Қордова әмірлігі: Иберия түбегіндегі ислам мемлекеті

Кіріспе

Иберия түбегіндегі тәуелсіз ислам әмірлігі (756–929)

Кордова әмірлігі (إمارة قرطبة) немесе Кордованың Омейяд әмірлігі – Иберия түбегіндегі ортағасырлық ислам мемлекеті. Арабтар әл-Андалус деп атаған аймақтағы оңтүстік Ибериядағы әмірліктің жерлері 8 ғасырдың басынан бері Омейяд халифатының құрамында болды. 750 жылы Аббасид революциясы халифатты құлатып, Омейяд әміршісі Әбд әл-Рахман I бұрынғы астанасы Дамаскіден қашып, 756 жылы Иберияның оңтүстігінде тәуелсіз әмірлік құрды. Кордова (قرطبة Qurṭuba) провинциясының астанасы ретінде жарияланып, ондаған жылдар ішінде Жерорта теңізі аймағындағы ең ірі және гүлденген қалалардың біріне айналды. Бастапқыда Бағдадтағы Аббасид халифасын заңды деп мойындағаннан кейін, 929 жылы әмір Абд әл-Рахман III Кордова халифатының тәуелсіздігін жариялап, өзін халифа деп жариялады.

Тарих

Родерик – 710-712 жылдары Испанияны билеген вестготтар патшасы, кейін арабтар оны әл-Андалус деп атады. Омейяд халифаты бұрын Иберияның оңтүстік шетінде вестготтарға қарсы шағын шабуылдар жасаған, бірақ толыққанды жаулап алу 711 жылдың сәуірінде басталды, осы кезде Тарик ибн Зияд басқарған әскер оңтүстік Испанияны Солтүстік Африкадан бөліп тұрған тар бұғаздан өтті; бүгінде бұл аймақ Ғибралтар деп аталады, араб тілінде Джабал Тарик (جبل طارق), яғни «Тарик тауы» деген мағынаны білдіреді. Тариктің әскері Испанияға енген соң, Гуадалете өзенінің жағасында Родериктің әскерімен шайқасты. Вестготтар жеңіліп, Родерик қаза тапты, осылайша Испанияға және Батыс Еуропаға жол ашылды. 711-718 жылдары Омейядтардың Испанияны жаулап алуынан кейін Иберия түбегі Омейяд халифатының провинциясы (вилая) ретінде құрылды. Бұл провинцияның билеушілері астанасын Кордоваға орналастырып, әкімшілік лауазымдар алды. 756 жылы құлатылған Омейяд әулетінен шыққан Абд әл-Рахман I Аббасид халифатының билігін мойындаудан бас тартып, Кордованың тәуелсіз әмірі болды. Омейядтар 750 жылы Дамаскіде Аббасидтерге халифалық тақтың билігін өткізгеннен кейін ол алты жыл бойы қашқан күйінде болды. Билікті қайта иеленуді көздеген ол, Омейяд билігіне қарсы болған аймақтың мұсылман билеушілерін жеңіп, түрлі жергілікті феодалдық иеліктерді тәуелсіз әмірлікке біріктірді. Алайда, Абд әл-Рахман басшылығымен әл-Андалустың (Толедо, Сарагоса, Памплона және Барселонаны қоса алғанда) алғашқы бірігуіне жиырма бес жылдан астам уақыт кетті. Келесі бір жарым ғасыр бойы оның ұрпақтары Кордованың әмірлері ретінде билік етті, номиналды түрде әл-Андалустың қалған бөлігін және кейде Магрибтің батыс бөлігін де басқарды, бірақ нақты билік әрқашан күмәнді болып келді, әсіресе христиан шекарасындағы маркаларда, әмірдің қабілетіне байланысты олардың билігі ауысып тұрды. Мысалы, әмір Абдулла ибн Мұхаммед әл-Умавидің (шамамен 900 ж.) билігі Кордованың өзінен асып кетпеді. 818 жылы Кордованың әл-Рабад маңындағы тұрғындары Аль-Хакам II-ге қарсы көтеріліс жасады. Көтеріліс басылғаннан кейін тұрғындар қуылды. Олардың кейбіреулері Феске немесе Александрияға қоныстанды, ал қалғандары 820 жылдары Криті әмірлігін құрды. 912 жылы Абд әл-Рахман III таққа отырғанда әмірліктің саяси құлдырауы айқын байқалды. Абд әл-Рахман III тез арада Омейядтардың әл-Андалустағы билігін қайта орнатып, оны Солтүстік Африканың батысына дейін кеңейтті. 929 жылы өзінің билігін нығайту және Иберия түбегін шарпыған бүліктер мен қақтығыстарды тоқтату үшін ол өзін Кордованың халифасы деп жариялады, осылайша эмиратты Бағдадтағы Аббасид халифасымен де, Тунистегі шииттік Фатимид халифасымен де салыстырғанда беделді ете алды, олармен ол Солтүстік Африканы бақылау үшін бәсекелесіп жатқан болатын. Кордова әмірлігі біртіндеп билігін жоғалтты, ал 1492 жылы Гранада христиандар тарапынан басып алынды, мұсылмандық ықпал жойылды.

