Кіріспе

1967 жылы Стив Райхтың композициясы

«Пианино фазасы» – американдық композитор Стив Райхтың 1967 жылы екі фортепианоға (немесе фортепиано мен таспаға) арналған минималистік композициясы. Бұл оның «фазинг» техникасын қолданудағы алғашқы қадамдарының бірі, осы техниканы ол бұрын «It’s Gonna Rain» (1965) және «Come Out» (1966) таспаларында қолданған болатын. Райх осы техниканы «Скрипка фазасы» (1967), «Фазалық үлгілер» (1970) және «Барабан соғу» (1971) сияқты шығармаларында одан әрі жетілдірді.

Тарих

Пианино фазасы – Стив Райхтың «фазалау» техникасын қолданудағы алғашқы тынысы. Райх бұрын «It's Gonna Rain» (1965) және «Come Out» (1966) туындыларында таспаның циклдарын пайдаланған, бірақ осы техниканы тікелей орындауда қолданғысы келді. Райх «Reed Phase» (1966) жұмысында аспапты (сопрано саксофон) және магниттік таспаны біріктіріп, гибридтік тәжірибе жүргізді. Екі фортепианосы болмағандықтан, Райх алдымен фортепианоның бөлігін таспаға жазып алды, содан кейін он екі бір-біріне сәйкес келетін ноталарды аздап өзгертіп немесе фазалап, көбінесе жазбамен бірге ойнауға тырысты. Райх бұл тәжірибені қанағаттанарлық деп тапты, музыканттың шоғырлану арқылы фазалай білуі мүмкін екенін көрсетті. 1967 жылдың басында Фэрли Дикинсон университетінде «Reed Phase» премьерасымен Райх пен музыкант досы Артур Мерфи тікелей концертте екі фортепианомен «Пианино фазасын» жасауға мүмкіндік алды. Райх таспа мен фазалауды механикалық көмексіз жүзеге асыруға болатынын анықтады. Райх бірнеше нұсқамен тәжірибе жасады, оның ішінде 1967 жылдың наурыз айынан бастап жарық көрген төрт электр пианиноға арналған «Төрт пианино» деген нұсқасы да болды, содан кейін екі фортепианоға арналған туындының соңғы нұсқасын жасады.

Құрамы

Рейхтің фазалық шығармаларында көбінесе екі бірдей музыкалық желі болады, олар бір уақытта ойнаудан басталып, бірақ біреуінің аздап жылдамдауынан кейін біртіндеп үйлесімсіздікке ұшырайды. "Пианинолық фазада" Рейх шығарманы (32 тактіден) үш бөлікке бөледі, әр бөлігінде екі пианист те бірдей негізгі үлгіні жылдам орындайды. Осылайша, музыка бастапқы он екі ноталық мелодияға фазалық процесті қолданудың нәтижесінен құралады – демек, бұл процесс музыкасының бір туындысы. Композиция әдетте 15-20 минутқа дейін орындалады.

Бірінші бөлім

Бұл бөлім екі пианист те бірдей үлгіде жылдам он екі ноталық мелодиялық фигураны бірге қайта-қайта орындаудан басталады (E4 F4 B4 C5 D5 F4 E4 C5 B4 F4 D5 C5). Үлгіде бар болғаны 5 түрлі дыбық биіктігі кездеседі. Біраз уақыттан соң, бір пианист екіншісінен сәл жылдам ойнай бастайды. Осы пианист фигураның екінші нотасын ойнап жатқанда, екінші пианист бірінші нотаны орындайды, сонда екеуінің темпірі теңеседі. Бұл процесс толық айналым жасап, екі пианист тағы да бірге, үйлесімді орындағанша қайталанады.

Екінші бөлім

Екінші пианист ақырында үнсізденеді, ал бірінші пианист бастапқы он екі ноталық әуенді ойнауды жалғастырады. Бірінші пианист төменгі бөлігін төрт ноталық мотивке өзгертеді, бұл үлгіні 8 ноталық қайталама ретте ойнатуға айналдырады. Екінші пианист қайтадан қосылады, бірақ ерекше 8 ноталық үлгімен. Фазалық процесс қайта басталады; толық сегіз циклден кейін бірінші пианист бір 8 ноталық әуенді қалдырып, үнсізденеді. Бөлім 26-шы тактіде аяқталады.

Үшінші бөлім

Соңғы бөлімде 4/8 өлшеміндегі ең қарапайым үлгі ұсынылады, ол алдыңғы бөлімдегі әуеннің соңғы төрт нотасынан құралған және тек төрт түрлі дыбыз биіктігін қамтиды. Екінші пианист қайтадан ойнауға кіріседі, фазалық процесс қайта басталады және екі пианист бір үнге келгенде аяқталады. Фазалық цикл партитура бойынша сегізден алпыс ретке дейін еркін қайталанады.

Талдау

Пианино фазасы – бұл 1968 жылғы эссесінде Райхтің айтқанынша, "музыканың біртіндеп дамитын процесінің" мысалы. Онда Райх музыка жасау үшін процестерді пайдалануға деген қызығушылығын сипаттап, тыңдаушының процесті қалай сезінетініне ерекше назар аударды. (Процестер детерминистік болып табылады: процестің сипаттамасы толық композицияны анықтауы мүмкін. Музыкатанушы Кит Поттердің сөзіне сәйкес, "Пианино фазасы" Райхтің болашақ шығармаларын белгілейтін бірнеше маңызды жаңалыққа жол ашты. Біріншісі – қарапайым, бірақ икемді гармониялық материалды қолдану, фазалық өзгерістер кезінде керемет музыкалық нәтижелер береді. Питер Айду, Лешек Мождер және Рейчел Флауэрс сияқты басқа орындаушылар да осы шығарманы жеке орындаған. 2016 жылы Кёльн филармониясында клавесинист Махан Эсфаханидің өнері көрермендердің қол соғуымен, ысқырықтарымен және "неміс тілінде сөйлейіңдер" деп айқайлауларымен тоқтатылды, нәтижесінде қойылым тоқтатылуға мәжбүр болды.)