Кіріспе

Азиядағы киноиндустриясы және фильмдер Азия киносы – Азия құрлығында өндірілген киноиндустриясы мен фильмдерді қамтиды. Алайда, АҚШ сияқты елдерде ол көбінесе Шығыс Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Оңтүстік Азия киносына қатысты қолданылады. Батыс Азия киносы кейде Мысыр киносымен бірге Таяу Шығыс киносының бір бөлігі ретінде жіктеледі. Орталық Азия киносы көбінесе Таяу Шығысқа немесе бұрынғы Кеңес Одағының Орталық Азия кезеңіндегі киносына жатқызылады. Солтүстік Азиядағы кино өндірісіне Сибирьдегі орыс киносы басымдық танытады, сондықтан ол Еуропа киносының құрамына кіреді. Шығыс Азия киносы Жапония, Қытай, Гонконг, Тайвань және Оңтүстік Корея киносымен ерекшеленеді, оның ішінде жапондық аниме индустриясы мен Гонконгтың әрекет фильмдері бар. Оңтүстік Азия киносы Үндістан, Пәкістан, Бангладеш және Непал киносымен сипатталады. Оңтүстік-Шығыс Азия киносы Филиппин киносымен – Азия киносының алғашқы дамушыларының бірі, Таиланд, Индонезия және басқа Оңтүстік-Шығыс Азия елдерімен ерекшеленеді. Орталық Азия және Оңтүстік Кавказ киносы Иран киносы мен Тәжікстан киносымен сипатталады. Батыс Азия киносы араб киносы, иран киносы, Израиль киносы (яһуди киносымен байланысты болуы мүмкін) және түрік киносымен ерекшеленеді.

Пленканың прекурсорлары

Шахр-и-Сохтада (Иран) табылған 5200 жылдық қыш ыдыстың қабырғаларына ешкінің бес суреті салынған. Бұл ерте анимацияның мысалы деп есептеледі. Шамамен 500 жылға дейін қытай философы Мо Ти қараңғы бөлмедегі қарама-қарсы қабырғадағы кішкентай тесік арқылы сыртқы жарықтың кері шағылу құбылысы туралы ойлар жүргізді. Көлеңке театры алғаш рет Хан әулеті кезінде пайда болды, кейіннен Азия бойынша кеңінен танымал болды. 180 жылы Тин Хуань (丁緩) Қытайда қарапайым зоотроп жасады. 1021 жылы ирактық ғалым Альхазен Мо Ти сипаттаған оптикалық принциппен тәжірибе жасап, нәтижелерін "Оптика кітабында" жазды, онда камера обскураның алғашқы толық сипаттамасы мен дұрыс талдауы келтірілген. Оның шаммен жасаған тәжірибесінде бірнеше жарық көздері үлкен аумаққа орналастырылды, бұл камера обскура арқылы сырттан ішкі экранға толық суретті сәтті проекциялаудың алғашқы мысалы болды.

Үнсіз фильмдер дәуірі (1890-1920 жылдар)

Азиядағы алғашқы қысқаметражды фильмдер 1890 жылдары жасалды. Жапонияда түсірілген алғашқы қысқаметражды фильмдер – «Бейк Джизо» (Жылымдай Джизо) және «Шинин но Сосей» (Дененің қайта тірілуі) – екеуі де 1898 жылы түсірілді. Бірінші үнді қысқаметражды фильмі де 1898 жылы шықты, оны Хиралал Сен түсірді. 1900 жылдардың басында Израильдегі үнсіз фильмдер сарайларда, кафелерде және басқа уақытша құрылыстарда көрсетілді. 1905 жылы Яффа көшесіндегі Неве-Цедек еврей ауданында «Кафе Лоренц» ашылды. 1909 жылдан бастап Лоренцтер отбасы кафеде фильмдер көрсетуге кірісті. 1925 жылы қысқа мерзімге «Кессем» кинотеатры мұнда орналасты. Шығыс Азиядағы алғашқы көркем фильм – Жапонияның «Тасуке Шиобараның өмірбаяны» (1912) болды. Одан кейін Үндістанның алғашқы толық метражды үнсіз фильмі, Дадасахаб Фалке түсірген «Ража Харишчандра» (1913) тарихи драмасы жарық көрді. Келесі онжылдықта үнді киносы жылына орташа есеппен 27 фильм шығарды. 1920 жылдары жаңадан құрылған совет киносы ең өзекті жаңалықтарды ұсынды. Сол жерде, әсіресе, монтаждау шеберлігі дамыды, бұл бұрынғы рөлінен – оқиғаны дамытудан асып түсті. Сергей Эйзенштейн диалектикалық немесе интеллектуалды монтаж деп аталатын техниканы жетілдірді, ол тура емес, көбінесе қақтығыс тудыратын бейнелер арқылы идеяларды жеткізеді және көрерменде эмоционалдық және зихи реакцияны қозғауға тырысады.