Roderic was the Visigothic king who ruled Hispania, later referred to by the Arabs as al Andalus, from 710 to 712 CE. The Umayyad Caliphate had previously conducted small raids on the southern tip of Iberia against the Visigoths, but full scale conquest did not begin until April of 711, when an army led by Tariq ibn Ziyad crossed the narrow channel that separated southern Hispania from North Africa; the area is today known as Gibraltar, from the Arabic Jabal Ṭāriq (جبل طارق), meaning "mountain of Ṭāriq". After crossing into Hispania, Tariq's troops clashed with Roderic's army at the banks of a river, probably Guadalete. Visigothic forces were defeated, and Roderic was killed, leaving an open path into Hispania, and by extension, Western Europe. After the Umayyad conquest of Hispania in 711–718, the Iberian Peninsula was established as a province (wilāya) of the Umayyad Caliphate. The rulers of this province established their capital in Córdoba and received the administrative titles wāli or emīr. In 756, Abd al Rahman I, a prince of the deposed Umayyad royal family, refused to recognize the authority of the Abbasid Caliphate and became an independent emir of Córdoba. He had been on the run for six years after the Umayyads had lost the position of caliph in Damascus in 750 to the Abbasids. Intent on regaining a position of power, he defeated the existing Muslim rulers of the area who had defied Umayyad rule and united various local fiefdoms into an independent emirate. However, this first unification of al Andalus (including Toledo, Zaragoza, Pamplona, and Barcelona) under Abd al Rahman still took more than twenty five years to complete. For the next century and a half, his descendants continued as emirs of Córdoba, with nominal control over the rest of al Andalus and sometimes even parts of western Maghreb, but with real control always in question, particularly over the marches along the Christian border, their power vacillating depending on the competence of the individual emir. For example, the power of emir Abdullah ibn Muhammad al Umawi (c. 900) did not extend beyond Córdoba itself. In 818, the inhabitants of the al Rabad suburb of Córdoba Cordoba al Rabad revolt [es] Al Hakam II. After the suppression of the revolt, the inhabitants were expelled. Some settled in Fez or Alexandria. Others ended forming the emirate of Crete in the 820s. Upon the ascent to the throne of Abd al Rahman III, in 912, the political decline of the emirate was obvious. Abd al Rahman III rapidly restored Umayyad power throughout al Andalus and extended it into western North Africa as well. In 929, to impose his authority and end the riots and conflicts that ravaged the Iberian peninsula, he proclaimed himself caliph of Córdoba, elevating the emirate to a position of prestige not only in comparison to the Abbasid caliph in Baghdad but also the Shiʿite Fatimid caliph in Tunis, with whom he was competing for control of North Africa. The Emirate of Córdoba gradually lost power and in 1492, Granada was taken by the Christians, and Muslim influence dissolved.

