Кіріспе

Дыбыстық өзгерістер

Ағылшын тілінің фонеология тарихында дауыстыларға, әсіресе фонемалық айырылулар мен қосылуларға қатысты көптеген диахрондық дыбыстық өзгерістер болған.

Кернеуді тежеуді бейтараптандыру

Тенс-лакс нейтрализациясы – белгілі бір тілдегі нақты бір фонетикалық контексте, тенс және лакс дауыстылары арасындағы қалыпты ерекшеліктің жойылуы. Ағылшын тілінің кейбір диалектілерінде бұл, әсіресе кодан алдында және (ротикалық диалекттерде) кодан алдында (яғни, дауыссызға дейін немесе сөз соңында) болады; сондай-ақ, аз дәрежеде, таутосиллабик алдында да кездеседі. Тынық мұхитының солтүстік-батысында, әсіресе Сиэтл аймағында, кейбір сөйлеушілерде /æ/ мен /e/ дауыстыларының бірігуі байқалады. Осы сөйлеушілер үшін beg, egg, Greg, keg, leg және peg сияқты сөздер Craig, Hague, plague және vague сияқты сөздермен рифмаланады. Кейбір диалектілерде (оның ішінде көптеген американдық ағылшын диалектілерінде) дауыстылардың арасындағы /r/ дауысы алдында да маңызды дауыстық нейтрализация байқалады. Ағылшын тіліндегі дауыстылардың тарихи /r/ дауысы алдындағы өзгерістеріне қараңыз.

Төмен алдыңғы дауыстылар

/æ/ тіркесімі – Солтүстік Америка және кейбір Австралия ағылшын тілдерінде кездесетін процесс, онда дауысты әр түрлі жағдайда көтеріліп, ұзартылады немесе дифтонгизацияланады. Кейбір диалекттерде ол аллофоникалық бөлінуді қамтиды, ал басқаларында барлық дауыстыларға әсер етеді. Алайда, фонологиялық бөліну болатын диалекттер де бар. Bad–lad бөлінісі – ерте заманауи ағылшын тіліндегі қысқа дауысты фонеманың қысқа және ұзақ дауыстыларға фонологиялық бөлінуі. Бұл бөліну Англия мен Австралиядағы кейбір ағылшын тілінің нұсқаларында кездеседі. Қазіргі ағылшын тілінде орта ағылшын тілінде болмаған жаңа фонема пайда болды. Trap–bath бөлінісі – дауыстылардың бөлінуі, онда ерте заманауи ағылшын тіліндегі фонема белгілі бір жағдайда басқа дауыстымен бірігеді. Ол негізінен ағылшын тілінің оңтүстік диалекттерінде, Бостон акцентінде және Оңтүстік жарты шар акценттерінде (бірақ Австралияда біршама өзгеріп кездеседі) кездеседі.

Төменгі кері дауыстылар

Әке-бауыр бірігуі – ерте заманғы ағылшын тілінің дауыстыларының бірігуі және Солтүстік Америка ағылшын тілінің дерлік барлық диалектілерінде кездесетін құбылыс. Лот-клот айырмасы – 17 ғасырдың соңындағы дыбыстық өзгерістің нәтижесі, ол дауыссыз үскірлер алдында (off, broth, cost), дауысты велярлар алдында (dog, long) және сондай-ақ gone сөзіндегідей ұзартуға алып келді. Кот-когт бірігуі – ағылшын тілінің кейбір диалектілерінде кездесетін фонемиялық бірігу, ол cot, rock және doll сияқты сөздердегі дауыстыларды caught, talk, law және small сөздерінің дауыстыларымен бірдей етіп айтуға себеп болады. Псалм-сам бірігуі – Сингапур ағылшын тілінде кездесетін құбылыс, онда /psɑːm/ және /sʌm/ фонемалары екеуі де бірдей айтылады. Австралия ағылшын тілінде олар тек дауыстының ұзындығымен ғана ерекшеленеді. Бад-бёрд бірігуі – жамайкалық ағылшын тілінде сөйлейтін кейбір адамдарда кездесетін /bʌd/ және /bɜːrd/ дауыстыларының бірігуі.

