тіректі Фробениус аспабы орнатылған.

Денсаулық сақтау

Қақортоқ қаласына Напарсимавик ауруханасы қызмет көрсетеді, ресми атауы – Напарсимавик Қақортоқ ауруханасы. Бұл аурухана сонымен қатар Оңтүстік Гренландиядағы басты аурухана болып табылады. 59 қызметкері бар ауруханада қазіргі таңда 18 төсек жұмыс істейді. Қақортоқ муниципалитетіне қарасты Екалугаарсуит, Саарлок және Кассимиут ауылдары да Напарсимавик ауруханасының денсаулық сақтау аймағына кіреді. Ауылдарға теңіз арқылы, ал шұғыл жағдайларда медициналық тікұшақпен барылады. 2010 жылдың жазында аурухана Гренландияда өсірілген көкөністерді ғана пайдаланды.

Туризм

Туризм қала экономикасына маңызды үлес қосады. Qaqortoq туристік қызметі – Гренландия Сагаландс А/С – негізгі жергілікті круиз операторы және туристік кеңсе болып табылады. Қаладағы туризмнің басты негізі круиздік туризм, Qaqortoq Гренландиядағы маусым сайын 35-тен астам круиз кемесі тоқтайтын және 30000-нан астам круиздік туристі қабылдайтын ең маңызды круиздік бағыты болып есептеледі. Круиздік туристердің құрамында немістер, британдықтар және американдықтар басым. Круиздік емес туристердің шамамен үштен екісі (65,5%) Даниядан келеді. 2014 жылдың жазында Данияның ханзадалық отбасы Гренландияға жасаған ресми сапары аясында қалаға келді. Ханзадалық отбасы төзімді терек ағаштарының кішкентай тоғайын отырғызды.

Демография

2020 жылы 3,050 тұрғыны бар Қақортоқ – Кужаллеқ муниципалитетіндегі ең ірі қала. Халық саны 1995 жылғы көрсеткіштерге жақын, көтеріліп-төмендемеген. Қақортоқта туған жергілікті гренландтықтар арасында гендерлік теңсіздік байқалмайды, гендерлік арақатынастағы айырмашылық тек Гренландиядан тыс жерде туған тұрғындар арасында ғана бар: әр 5 адамның 3-і еркек. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, қала тұрғындарының 10% Гренландиядан тыс жерде туған, бұл 1991 жылғы 20%-дан төмендеген, бірақ 2001 жылғы 9%-дан жоғары көрсеткіш.

География

Қақартұқ Лабрадор теңізінің жанында, Қақартұқ фьордында шамамен орналасқан.

Климат

Қақартұқтың теңіз климатының әсерінен қалыптасқан полярлық климаты (ET) бар, суық, қарлы қыстар мен салқын жаздармен сипатталады. Гренландияның оңтүстік бөлігінде мәңгі тоң қабаттары жоқ. Басқа елді мекендермен салыстырғандағы шартты жылылығының арқасында, қорғалған жерлерде ағаштардың шағын тоғайлары өсіп, тіршілік ете алады, бұл Қақартұқты мұндай ортаны сақтай алатын Гренландияның сирек қалаларының біріне айналдырады. Теңіздің ықпалынан қыстар Солтүстік Америка құрлығының жағалауындағы одан төменгі ендіктегі жерлерге қарағанда әлдеқайда жұмсақ болады. Сондықтан, бұл ендіктің үшін климаттың маусымдық айырмашылығы өте шағын.

Сыртқы қатынастар

Қақартұқта Латвия үкіметінің Гренландиядағы Латвияны ұсынып тұратын консулдығы бар.