Кіріспе

Малабар жағалауындағы тарихи елді мекен және порты
өгізтұмсықтар туысы

Этимология

"Музирис" атауының шығу тегі осы портың жергілікті атауы "Мучири" (малаялам: മുചിറി) екендігі айтылады. Аймақта Перияр өзені екі салаға бөлінген болуы мүмкін, бұл жарықша сияқты, болжам бойынша "Мучири" атауына алып келген. Сангам поэзиясында ол жиі Мұчири деп, санскрит эпосы Рамаянада Мурасиппаттанам деп, ал 11 ғасырдағы Чера билеушісінің еврей мыс тақтасында Муйириккотту деп аталады.

Сангам әдебиеті

Музиридің тартымды сипаттамасы Аканаṉūṟу, ертедегі тамил бардтық өлеңдер жинағында (149.7 11-ші өлең) Еṭṭуттокайда келтірілген. Яван [Иония] шеберлері жасаған әдемі кемелер, Чулли [Перияр] өзенінде ақ көбік қоздыратын қала, Чера өзенінде алтынмен келіп, қара бұрышпен кететін, гүлденген Муцири соғыс шуымен қоршалғанда. Пуранануру Музиристі ішкі тауарлардың импортталған алтынға айырбасталатын, құлпыраған порт қаласы ретінде сипаттайды. Шера басшылары римдік саудагерлермен байланысты сый алмасудың бір түрі деп қараған сияқты, қарапайым сауда емес. Көшелері, үйлері, жабық балық аулау қайықтары, балық сататын, күріш үймелері, шулы өзен жағалауының араласып, қозғалыстағы жұртшылығы, алтынмен бірге кемелермен жеткізілген қара бұрыш қаптары, жергілікті қайықтармен өзен жағалауына жеткізілетін, алтын жағалы Куттуванның (Чера басшысы) қаласы, қонақтарына шексіз байлық сыйлайтын қала, тау саудагерлері мен теңіз саудагерлері, арақтың көп болатын қаласы – иә, осы Муцири, мұхиттың құрқырауымен, маған ғажайып, қазына сияқты сыйланған. Аканануру Пандияның Чера порты Муцириге жасаған шабуылын сипаттайды. Бұл оқиғаның нақты күні белгісіз, бірақ шабуыл римдік сауданы Музириден ауыртқан сияқты. Содан кейін Наура мен Тиндис келеді, Лимрикедегі алғашқы сауда орындары, содан кейін Музирис пен Нелкинда, қазір маңызды орындар. Тиндас – Цероботра патшалығындағы ауыл, теңіз жағасында анық көрінеді. Музирис сол патшалықта Арабиядан және гректерден жүктермен келген кемелерге толы, өзенде орналасқан, Тиндадан өзен және теңіз арқылы 500 стадий қашықтықта, жағалаудан өзен бойымен 20 стадий жоғарыда. Бұл нарықтарға жақын жерде, тек бір аймақта, Котонара деп аталатын жерде өндірілетін қара бұрыш экспортталады. Перипл Музиристің Чера басшылығының негізгі сауда портына қалай айналғанын көрсетеді. Автор бұл үлкен елді мекеннің гүлденуіне сыртқы сауда, соның ішінде солтүстік Үндістан мен Рим империясынан кемелердің келуі себеп болғанын түсіндіреді. Жергілікті өндірушілер таудан қара бұрышты портқа әкеліп, римдік саудагерлердің келуін күтіп, қоймаларға үймелеп қоятын. Музиридің жағасы терең кемелердің өзенмен портқа дейін жүзуіне кедергі келтіргендіктен, римдік жүк кемелері лагунаның шетінде тоқтауға мәжбүр болып, жүктерін кішірек кемелерге ауыстырып, өзенге жеткізетін. Алайда, Плинийдің заманында Музирис Оңтүстік Үндістанмен сауда жасауда Рим үшін бұрынғыдай танымал болған жоқ. Үндістанға барушылар үшін Қызыл теңіздегі Оцелис кемеге отырудың ең қолайлы жері. Егер Hippalus (оңтүстік-батыс муссоны) деп аталатын жел соқса, онда қырық күнде Үндістанның ең жақын портына, Музириске жетуге болады. Дегенмен, бұл жерге түсуге қолайлы емес, себебі пираттар оның маңында, Nutrias деп аталатын жерде жиі кездеседі, сонымен қатар ол тауарларға аса бай емес. Кемелердің тоқтауы жағалаудан қашық болғандықтан, жүктерді тиеу немесе түсіру үшін қайықтармен тасымалдау қажет. Мен осы жолдарды жазып жатқан кезде осы жердің патшасының аты Целебофрас.