Ертедегі дыбыс дәуірі (1930-шы жылдар)

Азияда дыбысты фильмдер 1930 жылдардан бастап шығарыла бастады. Жапон киносының алғашқы дыбысты фильмдеріне Кенджи Мизогучидің «Джионның әпкелері» (Gion no shimai, 1936), «Осака элегиясы» (1936) және «Соңғы хризантемалардың тарихы» (1939), Садао Яманаканың «Адамгершілік және қағаз шарлар» (1937) және Микио Нарузедің «Жұбайы, гүлдей бол!» (Tsuma Yo Bara No Yoni, 1935) фильмдері кірді, соңғысы АҚШ-та кинотеатрларда көрсетілген алғашқы жапон фильмдерінің бірі болды. Дегенмен, цензура күшейгенімен, Дайсуке Ито сияқты режиссерлердің солшыл бағытталған фильмдері де сынға ұшырады. 1920 және 1930 жылдары бірнеше жапондық қысқа дыбысты фильмдер түсірілді, бірақ Жапонияның алғашқы толық метражды дыбысты фильмі – «Фудзивара Ёсиэнің туған жері» (1930) болды, ол «Мина Толки Системін» пайдаланды. 1935 жылы Ясудзиро Озу «Токиодағы қаонақ үй» фильмін де түсірді, ол неореализм жанрының алғабасшысы саналады. Ардешир Ирани 1931 жылдың 14 наурызында үнді киносының алғашқы дыбысты фильмі «Алам Араны» шығарды. Үндістанда «дыбысты фильмдер» пайда болғаннан кейін, кейбір киножұлдыздар өте танымал болды және актерлік өнер арқылы жақсы табыс тапты. Дыбыс технологиясы дамыған сайын, 1930 жылдары үнді киносында музыканың өркендеуі байқалды, «Индра Сабха» және «Деви Девьяни» сияқты мюзиклдер Үнді фильмдерінде ән мен бидің бастауын берді. 1935 жылға қарай кино өнері қалыптасқан кәсіпке айналды, оның үлгісі – бүкіл елдегі көрермендерді қызықтырған «Девдас» фильмінің табысы болды, студиялар Ченнаи, Калькутта және Мумбай сияқты ірі қалаларда пайда болды.

Алтын ғасыр (1940-1960 жылдар)

1940-жылдардың ортасында Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1940-жылдардың соңынан 1960-жылдарға дейінгі кезең Азия киносының "Алтын ғасыры" деп есептеледі. Осы кезеңдегі ең жоғары бағаланған Азия фильмдерінің көп бөлігі шықты, соның ішінде Ясужиро Озудың "Кешіккен көктем" (1949) және "Токио әңгімесі" (1953); Акира Куросаваның "Рашомон" (1950), "Тірілгендер" (1952), "Жеті самурай" (1954) және "Қанды тақ" (1957); Кенжи Мизогучидің "Охарудың өмірі" (1952), "Саншо бақылаушысы" (1954) және "Угэцу" (1954); Сатьяжит Райдің "Апу трилогиясы" (1955–1959), "Музыкалық бөлме" (1958) және "Чарлулата" (1964); Гуру Датттың "Шығар" (1957) және "Қағаз гүлдері" (1959); Фэй Муның "Шағын қаладағы көктем" (1948), Радж Капурдың "Авара" (1951), Микио Наруседің "Жүзбелі бұлттар" (1955), Мехбуб Ханның "Ана Индия" (1957) және Ритвик Гатактың "Субарнарекха" (1962). Бұл фильмдер әлемдік киноға терең ықпал етті. Атап айтқанда, Куросаваның "Жеті самурай" "Ұлы жетілік" (1960) және "Жұлдыздардың артындағы шайқас" (1980) сияқты батыстық фильмдерде бірнеше рет қайта түсірілді, сондай-ақ "Шолай" (1975) және "Қытай қақпасы" (1998) сияқты Болливуд фильмдеріне де әсер етті. "Рашомон" "Жабырлану" (1964) ретінде қайта түсірілді және "Рашомон эффектісі" әңгімелеу әдісін қолданған фильмдерге, мысалы, "Андха Наал" (1954), "Күдіктілердің әдеттегісі" (1995) және "Батыр" (2002) фильмдеріне шабыт берді. "Жасырын қамал" Джордж Лукастың "Жұлдызды соғыстар" (1977) фильмінің де бастауы болды. Жапондық жаңа толқын 1950 жылдардың соңында басталды және 1960 жылдарға дейін жалғасты. Осы кезеңдегі басқа да танымал жапондық режиссерлерге Кенжи Мизогучи, Микио Нарусе, Хироши Инагаки және Нагиса Осима жатады. Мартин Скорсезе, Джеймс Айвори, Аббас Киаростами, Элия Казан, Франсуа Трюффо, Стивен Спилберг, Карлос Саура, Жан-Люк Годар, Исао Такахата, Грегори Нава, Ира Сакс, Уэс Андерсон және Дэнни Бойл оның кинематографиялық стилінен әсер алды. Майкл Срагоудың сөзіне сүйенсек, "50-ші жылдардың ортасынан бері өнер үйлерін толтырған жастық шақ драмалары Апу трилогиясына зор қарызды". Субрата Митраның кинематографиялық жарық беру әдісі де "Апу трилогиясынан" шыққан. Сатьяжит Райдың жетістігі Параллель кино қозғалысының құрылуына әкелді, ол 1950-1960 жылдарығы ең жоғары деңгейге жетті. Осы кезеңдегі басқа да танымал үнді кинорежиссерлерінің қатарында Гуру Датт та бар.

