Кіріспе

Майя Анжелудың 1961 жылғы естеліктері "Әйел жүрегі" (1981) – американдық жазушы Майя Анжелудың автобиографиясы. Бұл кітап Анжелудың жеті автобиографиялық туындысының төртіншісі. "Әйел жүрегі" Анжелудың 1957-1962 жылдар аралығындағы өмірінен алынған оқиғаларды баяндайды және оның Калифорния, Нью-Йорк, Каир және Ганаға жасаған саяхаттарын, сондай-ақ жасөспірім ұлын өсіру, жарияланған автор болу, азаматтық құқықтар қозғалысына қатысу және Оңтүстік Африкадағы апартеидке қарсы күрескермен романтикалық қарым-қатынасқа түсуін көрсетеді. "Әйел жүрегі" ромасының маңызды тақырыптарының бірі – аналық, себебі Анжелу ұлын тәрбиелеуді жалғастырады. Кітап оның ұлының колледжге кеткенімен және Анжелудың жаңадан сезінген тәуелсіздігі мен бостандығымен аяқталады. Анжелудың бұрынғы кітаптары сияқты, бұл кітап та автобиографиялық көркем әдебиет деп сипатталған, бірақ көптеген сыншылар, соның ішінде Анжелу өзі де оны автобиографиялық туынды деп санайды. Көптеген сыншылар Анжелудың алғашқы автобиографиясы – "Мен қамалған құстың неге ән салайтынын білемін" – жоғары бағалайды, бірақ "Әйел жүрегі" де жағымды пікірлер алды. 1997 жылы ол Опраның кітап клубының таңдауы болды. Сынаушы Мэри Джейн Луптон бұл кітапта "америкалық автобиографияда теңдесі жоқ повестеу құрылымы" бар екенін және оның Анжелудың "ең терең ойлы" автобиографиясы екенін айтады. Кітаптың атауы Гарлем эпохасының ақыны Джорджия Дуглас Джонсонның өлеңінен алынған, ол Анжелуды басқа афроамерикандық әйел жазушылармен байланыстырады. Африкалық-американдық әдебиет сыншысы Лайман Б. Хаген былай дейді: "Өмір сүру, өзін-өзі тану және білім алу тақырыбына адалдықпен, "Әйел жүрегі" өзінің басты кейіпкерлерін толыққанды жеке тұлға деңгейіне көтереді". Кітап Анжелудың АҚШ және Африканың әртүрлі жерлеріне жасаған саяхаттарын көрсетеді, бірақ ол сипаттаған ең маңызды саяхат – "өз ішіне жасаған саяхат".

Өмірбаян

1981 жылы жарық көрген «Әйел жүрегі» – Майя Анжелудың жеті автобиографиялық кітаптар сериясының төртінші бөлімі. 1981 жылға қарай Анжелудың бұрынғы автобиографияларының сәттілігі және үш өлеңдер жинағының жарық көргені оған зор даңқ әкелді. Оның үшінші өлеңдер жинағы «Мен әлі де өсемін» 1978 жылы жарық көрді және Анжелудың жазушы ретіндегі жетістігін нығайтты. Оның тұңғыш өлеңдер жинағы «Just Give Me a Cool Drink of Water 'fore I Diiie» (1971) Пулитцер сыйлығына ұсынылды. Жазушы Джулиан Мейфилд Анжелудың туындылары қара нәсілді әйелдер ғана емес, автобиография жанры үшін де үлгі болды деп мәлімдейді. Мейфилд Анжелудың тұңғыш автобиографиясын – «Қоңырдағы құстың әнін білемін» – «сипаттауға келмейтін өнер туындысы» деп атады. Ғалым Джоан Бракстон айтқандай, бұл оны «күмәндісіз, Американың ең танымал қара нәсілді әйел автобиографиялық жазушысы» етті. Анжелу жеке өмірін көпшілыққа ашық талқылаған және өзін кітаптарының басты кейіпкері еткен алғашқы афроамерикалық әйел жазушылардың бірі болды. Жазушы Хилтон Алс оны өзін-өзі ашудың пионері деп атайды, ол мінезінің және таңдауларының жағымсыз тұстарын адал баяндауға дайын. Оның күйеуі Пол Дю Фью оны «жазушы ретінде шындықты айтуға» және «осы туралы шыншыл болуға» шақырып, кітапты жариялауға көндірді – ол кітапта айтылмаған мәселе. Сондай-ақ 1957 жылы, кітапта талқыланбаған, оның «Мисс Калипсо» атты тұңғыш альбомы жарық көрді; ол 1995 жылы CD ретінде қайта жарық көрді. Алстың сөзіне қарағанда, Анжелу сол кезде танымал болғандықтан калипсо музыкасын орындаған, бірақ оны өнерпаз ретінде дамытуды көздемеген. Бұл мәселе кітапта еске алынбаған.