Жоғары кері дауыстылар

Foot-goose бірігуі – ағылшын тілінің әртүрлі диалектілерінде кездесетін /uː/ және /ʊ/ дауыстыларының фонемиялық бірігуі. Шотландия, Солтүстік Ирландия және Англияның шалғай солтүстігінде осы екі сөз тобын белгілеу үшін /uː/ қолданылады. Foot-strut бөлінісі – орта ағылшын тіліндегі /uː/ дауысының екі жеке фонемаға – /uː/ (мысалы, foot сөзінде) және /ʊ/ (мысалы, strut сөзінде) бөлінуі. Бұл бөлініс ағылшын тілінің көптеген акценттерінде кездеседі (солтүстік Англия акценттерінен басқа). Strut-comma бірігуі – Уэльс ағылшын тілінде және Американ тілінің көптеген нұсқаларында кездесетін /ʌ/ және /ə/ дауыстыларының бірігуі. Қазіргі ағылшын тілінде орта ағылшын тіліндегі /uː/, /ʊ/ және /ɔː/ (соңғысы тек француз тілінен алынған сөздерде ғана кездеседі) дауыстылары біріктірілді.

Жоғары алдыңғы дауыстылар

Әлсіз дауысты бірігуі – ағылшын тілінің кейбір диалектілеріндегі дыбыссыз (кейде деп жазылатын) және (шва) дауыстыларының фонемалық бірігуі. Осы бірігудің нәтижесінде қоян мен абат сөздері рифмаланады. Kit split – Оңтүстік Африка ағылшын тілінде кездесетін EME-нің бөлінуі, онда kit және bit рифмаланбайды. Pin–pen бірігуі – мұрындық дауыссыздар алдындағы және алдындағы шартты фонемалық бірігу, ал Happy tensing – happy сияқты сөздердегі соңғы жұмсақ дауыстының тартымды дауыстыға айналу процесі. Meet–meat бірігуі – ерте заманғы ағылшын тілінің дауыстысының дауыстымен бірігуі. Бұл бірігу Британ аралдарынан тыс жерлерде толыққанды, ал олардың ішінде дерлік толыққанды. Mitt–meet бірігуі – Малайзия және Сингапур ағылшын тілдерінде кездесетін құбылыс, онда және фонемалары екі тілде де бірдей айтылады. Met–mat бірігуі – Малайзия және Сингапур ағылшын тілдерінде кездесетін құбылыс, онда және фонемалары екі тілде де бірдей айтылады. Met–mate бірігуі – зулу ағылшын тілінің кейбір сөйлеушілерінде кездесетін құбылыс, онда және фонемалары екі тілде де бірдей айтылады. Thank–think бірігуі – африкалық-американдық сөйлеу тілінде кездесетін, және дауыстысының мұрындық дауыссыз алдындағыға дейін төмендеуі. Pit–pet бірігуі – мұрындық дауыссыз алдындағы орындармен шектелмейтін, Ньюфаундленд ағылшын тілінің кейбір сөйлеушілерінде кездесетін және дауыстыларының толық бірігуі.

Шва

Шва-синкопы – шва дыбысының жойылуы. Ағылшын тілінде шва дыбысы басым буыннан кейін орналасқан сөздің ортаңғы буынында кездескенде жойылуға бейім. Кенстович (1994) "Америкалық ағылшын тілінде шва медиалды посттондық буындарда жойылады" деп көрсетеді және мысал ретінде sep(a)rate (сын есім ретінде), choc(o)late, cam(e)ra және elab(o)rate (сын есім ретінде) сияқты сөздерді келтіреді, онда шва дыбысы (құшақтағы әріптермен белгіленген) жойылуға бейім.

Дифтонгтар

Vein–vain бірігуі – орта ағылшын тілінің дифтонгтарының /eɪ/ және /aɪ/ бірігуі, бұл қазіргі ағылшын тілінің барлық диалекттерінде кездеседі. Уэллс келесі бірігулерді «ұзын орта» бірігулері деп топтастырады. Олар ағылшын тілінің аз ғана диалектілерінен басқа барлық диалектілерде кездеседі. Pane–pain бірігуі – ұзын орта монофтонг /æ/ мен дифтонг /eɪ/ бірігуі. Toe–tow бірігуі – ерте заманғы ағылшын дауыстыларының /iː/ және /aʊ/ бірігуі. Cot–coat бірігуі – зуллу ағылшын тілінің кейбір сөйлеушілерінде кездесетін құбылыс, онда фонемалар /ɑ/ және /oʊ/ ажыратылмайды. Rod–ride бірігуі – /ɔː/ және /aɪ/ бірігуі, африкалық америкалық диалектісі мен оңтүстік америкалық ағылшын тілінде сөйлейтін кейбір адамдарда кездеседі. Pride–proud бірігуі – африкалық америкалық ағылшын тілінде сөйлейтін кейбір адамдарда дауысты дыбыстардың алдында кездесетін /aɪ/ және /aʊ/ дифтонгтарының бірігуі. Кейбір Уэльс ағылшын тілінде сөйлейтіндер /roːd/ сөзін «rode» және /koːl/ сөзін «cole» деп, /roəd/ сөзін «road» және /koəl/ сөзін «coal» деп ажыратады. Кейбір Уэльс ағылшын тілінде сөйлейтіндер /myːz/ сөзін «muse» және /dyː/ сөзін «due» деп, /mɪuz/ сөзін «mews» және /dɪu/ сөзін «dew» деп ажыратады. Line–loin бірігуі – /aɪ/ және /oʊ/ дифтонгтарының бірігуі, бұл кейбір ағылшын диалекттерінде кездеседі. Coil–curl бірігуі – /ɔɪ/ және /ɜːr/ бірігуі, бұл тарихи түрде ағылшын тілінің кейбір диалекттерінде кездесетін құбылыс. Ол әсіресе Нью-Йорк және Нью-Орлеан қалаларының диалекттерімен байланысты.