Қытай киносы 1940 жылдардың соңында "Алтын ғасыр" кезеңін бастан кешірді. 1946 жылы Цай Чушэн Шанхайға оралып, "Лянхуа" атауын "Лянхуа кино қоғамы" деп қайта жаңғыртты. Бұл өз кезегінде Кунлун студиясына айналды, ол дәуірдің ең маңызды қытай студияларының біріне айналды, "Мыңдаған шамдар" (1948), "Көктемгі өзен шығысқа ағып жатыр" (1947) және "Қарғалар мен торғайлар" (1949) сияқты классикалық фильмдерді шығарды. Венхуаның романтикалық драмасы "Шағын қаладағы көктем" (1948), режиссер Фэй Му төңкеріске дейін түсірген фильм, қытай киносын зерттеушілердің пікірінше, қытай киносы тарихындағы ең маңызды фильмдердің бірі саналады, ал 2004 жылы Гонконг кино марапаты оны ең ұлы қытай тіліндегі фильм деп атады. Малайзия киносы да соғыстан кейінгі 1950-1960 жылдары "Алтын ғасыр" кезеңін бастан кешірді. Бұл кезеңде Малайзияда киностудиялық жүйе енгізіліп, Голливудтың, Гонконг киносының және әсіресе Алтын ғасырды бастан кешіріп жатқан Үндістан мен Жапония киноиндустриясының ықпалы күшті болды. 1950-1960 жылдар Филиппин киносының "Алтын ғасыры" болды, онда көркем және жетілген фильмдер пайда болды және кино түсірушілер арасында кинематографиялық техниканың айтарлықтай жақсаруы болды. Студия жүйесі жергілікті киноиндустриясында қарқынды белсенділікті туғызды, өйткені жыл сайын көптеген фильмдер түсірілді және бірнеше жергілікті таланттар шетелде танымал бола бастады. Бұл дәуірдің алғашқы филиппин режиссерлері Герардо де Леон, Грегорио Фернандес, Эдди Ромеро, Ламберто Авельяна және Сирио Сантьяго болды. Оңтүстік Корея киносы да 1950-1960 жылдары "Алтын ғасыр" кезеңін бастан кешірді, режиссер Ли Гю Хванның өте табысты "Чунхян жон" (1955) фильмін қайта түсіруімен басталды. Сол жылы танымал режиссер Ким Ки Ённың "Янсан провинциясы" фильмі шықты, ол оның жемісті мансабының бастауын белгіледі. 1950 жылдардың соңына қарай кино түсірудің сапасы да, саны да тез өсті. Оңтүстік Кореяның Ли Бьён-ильдің 1956 жылы түсірген "Сижибганеун нал" (Үйлену күні) комедиясы халықаралық жүлделерді жеңіп алды. 1950 жылдардың басында жылына 5 фильм түсірілетін болса, 1959 жылы Оңтүстік Кореяда 111 фильм түсірілді. 1960 жылы Ким Ки Ённың "Үй қызметшісі" және Ю Хён Моктың "Мақсатсыз оқ" фильмдері түсірілді, олар ең жақсы корей фильмдерінің қатарына енді. 1960 жылдар Пәкістан киносының "алтын дәуірі" деп есептеледі. Көптеген А жұлдыздары осы кезеңде таныстырылды және күміс экранның аңыздарына айналды. Ақ-қара түс қолданылудан тоқтаған кезде Пәкістан алғашқы түсті фильмдерін шығарды, біріншісі Мунши Дилдің "Азра" (1962), Захир Реханның "Сангам" (алғашқы толық түсті фильм) (1964) және Мала (алғашқы түсті киноскоптық фильм) болды. 1961 жылы көршілес Үндістанның Бомбей қаласы туралы саяси фильм "Бомбей Вала" шықты, елдер арасындағы шиеленіс күшейген кезде. 