Кіріспе

Polyphonie X (1950–51) – Пьер Булестің он сегіз аспаптан құралған, жеті топқа бөлінген үш бөлімді композициясы, ұзақтығы шамамен он бес минутты құрайды. Премьерадан кейін Булез партитураны алып тастады, оның себебі – шығарманың "теориялық шамадан тыс болуы". (1974 жылғы сұхбатында ол оны "шығарма" емес, "құжат" деп атады.) Бұл туынды Булездің көңілінен шықпаса да, оның өркендеуіне зор үлес қосты: бір автор оны "Булездің ертедегі қимыл-қозғалыс және контурдегі шеберлігі мен кейінгі үлкен ансамбльдерге және монументалды формаларға деген қызығушылығын байланыстыратын басты буын" деп сипаттады, сондай-ақ оны "үлкен оркестрлік күштерді пайдаланып, нақты бір музыкалық техниканы толыққанды игеруге жасалған батыл "алғашқы қадам" және композицияның бастапқы кезеңдерінде кеңейтілген, үстеме құрылымды дамыту арқылы жасалған туынды" және "Булездің интегралды сериализмге жасаған алғашқы бұрылысының ең таза бейнесі" деп атады.

Өмірбаян

1948 және 1949 жылдары Булез скрипкалық квартет үшін «Livre pour quatuor» атты шығармасында жұмыс істеді, онда ол сериялық техниканы ырғақтар мен динамиканы, сондай-ақ тондарды қамтитын кеңейту туралы ұғымды зерттей бастады. Бұдан кейін, екі фортепианоға арналған «Структуралар» атты бірінші кітап, «Полифония X» және таспаға арналған «Екі этюд» түрінде интегралды сериализм бағытындағы ізденістер жалғасты, сондай-ақ шығармаларды жазу тәжірибесі туралы егжей-тегжейлі түсініктемелер мен ойлар жазылған «Егерде» атты мақала жарық көрді. «Полифония X» жұмысының бастауы Булездің Джон Кейджге 1950 жылдың 30 желтоқсанында жазған хатында 49 аспапқа арналған камералық музыка деп сипаттаған туындысына барып тіреледі, «14 немесе 21 полифониядан тұратын жинақ (әлдеқайда көп болуы мүмкін), мен әлі білмеймін, ұзақтығы өте ұзын. Бірақ әркім өзіне ұнағанын таңдап ала алады». (Пол Гриффитс бұл тұжырымдама кейіннен «ашық» туынды ретінде танылатын нәрсенің алғашқы мысалы екенін атап өтті, себебі ол дирижерге туындылардың ішіндегілердің бір бөлігін еркін таңдауға мүмкіндік беретін еді.) Хаттың қалған бөлігінде Булез тондарды (соның ішінде төртінші тондарды), ырғақтық элементтерді және аспаптардың үйлесімін (соның салдарынан тембрді) сериялық тұрғыдан өңдеуге қатысты ойларын жеткізді. (Бұл мәтін, сондай-ақ Кейджке жазылған тағы бір хаттан алынған материалдар кейіннен «Жүйе ашылды» атты мақала ретінде жарияланды.)