Қысқаша мазмұны

"Әйел жүрегі" кітабындағы оқиғалар 1957 және 1962 жылдар аралығында өтеді, Анжелудың бұрынғы автобиографиясы "Ән салып, билеп, Рождество сияқты қуанышқа толу" аяқталғаннан кейін көп ұзамай басталады. Анжелу мен оның жасөспірім ұлы Гай Калифорния штатының Саусалито қаласындағы қайықтардағы коммуналалық тұрғын үйге көшеді. Бір жылдан соң олар Сан-Францисконың жанындағы жалға алынған үйге көшіп барады. Әнші Билли Холидей Анжелу мен оның ұлына келіп, Гайға қара нәсілді ер адамдарды дарға асу туралы әйгілі "Strange Fruit" әнін орындайды. Холидей Анжелуға: "Сен атырасың, бірақ ән айту үшін емес" дейді. 1959 жылы Анжелу мен Гай Нью-Йорк қаласына көшеді. Гай үшін бейімделу қиынға соғады, және Анжелу оны бір топ жетекшісінен қорғауға мәжбүр болады. Түнгі клубтарда өнер көрсетуге көңілі толмай, ол актерлік өнерге, жазуға, саяси қызметке және ұлына беріледі. Оның досы, жазушы Джон Килленс оны Гарлем жазушылар одағына шақырады. Ол Джеймс Болдуин сияқты басқа да маңызды афроамерикандық суретшілер мен жазушылармен танысады, ол оның ұстазына айналады. Анжелу алғаш рет жарияланған жазушы болады. Ол саяси белсенділікке қатысып, афроамерикандықтар мен африкалықтардың наразылық митингілеріне қатысады, соның ішінде Конго Демократиялық Республикасының қуылған премьер-министрі Патрис Лумумбаның өлім жазасын орындағаннан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымында отырыс ұйымдастыруға көмектеседі. Ол Малкольм Х-пен кездеседі және оның келбеті мен тартымдылығына таңғалады. Мартин Лютер Кингтің сөйлемін тыңдағаннан кейін, ол және оның досы, белсенді Годфри Кембридж Кингтің Оңтүстік Христиандық Көшбасшылық Конференциясы (SCLC) үшін сәтті қаржы жинау шарасын ұйымдастыруға шабыт алады, ол "Азаттыққа арналған кабаре" деп аталады. Кинг оны Нью-Йорктегі SCLC кеңсесінің үйлестірушісі етіп тағайындайды. Ол Жан Женедің "Қаралар" пьесасында Роско Ли Браун, Джеймс Эрл Джонс және Сисили Тайсонмен бірге ойнайды. 1961 жылы Анжелу Оңтүстік Африканың азаттық күрескері Вусумзи Мекенімен танысады. Анжелу мен Мекені үйленбесе де, ол және Гай Мекенімен бірге Лондон мен Каирге көшеді, ол оның саяси әйелі рөлін атқарады, ол елден қуылған кезде.

