Кіріспе
Музыкада тондық қатар немесе ноталар қатары (Reihe немесе Tonreihe), сондай-ақ серия немесе жиынтық, әдетте хроматикалық гамманың он екі нотасынан тұратын, биіктік кластарының қайталанбайтын тізбегін білдіреді, бірақ кейде одан үлкен немесе кіші жиынтықтар да кездеседі.
In music, a tone row or note row (Reihe or Tonreihe), also series or set, is a non repetitive ordering of a set of pitch classes, typically of the twelve notes in musical set theory of the chromatic scale, though both larger and smaller sets are sometimes found.
Тарих және қолданылуы
Тональды қатарлар Арнольд Шенбергтің он екі тондық техникасының және көптеген сериялық музыка түрлерінің негізі болып табылады. Тональды қатарлар 20-ғасырдың заманауи музыкасында кеңінен қолданылды, мысалы, Дмитрий Шостаковичтің "додекафоникалық түрлендірулерсіз" он екі тондық қатарларды қолдануы сияқты. Ж.С. Бахтың "Жақсы темперленген клавир" (1742) еңбегінің II кітабынан алынған А минорлы прелюдиясында (BWV 889) тондық қатар анықталды, ал 18-ғасырдың соңында Моцарттың C мажорлы скрипкалық квартеті, K. 157 (1772), E♭ мажорлы скрипкалық квартеті, K. 428, G минорлы скрипкалық квинтеті, K. 516 (1790) және G минорлы симфониясы, K. 550 (1788) сияқты шығармаларда кездеседі. Бетховен де бұл техниканы қолданған, бірақ жалпы алғанда, "Моцарт Бетховенге қарағанда сериялық техниканы көбірек қолданған сияқты". Франц Лист өзінің "Фауст" симфониясының басында он екі тондық қатарды қолданды. Ханс Келлер Шенбергтің классикалық кезеңдегі осы сериялық тәжірибені білгенін және "Шенберг классикалық сериализм туралы білімін жасырды, өйткені бұл оның нарциссизміне зиян келтірер еді" деп мәлімдейді.
Теория және композициялық әдістер
Тоналды қатарлар әріптермен және төменгі индекс сандарымен белгіленеді (мысалы: RI11, RI11 немесе RI–11 ретінде де кездесуі мүмкін). Сандар берілген қатардың бастапқы (P немесе I) немесе соңғы (R немесе RI) биіктік класының нөмірін көрсетеді, көбінесе c = 0. "P" – бастапқы, оң жақтан жоғарыға қарай бағытталған форманы білдіреді. "I" – инверсияны, алға қарай бағытталған, кері айналған форманы білдіреді. "R" – ретроградты, кері бағытта оң жақтан жоғарыға қарай бағытталған форманы білдіреді. "RI" – ретроградтық инверсияны, кері бағытта кері айналған форманы көрсетеді. Транспозиция T санымен көрсетіледі, мысалы P8 – P4 транспозициясының T(4) түрлендірілісі. Он екі тондық композиция негізге бір немесе бірнеше тондық қатарды ("бастапқы форма" деп аталады) және олардың түрлендірулерін (инверсия, ретроград, ретроградтық инверсия, сондай-ақ транспозиция; толық мәліметтер үшін он екі тондық техниканы қараңыз) алады. Бұл формаларды Шоенбергтің фортепиано сюитасының 25-ші нөміріндегі Минуэт триосындағыдай, әуен құрастыру үшін қарапайым түрде қолдануға болады, онда P 0 ашылу мелодиясын құру үшін қолданылады және кейіннен P 6 ретінде транспозиция арқылы, сондай-ақ артикуляция мен динамикада өзгертіледі. Содан кейін инверсия арқылы қайтадан өзгертіледі, транспозицияланбай, I 0 формасын алады. Дегенмен, қатарлар мелодияларды немесе гармонияларды одан да күрделі жолдармен біріктіруі мүмкін, мысалы, он екі тондық техникада сипатталғандай, екі түрлі қатар формаларынан бірнеше ноталарды немесе биіктіктерді алып, одан әуен жасау арқылы. Бастапқыда Шоенберг тондық ұсыныстарды болдырмауды талап етті – мысалы, бірінен соң бірі келетін толық емес консонанстарды (үшінші немесе алтыншы) пайдалануды, дыбыс қатарларын құрастыру кезінде, мұндай пайдалануды диссонанс толық босатылған кезде қолдануға рұқсат берді. Албан Берг кейде он екі тондық шығармаларына тондық элементтерді енгізді. Оның скрипкалық концертіндегі негізгі тондық қатар осы тондыққа сілтеме жасайды: Бұл тондық қатар скрипканың ашық ішектерінен басталатын баламалы минор және мажор триадаларынан тұрады, содан кейін жоғары тондық шкаланың бір бөлігі келеді. Бұл жоғары тондық шкала екінші бөлімде қайта пайда болады, онда Дж. С. Бахтың O Ewigkeit, du Donnerwort, BWV 60 кантатасынан алынған "Es ist genug" (Бұл жеткілікті) хоралы ағаштан жасалған үрмелі аспаптарда (көбінесе кларнет) сөзбе-сөз келтіріледі. Кейбір тондық қатарлар жоғары деңгейде ішкі ұйымдастырылған. Мысалы, Антон Веберннің "Тоғыз аспапқа арналған концерті" (Op. 24, төменде көрсетілген) осыған дәлел. Бұл қатарда, егер алғашқы үш нота "түпнұсқа" жасуша деп есептелсе, келесі үш нота оның инверсиясы, келесі үш нота ретрограды, ал соңғы үш нота оның кері айналуы болып табылады. Осылайша құрылған қатар генератор деп аталатын трихорд немесе тетрахордтың түрлендірілімдері арқылы туынды қатар деп аталады. Веберннің басқа да кейінгі шығармаларының тондық қатарлары да осындай күрделі. Веберннің кылды квартетінің (Op. 28) тондық қатары BACH мотивінен (B, A, C, B) құралған және үш тетрахордан тұрады: "Жиынтық кешен" – бұл әр "аспекттің" немесе түрлендірудің әр биіктік класында көрсетілуі арқылы құрылған жиынның қырық сегіз түрі. Бұл он екі биіктік класының жиынтығы. "Тізбек" – жиынтықтардың тізбегі.
This tone row consists of alternating minor and major triads starting on the open strings of the violin, followed by a portion of an ascending whole tone scale. This whole tone scale reappears in the second movement when the chorale "Es ist genug" (It is enough) from J. S. Bach's cantata O Ewigkeit, du Donnerwort, BWV 60 is quoted literally in the woodwinds (mostly clarinet). Some tone rows have a high degree of internal organization. An example is the tone row from Anton Webern's Concerto for Nine Instruments Op. 24, shown below. In this tone row, if the first three notes are regarded as the "original" cell, then the next three are its retrograde inversion, the next three are retrograde, and the last three are its inversion. A row created in this manner, through variants of a trichord or tetrachord called the generator, is called a derived row. The tone rows of many of Webern's other late works are similarly intricate. The tone row for Webern's String Quartet Op. 28 is based on the BACH motif (B, A, C, B) and is composed of three tetrachords:
The "set complex" is the forty eight forms of the set generated by stating each "aspect" or transformation on each pitch class. is the set of all twelve pitch classes. An "array" is a succession of aggregates.