Кіріспе

Саясатта саяси күн тәртібі – мемлекеттік қызметкерлердің де, үкіметтен тыс адамдардың да назар аударатын мәселелердің тізімі. Саяси күн тәртібін көбінесе саяси және саяси элиталар қалыптастырады, бірақ оған белсенді топтар, жеке сектор лоббистері, сарапшылар тобы, соттар, әлемдік оқиғалар және мемлекеттік басқарудың орталықтандырылу деңгейі де әсер ете алады. Бұқаралық ақпарат құралдарының жариялануы саяси партиялардың өркендеуіне және олардың өз идеяларын күн тәртібіне қою қабілетіне байланысты (күн тәртібін белгілеу қараңыз). Бұқаралық ақпарат құралдары саяси күн тәртібіне жиі әсер етсе де, бұл нәтижелер әрқашан дереу байқалмайды, соның салдарынан саяси күн тәртібінде кешігу туындауы мүмкін.

Саяси күн тәртібіне кімдер ықпал ете алады

Саяси күн тәртібіне түрлі институттық және институттық емес актерлер жеке немесе бірдей уақытта әсер ете алады, олардың ішінде саяси лауазымдардағы тұлғалар, мүдделік топтар, әлеуметтік қозғалыстар және басқа да ұйымдар бар. Бұл актерлер, ең әйгілісі – бұқаралық ақпарат құралдары, көбінесе саяси күн тәртібіне әсер етеді, бірақ бұл нәтижелер міндетті түрде дереу байқалмайды. Саяси күн тәртібіндегі кешігу бірнеше аптадан бірнеше айға дейін созылуы мүмкін.

Саяси және саясаттық элиталар

Саяси күн тәртібі негізінен мемлекеттік қызметкерлердің талқылауға маңызды деп санайтын мәселелер ретінде анықталады. Саяси процеске ең жақын адамдар саяси күн тәртібіне қандай мәселелердің енетініне ең көп бақылау жасайды. Олар қай идеялар мен мәселелердің маңызды, ал қайларының маңызсыз екенін шеше алады. Саяси элиталар саяси күн тәртібіндегі мәселелердің қалай талқыланатынын – тәртібі, мазмұны және тұжырымдамасы тұрғысынан анықтауға мүмкіндік алады. Мысалы, АҚШ Президенті келісімдер жасасуға, елшілерді тағайындауға, Жоғарғы Сот судьяларын тағайындауға және осы әрекеттер төңірегіндегі қоғамдық және институционалдық пікірталасты қалыптастыруға құқылы. Осы өкілеттіктер саяси күн тәртібіне қандай мәселелердің енетінін және олардың кейін қалай талқыланатынын анықтайды. Адам құқықтары мен әлеуметтік әділеттілікке бағытталған көптеген белсенді топтар кең ауқымды идеалдар үшін күреседі. Бұл топтар күн тәртібін қалыптастыратын үкімет басшыларына үнемі қысым жасау үшін жұмыс істейді. Егер белсенді топтар арқылы саяси көшбасшыларға жеткілікті қысым көрсетілсе, ол саяси күн тәртібіне қай мәселелер мен идеялардың енетінін өзгерте алады. Мысалы, Америка Адвокаттар қауымдастығы (ABA) және Америка Медицина қауымдастығы (AMA) көбінесе саясаткерлерге кәсіби жұмыс орындарына қатысты ықпал етуге тырысады. Саяси күн тәртібіне белгілі бір саяси көзқарасты таратуға ұмтылатын ой-сана орталықтарының мысалдары – өте консервативті Heritage Foundation және American Enterprise Institute. Ал Америка Прогресі орталығы либералды көзқарастарды ұстанады. 1992 жылы Жоғарғы соттың Мабо ісі бойынша шешімі бұрынғы туысқандық құқықтарды белгілеу туралы заңдарды жоққа шығарды. Hajo B Boomgaarden және Rens Vliegenthart өз мақалаларында «Саяси күн тәртібіне қарсы иммигранттық партиялардың өркендеуін түсіндіру: Жаңалықтар мазмұнының ролі» деген тақырыпта БАҚ пен саяси күн тәртібі арасындағы байланыс туралы жазды. Осы мақалада олар Нидерландыдағы иммиграцияға қарсы жарияланған материалдарды 1990-2002 жылдар аралығында зерттеді және бұл дәл сол кезеңде Centrumdemocraten (CD), Centrum Partij (CP) және Lijst Pim Fortuyn (LPF) сияқты иммиграцияға қарсы популистік партиялардың табысына тікелей байланысты екенін анықтады. Олардың талдауы жаңалықтардың маңыздылығын иммиграцияға қарсы көзқарастың саяси күн тәртібінде басымдыққа ие болуын түсіндіретін фактор ретінде пайдаланды, сонымен қатар экономиканың, иммиграцияның және сол кездегі президент Пим Фортуиннің басшылығы сияқты басқа да факторларды ескерді. Бұл үшін ең танымал бес голланд газетінің мазмұны талданды. Эмпирикалық нәтижелер көрсеткендей, 1994 жылы иммиграцияға қарсы пікірді қолдау шамамен 4% болды, ал 2001 жылы 16%-ға дейін өсті, бұл уақытта БАҚ-та иммиграцияға қарсы пікірдің ең жоғары деңгейі байқалды. Тест нәтижесі Нидерландыдағы иммигранттарға қарсы партиялардың өркендеуіне және саяси күн тәртібінің өзгеруіне БАҚ мазмұны да себепкер болғанын көрсетті. Соңғы қорытынды президенттердің көбінесе бір мәселеге қатысты бұқаралық ақпарат құралдарының назарындағы өзгерістерге сәйкес әрекет ететіндігіне байланысты болды. Сайысқа түсетін саясат пен мүдделер үшін нарық бар, және кез келген топ бұл аренада жеңіске жете алады. Сайлаулар көбінесе әр мемлекеттік саясатты кімнің қабылдайтынын анықтайды.