Жанр

Анжелоудың өмірбаянының жеті томы да афроамерикалықтардың өмірбаяны дәстүріне сай келеді. "Мен неліктен тосқанақ құс ән салады" деген шығармасынан бастап Анжелу автобиографияның қалыпты құрылымын сынға алып, жанрды өзгерте және кеңейтеді. Анжелу 1989 жылы өзін-өзі таныстыру үшін автобиографияны таңдаған жалғыз маңызды жазушы екенін айтты, бірақ ол бір адамның емес, халықтың тарихын баяндайды. Ғалым Селвин Р. Куджо Анжелудың афроамерикалық автобиографиядағы конвенцияны бейнелейтінін, ол бүкіл халықтың атынан сөйлейтін қоғамдық ишара ретінде жазғанын айтады. Оның көркем әдебиеттегі диалог, кейіпкерлерді сомдау және тақырыпты дамыту сияқты жиі қолданылатын тәсілдерін пайдалануы кейбір сыншыларды оның кітаптарын автобиографиялық көркем әдебиет деп жіктеуге алып келді. Анжелудың барлық автобиографиялары автобиографияның стандартты құрылымына сәйкес келеді: оларды бір автор жазған, олар хронологиялық тәртіппен жазылған және кейіпкер, стиль және тақырып элементтерін қамтиды. 1983 жылы әдебиет сыншысы Клаудия Тейтпен болған сұхбатында Анжелу кітаптарын автобиография деп атайды, кейіннен ол құлдардың баяндау дәстүрін ұстанатынын мойындайды: "Бірінші жақта жеке тұлға туралы сөйлеп, бірінші жақта көптік туралы айтамын, әрқашан "Мен" деп айтуым "Біз" дегенді білдіреді". Оның тәсілі АҚШ-тағы құлдырау кезеңінде жазылған көптеген афроамерикалық автобиографиялардың конвенциясына ұқсас, онда шындық көбінесе өзін-өзі қорғау мақсатында цензураланатын. Лайман Б. Хаген Анжелуды афроамерикалық автобиография дәстүріне жатқызады, бірақ ол автобиографиялық форманың бірегей түсіндіруін жасады деп санайды. 1998 жылы журналист Джордж Плимптонмен болған сұхбатында Анжелу өзінің жазу процесін, "әдебиеттегі шындықтың кейде ағыл-тегілді түсінігін" және естеліктерін талқылайды. Өзінің әңгімесін жақсарту үшін шындықты өзгерткені туралы сұраққа ол былай жауап береді: "Кейде үш немесе төрт адамның жиынтығынан диаметр жасаймын, себебі бір ғана адамның мәні туралы жазуға жеткілікті күшті емес". "Әйел жүрегі" Анжелудың бұрынғы томдарына ұқсас, өйткені ол әйел және ананың жақын тұрғысынан баяндалады, бірақ осы уақытқа дейін ол өзінің бұрынғы кітаптарында болған оқиғаларға сілтеме жасай алады. Анжелу сериялық автобиография авторына айналды, Луптон оны "америкалық автобиографияда теңдесі жоқ баяндау құрылымы" деп атайды. Мысалы, Анжелу ұлына қауіп төндірген топ жетекшісін қорқытады, бұл оқиға "Мен неліктен тосқанақ құс ән салады" романында Анжелу зорланғаннан кейін де күшті әсер қалдырады. Луптон Анжелудың зорлық-зомбылық әрекеттерін "өз тарихын қайта жазуға жасалған беймәлім тыраныс" деп атайды. Бұл бұрынғы кітаптарына қарағанда көркем әдебиеттің конвенцияларына аз сүйенетін. Мысалы, диалогтар мен драмалық эпизодтар аз. Ол жақсы білетін адамдардың, мысалы, Вусумзи Меке туралы айтқан әңгімелері де оның қарым-қатынастарын көрсетеді. Хаген 1980 жылдардың басында "сатуда табысты кітап үшін ашық сөйлеудің қажеттілік болғаны көрінетінмен", Анжелу қарым-қатынастарында моногамияны, адалдықты және міндеттемелерді бағалайды деп жазады. Бұл кітапта Анжелу болашаққа үмітпен қарайды, өйткені оның ұлы тәуелсіздікке қол жеткізеді, ал ол өзінің тәуелсіздігіне үміттенді. Хаген: "Өмір сүру, өзін-өзі сезіну және білім алу тақырыбына адалдықпен, "Әйел жүрегі" өзінің басты кейіпкерлерін толыққанды тұлғалық деңгейге жеткізеді".