Қоғам

Омейядтар тұсында Аль-Андалуста арабтандыру және исламдастыру айтарлықтай дамыды. Ұзақ мерзімде бұл екі маңызды фактор Андалусиялықтардың ұлттық ерекшелігін құрады және ақырында халықтың басым бөлігін сипаттады. Тарихи ислам әлеміндегідей, мұсылмандар яһудилер мен христиандарды "Кітап иелері" деп санады, оларға дін қорғаушылар (дхмими) мәртебесі берілді. Олар мемлекеттен қорғау алғандықтары үшін джизья салығын төлеуге міндетті болды. Олардың діни амалдарына жол берілді, бірақ дінді ашық көрсетуге, мысалы, қоңыраулар мен шерулерге тыйым салынды. Ислам мәселелерінде уламалар (дін ғалымдары) мен фуқахалар (қазылар) ең маңызды әлеуметтік рөл атқарды. Абдул Рахман II билігінде Бағдат мәдениеті танымал болды, ал оның тұсы Эмират кезеңіндегі мәдениет пен демеушіліктің шыңы болды. Әмір, ислам ғылымы, араб тілі грамматикасы, поэзия, астрология, медицина және басқа да ғылымдар туралы кітаптар әкелу үшін Аббасидтер мен Византиялық сарайларға елшілер жіберді. Ол сондай-ақ бірнеше буынға созылған өнер, музыка және сән академиясын құрды. Ар-Русафа бұл жердегі алғашқы мұсылман шапқыншылығына қатысқан Тарик ибн Зияддың серігі Разин әл-Бурнуси басып алып, бейімдеген римдік вилла немесе римдік-вестготтық меншік болған болуы мүмкін. 784 жылы оған қарсы жасалған сәтсіз қастаннан кейін Абд ар-Рахман I резиденциясын қаланың Алказарына көшірді. Ол Гуадалкивир өзені бойында Альболафия және басқа да нориялар (су дөңгелектері) салған болуы мүмкін. 785 жылы Абд ар-Рахман I Кордованың Ұлы мешітін салды, ол батыс ислам әлемінің сәулет өнерінің ең маңызды ескерткіштерінің бірі. Мешіт, төменгі қабаттағы ат тәрізді аркалармен (қызыл кірпіш пен ақ тас кезектесіп орналасқан) байланыстырылған бағаналар қатарынан тұратын үлкен гипостильді залымен ерекшеленді. 836 жылы Абд ар-Рахман II мешітті кеңейтті, бастапқы дизайнын сақтап, оның көлемін ұлғайтты. Мұхаммед I, Әл-Мундир және Абдалла оның мұрагерлері мешітті жаңа элементтермен безендірді. Мешіттің батыс қақпаларының бірі Баб аль-Вузара (қазіргі Пуэрта де Сан-Эстебан) 9 ғасылдың кеңейту кезеңінен бастау алады және кейінгі морилік сәулеттік формалар мен мотивтердің маңызды прототипі ретінде жиі аталады. Кордовадағы сарайлар мен Ұлы мешіт арасындағы көшеден жоғары көтерілген жабық өткел (сабат) болды, ол халифаға қибла қабырғасының артындағы дәліз арқылы мешіттің мақсура бөліміне тікелей өтуге мүмкіндік берді. Бірінші сабатты Омейяд әмірі Абдалла қауіпсіздік үшін салған, ал кейіннен әл-Хакам II мешітті кеңейткенде оны ауыстырды. Севильядағы алғашқы Ұлы мешіт, сондай-ақ Ибн Аддабас мешіті деп аталды, 830 жыл шамасында Абдул Рахман II салды немесе кеңейтті. Қазір ол мешіттің шағын қалдықтарын сақтайтын Құдайдың құтқарушысының Коллегиалды шіркеуіне (Iglesia Colegial del Salvador) орналасқан. Меридада, зорлық-зомбылық көтерілісінен кейін Абд ар-Рахман II қазір Мериданың Алькасабасы деп аталатын бекініс салғызды, оны кейіннен Сантьяго орденінің рыцарьлары пайдаланды және ол бүгінге дейін сақталған.

Under Umayyad rule, Arabization and Islamization progressed significantly in al Andalus. In the long term, these were to comprise the two major aspects of Andalusi identity and eventually characterized most of the population. As elsewhere in the historic Islamic world, Jews and Christians were considered by Muslims to be People of the Book who took on the status of dhimmis or "protected non Muslims". In exchange for the state's protection, they were required to pay a tax called the jizya. Their religious practices were tolerated but conspicuous displays of faith, such as bells and processions, were discouraged. In matters of Islamic religion, the ulama (religious scholars) and the fuqaha (judges) played the most important social role. During the reign of Abd al Rahman II the culture of Baghdad became fashionable, and his reign is considered a high point of culture and patronage during the Emirate period. The emir sent emissaries to the Abbasid and Byzantine courts to bring back books on subjects such as Islamic religious scholarship, Arabic grammar, poetry, astrology, medicine, and other sciences. He also founded an academy for arts, music, and fashion which lasted for several generations. Ar Ruṣāfa may have originally been a Roman villa or a Roman Visigothic estate which was taken over and adapted by a Berber chieftain named Razin al Burnusi who accompanied the original Muslim invasion by Tariq ibn Ziyad earlier that century. After a failed plot against him in 784, Abd ar Rahman I moved his residence definitively to the site of the Alcázar in the city. He may have also built the Albolafia and other norias (waterwheels) along the Guadalquivir River. In 785, Abd ar Rahman I founded the Great Mosque of Cordoba, one of the most important monuments of the architecture of the western Islamic world. The mosque was notable for its vast hypostyle hall composed of rows of columns connected by double tiers of arches (including horseshoe arches on the lower tier) composed of alternating red brick and light colored stone. The mosque was subsequently expanded by Abd ar Rahman II in 836, who preserved the original design while extending its dimensions. The mosque was again embellished with new features by his successors Muhammad I, Al Mundhir, and Abdallah. One of the western gates of the mosque, known as Bab al Wuzara' (today known as Puerta de San Esteban), dates from the 9th century expansion and is often noted as an important prototype of later Moorish architectural forms and motifs. The palaces and the Great Mosque in Cordoba were linked via a high covered passage (sabbat) which was raised over the street between them, allowing the caliph direct access to the maqsurah area of the mosque via a corridor behind the qibla wall. The first sabbat was built by the Umayyad emir Abdallah for security reasons and was later replaced by al Hakam II when the latter expanded the mosque. The original Great Mosque of Seville, also known as the Ibn Addabas Mosque, was either built or enlarged by Abd ar Rahman II c. 830. It is now occupied by the Collegiate Church of the Divine Savior (Iglesia Colegial del Salvador''), which preserves minor remains of the mosque. In Mérida, following a violent revolt, Abd ar Rahman II also built a fortress, now known as the Alcazaba of Mérida, which was later re used by the Knights of Santiago and remains standing today.