/r/ дауысты аралық дыбыстан бұрын бірігу

Солтүстік Америка ағылшын тілінде екі дауыстының арасындағы "r" дыбысы алдындағы қосылыстар кең таралған. "Mary–marry–merry" қосылысы – /mɛri/, /mæri/ және /mɛːri/ дыбыстарының (/mɛri/ – тарихи) бірігуі. "Mirror–nearer" қосылысы – /mɪrər/ және /nɪrər/ дыбыстарының (/mɪrər/ – тарихи) бірігуі. "Hurry–furry" қосылысы – /hʌri/ және /fʌri/ дыбыстарының бірігуі. "Furry–ferry" қосылысы, Филадельфия акцентінде жиі кездесетін, /fʌri/ және /fɛri/ дыбыстарының бірігуі. Екі дауыстының арасындағы "r" дыбысы "starry" сөзіндегідей /r/ немесе "glory" сөзіндегідей /ɹ/ дыбысына қосылады.

Тарихи кода /r/ алдындағы бірігулер

Ағылшын диалектілерінде тарихи ко́далар алдындағы әртүрлі бірігулер жиі кездеседі. Cheer–chair бірігуі – ерте заманғы ағылшын тілінің /tʃɪər/ және /tʃɛər/ тіркесінің, қазіргі ағылшын тілінің кейбір акценттерінде кездесетін бірігуі. Fern–fir–fur бірігуі – орта ағылшын дауыстыларының /fɛrn/, /fɪr/ және /fɜr/ бірігуі, тарихи түрде ко́дадағы /r/ дауысынан кейін. Fur–fair бірігуі – кейбір акценттерде кездесетін /fɜr/ пен /fɛər/ бірігуі. Nurse–near бірігуі – кейбір американдық және Батыс елдері ағылшын диалектілерінде кездесетін /nɜrs/ пен /nɪər/ бірігуінің мүмкіндігі. –– бірігуі Оңтүстік Британ ағылшын тілінің кейбір акценттерінде кездеседі. Ол tire, tower және tar сөздерінің омофондарға айналуына себеп болады. – бірігуі кейбір Midland және Оңтүстік АҚШ акценттерінде кездеседі. Ол tire және tar сөздерінің омофондарға айналуына себеп болады. Cure–fir бірігуі – Шығыс Англия және Америка ағылшын тіліндегі кейбір сөздерде кездесетін /kjuər/ пен /fɜr/ немесе /kjuər/ пен /fɪr/ бірігуі. Pour–poor бірігуі – /pɔːr/ пен /puər/ бірігуі. Card–cord бірігуі – ерте заманғы ағылшын тілінің /kɑrd/ пен /kɔrd/ бірігуі, кейбір Кариб теңізі, ағылшынның Батыс елдері және Оңтүстік және Батыс АҚШ акценттерінде кездеседі. Horse–hoarse бірігуі – ағылшын тілінің көпшілігінде кездесетін тарихи /r/ дауысы алдындағы /hɔrs/ пен /hɔːrs/ бірігуі. Square–nurse бірігуі Англияның кейбір аймақтарында кездеседі. Екі топ кейде /skweər/ (Ливерпуль, Йоркширдің шығыс жағалауы) және кейде /skɜr/ (Оңтүстік Ланкашир) біріктіріледі. – бірігуі ағылшын тілінде сөйлейтін көптеген адамдарда кездеседі. Ол power және sour сөздерінің рифмалануына себеп болды.