Клавдий Птолемей

Птолемей Географиясында Музирис сауда портын Псевдостомус өзенінің құйылысының солтүстігіне орналастырған. Псевдостомус (грек тілінде сөзбе-сөз "жалған ауыз") әдетте қазіргі Перияр өзенімен теңестіріледі.

Музирис папирусы

Біздің заманымыздың 2-ші ғасырындағы грек папирусы Александриялық саудагер-импортшы мен қаржыгер арасындағы келісім-шартты куәландырады, ол жүктерге, әсіресе Музиристен келетін бұрыш пен дәмдеуіштерге қатысты. Бөлшектелген папируста Музиристен «Гермаполлон» атты римдік сауда кемесімен әкелінген жүк (шамамен тоғыз миллион сестерцияға бағаланған) туралы толық мәліметтер тіркелген. Бұл жаңалық ежелгі халықаралық және әсіресе сауда құқығы саласындағы зерттеулерге берік негіз болды және экономистер, заңгерлер мен тарихшылар тарапынан жан-жақты зерттелді.

Кілппатикарам

II ғасырда Кодунгаллур (Музирис) қаласынан шыққан джайнизм дінінің поэзі, ханзада Иланго Адигал жазған ұлы тамилдік дастан – «Чилапатикарам» («Балтырдың тарихы») Музиристі грек саудагерлері кемелермен келіп, бұрыш сатып алу үшін алтынмен сауда жасаған жер деп сипаттайды. Ал айырбас саудасы көп уақыт алатындықтан, олар "экзотикалық" және "жергілікті таңғажайыптың" көзі деп аталатын өмір салтын ұстанатын үйлерде тұрған. Музирис және Малабармен римдік дәмдеуіш саудасына қатысты «Чилапатикарам» сол кездегі жағдайды былайша бейнелейді: Римдіктердің көптеген азаматтары Империяға қайтуға қолайлы жағдай күтіп, осы аймақта бірнеше ай өткізген болуы керек. Осының салдарынан картада Август храмының бар екендігі көрсетілген.

Периярдың үлкен "су тасқыны"

Музирис ежелгі кез келген белгілі картадан жоғалып кетті және 1341 жылы болған апатты оқиғадан кейін, Периярдағы "циклон мен су тасқыны" аймақтың географиясын өзгерткендіктен, із қалдырмады. Тарихшылар Раджан Гуруккал мен Дик Уиттакер "Музиристі іздеу" атты зерттеуінде Кочидегі қазіргі портты және Вембанадтың сусыздық жүйесін теңізге аштыратын, сондай-ақ Кочи маңында қазіргі Випин аралы деп аталатын жаңа жер қорының пайда болуын қамтамасыз еткен оқиға "әрине, Перияр өзеніне кіру жолдарын өзгертті, бірақ геологиялық тұрғыдан бұл [онда] ежелден бері болып келе жатқан физикалық өзгерістер мен жердің қалыптасуының ең керемет мысалы болды" дейді. Олардың сөзіне қарағанда, аймақтың геофизикалық зерттеуі 200-300 жыл бұрын жағалау қазіргі жағалаудан шамамен үш шақырым шығысқа, ал 2000 жыл бұрын ол одан да шығысқа, 6,5 шақырымға дейін енгенін көрсетті. "Егер Музирис осы жерде римдіктер заманында орналасқан болса, онда жағалау қазіргі сызықтан шығысқа қарай 4-5 шақырымға созылған болар еді. Өзен сағасының үнемі саздануы оны порт ретінде қызметін тоқтатуға мәжбүр етті". 1983 жылы Паттаннамнан шамамен алты шақырымдай жерде римдік монеталардың үлкен қоры табылды. 2007 жылдан бастап Паттанам қаласында Керала тарихи зерттеулер кеңесі (KCHR, автономды мекеме) жүргізген қазба жұмыстары көптеген жәдігерлерді анықтады. Осы уақытқа дейін KCHR Паттанамда жеті қазба жұмыстарын (2007-2014) аяқтады. Паттанамды Музирис деп тану Оңтүстік Үндістанның кейбір тарихшылары арасында даулы мәселе болып табылады. Паттанамдағы табылған заттардың негізінде Музиристің табылуын жариялаған KCHR-дың бұл әрекеті тарихшылар мен археологтардың сынына ұшырады. Р. Нагасвами, К.Н. Паниккар және М.Г.С. Нараянан сияқты тарихшылар бұл анықтамамен келіспей, одан әрі талдау жүргізуді талап етті. Дегенмен, қазба жұмыстары туралы соңғы есепте (2013) Паттанам Музирис деп нақты көрсетілген. Тарихшы және ғалым Раджан Гуруккал KCHR-дың Паттанамды адамдар тұруы мен шаруашылық әрекеттерінен туындаған бұзылыстарға қарамастан, тарихи ескерткіштерді сақтауға жасаған тырысын қолдады. "Жер орталық теңізден келген материалдардың көптігі саудагерлердің қолайлы муссондық желдерді пайдаланып мұнда келгенін және қысқа уақытқа тоқтағаннан кейін келесі желмен қайтып кеткенін көрсетеді", - дейді ол. Азық-түлік тасымалдаушы кемелер оларды кемелерінен кемежайға жеткізген, бірақ бұл оның қалалық ортадағы күрделі порт екенін айтуға жеткіліксіз. Бұл жерде дамыған әкімшілік немесе күрделілік болған жоқ. "Менің ойымша, [Паттанам] Музирис еді. Егер ол басқа жерде болғанда, Паттанам кемежайы мен колониясы қолжетімді жазбаларда кездесетін еді", - дейді ол.