Жарыс

"Әйел жүрегі" сериясының қалған бөліктері сияқты, нәсіл мәселесі де осы кітапта орталық тақырып болып табылады. Кітап Анжелу мен Гайдың ақ адамдармен бірге тәжірибелік коммунада тұруымен басталады, олар қаралар мен ақтар арасындағы жаңа ашықтыққа қатысуға тырысады. Ол мұндай жағдайға толыққанды үйрене алмайды; Анжелу кітабындағы маңызды тақырып болған "атауды" еске алмай, бөлмедестерінің есімдерін атамайды. Көбінесе Анжелу ақ адамдармен жақсы қарым-қатынас жасайды, бірақ кейде нәсілдік дискриминацияға ұшырайды, мысалы, бөлінген ауданда үй жалдау үшін ақ достарының көмегіне мұқтаж болады. Хаген Анжелудың ақ адамдарды сипаттауын және осы кітаптағы теңдікке деген үмітін "оптимистік" деп бағалайды. Анжелу ақ нәсілді билік құрылымын сынауды және нәсілдік әділетсіздікке қарсы наразылықтарын жалғастырады. Анжелу саяси белсенділікке қатысып, қара нәсілдік өзін-өзі анықтау сезімін дамытады. Анжелудың шоу-бизнестен кетуінің өзі де саяси шешім. Ол өзін заманының әлеуметтік және мәдени тарихшысы, сондай-ақ 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басындағы азаматтық құқықтар және қара әдеби қозғалысының тарихшысы деп санайды. Ол АҚШ және Африкадағы қара нәсілді белсенділердің мүдделеріне қызығушылық танытады, тіпті белгілі бір белсендімен қарым-қатынасқа түсіп, белсенділікке толыққанды беріледі. Осы кезеңде ол белсенді түрде саяси наразылықтарға қатысады, бірақ өзін солай санамайды. Ол өзіне назар аударады және азаматтық құқықтар қозғалысының оған қандай әсер еткенін көрсету үшін автобиографиялық жанрды пайдаланады. Хагеннің сөзіне сәйкес, Анжелудың азаматтық құқықтарға қаржы жинаушы және SCLC ұйымдастырушысы ретінде қосқан үлесі сәтті және "өте тиімді" болды.

Саяхат

Саяхат – американдық автобиографияның жиі кездесетін тақырыбы; Макферсон американдықтар үшін бұл бір түрлі ұлттық миф екенін жазады. Бұл африкалық американдық автобиографияға да қатысты, оның бастауы құлдардың өмірбаянында жатыр. Анджелудың барлық кітаптары сияқты, «Әйел жүрегі» де саяхат негізінде құрылған. Анжелу кітабын рухани әнмен («The ole ark's a moverin'») ашады, оны Макферсон «1957 жылғы АҚШ-тың тақырыптық әні» деп атайды. Анжелу қарым-қатынас үшін Африкаға барса да, континентпен байланыс орнатады. Луптон былай дейді: «Африка – оның өсу ортасы». Африкадағы уақыты Анжелуға ата-бабаларының өткенін іздеу кезінде өзінің африкалық тамырларын жақсырақ сезінуге көмектеседі. «Әйел жүрегі» кітабында Анжелу алғаш рет басқа қара терілі әйел жазушылармен өзін-өзі тани бастайды. Ол бала кезінен бері бірнеше жазушының ықпалында болған, бірақ әйел авторларды алғаш рет осы кітапта есімдерімен атайды. Осы уақытқа дейін ол өзін ер жазушылармен байланыстырған, ал әйел жазушылармен жаңа байланыстарының себебі – оның феминизмінің қалыптасуы. Анжелу эскиздер, әндер мен қысқа әңгімелер жаза бастайды және туындыларын досы Джон Килленске көрсетеді, ол оны жазу шеберлігін жетілдіру үшін Нью-Йорк қаласына шақырады. Ол Гарлем жазушылар одағына қосылады және Килленс, Роза Гай сияқты афроамерикандық авторлар мен Кариб теңізі аймағының жазушысы Пауль Маршаллдан пікір алады, ол кейіннен афроамерикандық әдебиетке маңызды үлес қосады. Анжелу өнер шеберлігін жетілдіруге белсенді түрде кіріседі, жазудың техникалық жақтарын түсінуге тырысады. Луптон: «Оқырмандар осы кітапта 1990 жылдардағы Мая Энджелоуға айналған көрнекті суретшінің бейнесін көре алады».