Қабылдау

Полифония X-тің премьерасы 1951 жылғы 6 қазанда Донауэшинген фестивалінде Ханс Росбаудтың жетекшілігімен SWR Sinfonie Orchestra-ның орындауында өтті. Концертке қатысқан Антуан Голеа: «Донауэшингендегі осы премьераны көргендер өмір бойы сол скандалды есінде сақтайды. Залдың бір жағынан ұрыс-шу, айқай-дабыл және жануарлардың дыбыстары естілді, ал екінші жағынан қол соғу, аяқпен таптау және ынталы ықылас білдірілді» деп еске алды. Стробель оңтайлы баға беріп, былай деді: «Полифония X – соғыстан кейін бастан өткерген ең үлкен скандалым болды. Өкінішке орай, баспасөз бүгінде осы туынды туралы жазғанда, әлі де премьерада қолданылған бірқатар теріс сөздерді пайдаланады. Бірақ мән-жайды білгендер бұл өте ерекше туынды екенін, оның құрылымы мен бояуы жаңа бағыттар ашқанын түсінді». Булез қатыса алмады, бірақ концерттің жазбасын тыңдағаннан кейін туындыны кері алып алуға шешім қабылдады. (Булез бастапқыда туындыны қайта жұмыстауды жоспарлағанмен, ол қайтыс болған кезде жарияланбады.) Дегенмен, туынды үш қосымша қойылымда орындалды: 1952 жылғы 6 қазанда Лос-Анджелесте Роберт Крафттың жетекшілігімен, 1953 жылғы 11 мамырда Неапольде Бруно Мадернаның жетекшілігімен және 1954 жылғы 27 қаңтарда Барселонада Жак Бодмердің жетекшілігімен. Премьераның жазбасы Denon және Col Legno лейблдерінің бірнеше шығарылымында жарық көрді, ал Мадернаның жетекшілігімен орындалған туындының бірінші бөлімінің жазбасы Stradivarius лейблінің шығарылымына енгізілді.

Ықпал

"Полифония X" туындысының премьерасынан кейін Стробель композитор Игорь Стравинскийге шығарманың таспасын ойнатты, ол Баден-Баденде болған кезде. Роберт Крафттың сөзіне сүйенсек, Стравинский "шығарманың тікелей сынға ұқсайтын күшіне" таң қалды және көрермендердің қарқынды реакциясынан "Жазғы тойдың" алғашқы қойылымын еске түсірді. 1952 жылдың күзінде, Крафт жүргізген қойылымға дейін Стравинский бірнеше репетицияға қатысып, шығарманы талдады. Ол концертке қатысты, соңында Стравинский мен Булез кездесіп, ересек композитордың өліміне дейін "қайта жылы, қайта суық" болатын қарым-қатынас орнатты. "Полифония X" тәжірибесі туралы ойланып, Булез 1952 жылдың соңында Анри Пуссерге жазған хатында былай деп жазды: "Қазіргі уақытта, жалпы композициялық сезімталдыққа тікелей сілтеме жасамай, пуантиллистік техниканың шеберлігіне тым көп берілгенімді сезінемін. Басқаша айтқанда, егер мен тек талдау мен өзгертумен шектелемін болсам, бөлшектер біртұтас тұтасқа толыққанды енбейді, мен сұрлық пен автоматты процестерге түсемін". Кейінгі сұхбатта ол қайтадан сынға алды, бұл жұмыстың "осы кездегі менің білімімнің жеткіліксіздігін көрсеткенін" айтты, оны "өте қиын және қатаң" деп сипаттап, "абстрактілі сызба: аспаптар тек ноталарды ойнау үшін бар, олар белгілі бір регистрге жатады, аспаптардың мүмкіндіктері мен потенциалы ескерілмейді" деді. Булез 1950-ші жылдардың басын зерттеу кезеңі деп қорытты, ол "өз мұрасын тазалап, нөлден бастауға" тырысқан уақыт болды. Ол сондай-ақ сол жылдардағы концерттердің, өзінің және оның идеяларына ықпал еткен әріптестерінің шығармаларын ұсынған концерттердің "үлкен сауатсыздық пен академиялық екенін және, ең бастысы, мүлдем қызықты емес екенін" еске алды. 1954 жылы ол өзін-өзі сынға алған және болашаққа бағытталған "Recherches maintenant" эссесін жариялады, онда ол соңғы сериялық туындылардың бірқалыптылығына өкініп, қабылдау туралы алаңдаушылық білдіре бастады, болашаққа қарай жолы қатаңдық пен еркін ерік арасындағы тепе-теңдікті табуда екенін көрсетті. Келесі "Le Marteau sans maître" туындысында Булез икемді және серпімді композициялық техникаларды қолданды, ол "жергілікті тәртіпсіздік" деп атаған нәрсені енгізді, сонымен бірге бұрынғы туындыларды жасау кезінде алған сабақтарды еске алды.