Паттанамнан табылған заттар

Археологиялық зерттеулер Паттанамның римдіктер жиі тоқтаған порты болғанын және оның тұру тарихының б.з.б. 10 ғасырға дейін соққанын көрсетті. Риммен сауда байланыстары б.з.б. 1 ғасыр мен б.з. 4 ғасыры аралығында ең жоғары деңгейге жеткен. Көптеген артефактілердің болуы осы маңайдың Жерорта теңізі, Қызыл теңіз және Үнді мұхиты аймақтарымен теңіз байланыстарын көрсетеді. Басты табыстарға керамика, әшекей тастарға қатысты заттар, металл бұйымдар, монеталар, сәулеттік қирандылар, геологиялық, зоологиялық және ботаникалық қалдықтар жатады. 2007 жылы Паттанам қазбаларындағы ең маңызды жаңалық – тоғыз баулы кеме тоқтату орнынан тұрғызылған кірпіш құрылыс кешені болды. Оның ортасында, лайда толығымен мумияланған, өте шіріген каноэ табылды. (6 метрлік) каноэ Малабар жағалауында көптеп өсетін және қайық жасауға қолданылатын Artocarpus hirsutus ағашынан жасалған. Баулардың кейбіреуі әлі де жақсы жағдайда сақталған, олар текенің ағашынан жасалған. Паттанам қазбаларында үш тамил брахми жазуы да табылды. Соңғы тамил брахми жазуы (шамамен б.з. 2 ғасырына жатады, мүмкін "а ма на" деп оқылады, малаялам тілінде "жайна" деген мағынаны білдіреді) Паттанамдағы құмыра жиегінде табылған. Егер аударма мен мағынасы дұрыс болса, бұл джайнизмнің Малабар жағалауында кем дегенде 2 ғасырдан бері кең таралғанын көрсетеді. Бұл ежелгі Кераладағы діни жүйеге қатысты дәлелдерді археологтардың алғаш рет тапқан жағдайы. Паттанамнан табылған сүйек үлгілерінің ДНК-талдауы Музириде Батыс Еуразиялық генетикалық белгілері бар адамдардың бұрын өмір сүргенін растады. Бұл ежелгі порты қаласының бұрынғыдағы зор халықаралық маңызын көрсетеді. Дегенмен, ASI күмәнмен қарады, бұл жерде еуразиялықтардың болуын растау үшін қосымша зерттеулер қажет екенін айтты.

Мұзирис мұралық жобасы

Музири мұралық жобасы – Музиридің тарихи және мәдени маңызын қайта жаңарту мақсатымен Керала туризм департаменті жүзеге асырып жатқан туристік жоба. Жоба идеясы Керала тарихи зерттеулер кеңесінің Паттанам қаласында жүргізген ауқымды қазба жұмыстары мен жаңалықтарынан кейін туындады. Жобаға сондай-ақ Орталық Кераладағы тарихи маңызы бар түрлі ескерткіштер мен нысандар да кіреді. Музири мұралық жобасы аясында Коттаппурамның жақын орналасқан 16 ғасырдағы бекінісі де (2010 жылдың мамыр айынан бастап) қазылып зерттелді.