Аналық

Аналық, Анжелоудың өмірбаяндық шығармаларындағы маңызды тақырып, «Әйел жүрегінде» одан да күрделене түседі. Ана ретіндегі көп жылдық тәжірибесі, сондай-ақ жазушы, актриса және қоғам қайраткері ретіндегі табысы Анжелоуға кәсіби және аналық өмірінде тиімді әрі салмақты болуға мүмкіндік береді. Өзіне сенуі оның тұлғасының маңызды бөлігіне айналады. Оның кәсіби және жеке өмірі арасындағы бұрынғы қайшылықтар шешіледі, және ол бұрынғы өмірбаяндық шығармасының соңында Гайға берген уәдесін орындайды – олар ешқашан ажыраспауға келіседі. Луптон Анжелоу осы қайшылықты баласының қажеттіліктерін өзінің қажеттіліктерінен жоғары қою арқылы шешеді деп жазады. Ғалым Валлис Тинни осы сәтті «көрінеу асылданғандық» және «үміт пен толықтықтың көрінісі» деп атайды. Анжелоу көп жылдан бері алғаш рет тауық етін жалғыз басына жей алады, бұл оның кітаптарында бағалы деп есептеледі. Луптон бұл ойды «жетілген» деп сипаттайды. Тинни «Әйел жүрегі» кітабының атауын шабыттандырған өлеңге оралып, «жалғыздық пен сағыныш» сезімін береді дейді. Америка кітапханалар қауымдастығының «Choice» журналы «Тордағы құс» Анжелоудың ең жақсы өмірбаяндық шығармасы болғанымен, «одан кейінгі әрбір кітабын оқып, терең ойлауға тұрарлық» екенін жазады. Джанет Бланделл кітапты «жанды, ашық және оқылуға лайық» деп бағалағанмен, оны «әртүрлі әңгімелер мен оқиғаларға толы» деп тапты. Хаген бұл сынға жауап ретінде Анжелоудың барлық кітаптары тақырып пен кейіпкерлер арқылы байланысқан эпизодтардан тұратынын мәлімдеді. Куджо оны «Анжелоудың өмірбаяндық шығармаларындағы ең саяси бөлім» деп атады. 1993 жылы Анжелоу президент Билл Клинтонның инаугурациясында «Таңғы импульс» өлеңін оқыды; одан кейінгі аптада оның шығармаларының, соның ішінде «Әйел жүрегі» кітабының сатылымы 300-600 пайызға өсті. «Bantam Books» сұранысты қанағаттандыру үшін оның кітаптарының 400 000 данасын басып шығарды. Анжелоудың қалың мұқабалы кітаптары мен өлеңін басып шығарған «Random House» 1993 жылдың қаңтар айында оның кітаптарының 1992 жылғы барлық сатылымынан асып түскенін, яғни 1200 пайызға өскенін хабарлады. 1997 жылы Анжелоудың досы Опра Уинфри «Әйел жүрегі» кітабын өзінің кітап клубында таңдап, оны бестселлерге айналдырды және жарыққа шыққаннан кейін он алты жыл өткен соң тиражы бір миллионнан асты.

Пайдаланылған әдебиеттер

Анжелу, Майя (1981). Әйел жүрегі. Нью-Йорк: Random House. Cudjoe, Selwyn R. (1984). «Майя Анжелу және автобиографиялық мәлімдеме» Мари Эванс (ред.), Қара әйелдер жазушылары (1950–1980): Сыни талдау. Нью-Йорк: Doubleday. Хаген, Лайман Б. (1997). Әйел жүрегі, жазушының санасы және ақынның жаны: Майя Анжелудың шығармаларына сындық талдау. Ланхам, Мэриленд: Университет баспасы. Луптон, Мэри Джейн (1998). Майя Анжелу: Сыни серік. Вестпорт, Коннектикут: Greenwood Press. Луптон, Мэри Джейн (1999). «Қара ананы жырлау: Майя Анжелу және автобиографиялық байланыс» Джоан М. Бракстон (ред.), Майя Анжелудың «Мен қамалған құстың неге ән салатынын білемін: құрастырылған материалдар». Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. Макферсон, Долли А. (1990). Хаостан тәртіп: Майя Анжелудың автобиографиялық туындылары. Нью-Йорк: Peter Lang Publishing.