Сыртқы бастама үлгісі

Сыртқы бастамалық модель үкіметтік емес ұйымдарда туындайтын мәселелердің ресми күн тәртібіне ену процесін қарастырады. Оқиғалар шағымнан басталып, үкіметтік емес ұйымдар қолдаған қызығушылықтың кеңеюімен және содан кейін шешім қабылдаушыларға қысым көрсетумен жалғасады. Бұл мәселелердің үкіметтік емес ұйымдарда туындап, алдымен қоғамдық, содан кейін ресми күн тәртібіне жеткілікті деңгейде кеңейтілу процесі. Сыртқы бастамалық модель теңдік принциптерін ұстанатын қоғамдарда ең көп кездеседі.

Жұмылдыру моделі

Мобилизация моделі үкімет ішінде басталатын және содан кейін қоғамдық және ресми күн тәртібіне көтерілетін саяси мәселелерге негізделген. Ол ішкі механизмдерге және саясаткерлердің идеяларды күн тәртібіне енгізу үшін атқаратын жұмысына бағытталған. Дегенмен, осы модель бойынша іске асырудың сәтті болуы үшін халықтың қолдауы да қажет. Мобилизация моделі көбінесе иерархиялық құрылымды қоғамдармен немесе көшбасшы мен оның жақтастары арасындағы үлкен айырмашылықты көрсететін қоғамдармен байланысты.

Ішкі бастамалық модель

Ішкі бастама моделі мәселелердің үкімет ішінде көтерілгенін, бірақ қолдаушыларының оны жұртшылыққа таратуға күш жұмсамағанын көрсетеді. Бұл модель халық қатысуына қарсы тұрады. Мәселені қолдаушылар тек өздерінің дұрыс деңгейдегі қысым жасау арқылы ресми күн тәртібіне енгізуге қабілеттіліктеріне ғана сеніп, басқаша әрекет етпейді. Ішкі қолжетімділік моделі ең көп байлық пен мәртебенің жоғары шоғырланған қоғамдарда кездеседі.