1962 жылы "Шахид" (Шехид) Палестина мәселесін күміс экранда көтерді және бірден танымал болды, бұл кино өнеріне қатысты көзқарастың өзгеруіне әкелді. 1960 жылдар Камбоджа киносының "алтын дәуірі" болды. Бірнеше өндіріс компаниялары құрылды және ел бойынша көбірек кинотеатрлар салынды. Осы кезеңде Камбоджада 300-ден астам фильм түсірілді. Көптеген кхмер тіліндегі фильмдер сол кезде көрші елдерде жақсы қабылданды. Камбоджаның классикалық фильмдерінің қатарында Теа Лим Кун мен Саббеттің "Леа Хэй Дуонг Дара" (Қош сау бол, Дуонг Дара) және "Пос Кенг Канг" (Жылан патшайымының әйелі), сондай-ақ Ли Бун Йимнің "Ан Эуил Срей Ан" (Ангкордан кейінгі кхмер) фильмдері бар. 1966 жылы 2,6 миллион израильдік кинотеатрға 50 миллионнан астам рет барды. 1968 жылы теледидар хабар тарату басталғаннан кейін кинотеатрлар жабыла бастады, алдымен шеткері аймақтарда, содан кейін ірі қалаларда. 330 жеке кинотеатр бұзылды немесе көпплексті кинотеатрларға қайта жабдықталды. 1970 жылдар Бангладеш киносының құрылуын да бастан кешірді, ел 1971 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін. Бангладеш тәуелсіздік алғаннан кейін түсірілген алғашқы фильмдердің бірі - 1973 жылы Ритвик Гатактың "Титиш Екти Надир Наам" (Титис атты өзен), ол бенгал киносында Сатьяжит Рай мен Мринал Сенге тең келді. Бангладештің тағы бір керемет фильмі - Митаның "Латхиал" (Соққылаушы), 1975 жылдың ең жақсы фильмдерінің бірі. "Латхиал" ең жақсы фильм ретінде алғашқы Ұлттық жүлдені алды, ал Мита ең жақсы режиссер ретінде алғашқы Ұлттық жүлдені алды. Үнді киносында 1970 жылдар "Параллель киноның" төмендеуіне және сценаристтер дуэті Салим-Джавед бастаған мәңгілік масала фильмдері түріндегі коммерциялық хинди киноның өркендеуіне әкелді, мысалы, Мумбаи әлем қылмыстық драмасы "Деваар" (1975) және "Кари Уэстерні" фильмі "Шолай" (1975), бұл Амитабх Баччанның жетекші актер ретіндегі беделін нығайтты. Коммерциялық кино 1980-1990 жылдары "Мырза Индия" (1987), "Қайраттан қайратқа дейін" (1988), "Тезаб" (1988), "Чандни" (1989), "Майн Пьяр Кия" (1989), "Баазигар" (1993), "Дарр" (1993), "Хум Аапке Хайн Каун!" (1994) және "Дилвале Дульхания Ле Джейенге" (1995) фильмдерінің шығуымен одан әрі өсті. Осы кезде "Болливуд" термині Мумбаи (бұрынғы Бомбей) хинди тіліндегі киноиндустриясын білдіру үшін қолданыла бастады. 2020 жылдың басына қарай С.С. Раджамулидің эпикалық дуологиясы "Бахубали" және тарихи фильм "RRR" американдық Сатурн жүлдесіне түрлі номинациялар бойынша ұсынылды, бұл құрметке ие болған жалғыз үнді фильмдері. Раджамулидің жетістігі Оңтүстік Үнді киноиндустриясының өсуіне ықпал етті, ол қазірде...

Оқиғалар

Еуропадағы ең танымал азия кинофестивальдерінің бірі – 1995 жылы құрылған Везуль Азия киносының халықаралық кинофестивалі.