Кіріспе
Экологиялық тұрғыдан алғанда, басқыншылық әлеует – бұл белгілі бір инвазивті түрдің нақты бір экожүйені басып алу мүмкіндігінің сапалық және сандық өлшемдері. Бұл көбінесе климаттық сәйкестік арқылы көрінеді. Түрдің жаңа аймаққа енуінің көптеген себептері бар. Басқыншылық әлеует термині инвазивтілікпен де қолданылуы мүмкін. Басқыншылық әлеует – жаһандық биологиялық әртүрлілікке үлкен қауіп. Түрлердің туған жері емес аймақтарға енгізілуі салдарынан экожүйелік функциялардың жоғалуы байқалады. Басқыншылар – биомассасы, саны және жергілікті түрлермен күшті өзара әрекеттесуі арқылы қалыптасқан қоғамдастықтың құрылымын және құрамын айтарлықтай өзгертетін түрлер. Бұл "енгізілген" терминінен күрт өзгеше, ол тек қана белгілі бір ортаға енгізілген түрлерді білдіреді, олардың сәтті орналасқан-орналаспағанына қарамастан.1 Олар – жай ғана кездейсоқ немесе мақсатты түрде белгісіз аймаққа орналастырылған организмдер.2 Көп жағдайда, шындығында, түрлер енгізілген ортаға күшті әсер етпейді. Бұл түрлі себептерге байланысты болуы мүмкін: жаңа келгендердің саны аз болуы немесе олар кішкентай және көзге түспес болуы мүмкін.1 Басқыншылық әлеуеттің механизмдерін түсіну түрлердің неге көшіп баратынын түсіну және болашақ басқыншылықтарды болжау үшін маңызды. Түрлердің аймақты басып алуының үш себебі бар: физикалық ортаға бейімделу, ресурстар үшін бәсекелесу және/немесе пайдалану, және жаудан құтылу. Түрлердің қозғалысының кейбір себептерін түсіну салыстырмалы түрде оңай. Мысалы, түрлер үлкен фенотиптік пластикалық қасиеттері мен ортаға төзімділігі арқылы жаңа физикалық ортаға бейімделуі мүмкін. Осындай қасиеттері жоғары түрлер жаңа ортаға бейімделуді жеңілдетеді. Ресурстар тұрғысынан алғанда, ресурстарға азырақ талап қоятындар күрделі ресурстарға мұқтаж болғандарға қарағанда белгісіз аймақтарда жақсы өркендейді. Бұл Тилманның R* ережесі арқылы тікелей көрсетілген. Азырақ қажеттіліктері бар түрлер күрделі қажеттіліктері барларды бәсекелестікпен ығыстырып, аймақты иелене алады. Соңында, жоғары репродуктивті қабілеті және табиғи жауларға қарсы нашар қорғанысы бар түрлердің басқа аймақтарға ену ықтималдығы жоғары. Бұлардың барлығы түрлердің өздерінің қажеттіліктері бойынша икемділігіне ие болуының нәтижесінде, туған жері емес жерлерде өркендеуіне себеп болады.3
Understanding the mechanisms of invader potential is important to understanding why species relocate and to predict future invasions. There are three predicted reasons as to why species invade an area. They are as follows: adaptation to physical environment, resource competition and/or utilization, and enemy release. Some of these reasons as to why species move seem relatively simple to understand. For example, species may adapt to the new physical environment through having great phenotypic plasticity and environmental tolerance. Species with high rates of these find it easier to adapt to new environments. In terms of resources, those with low resource requirements thrive in unknown areas more than those with complex resource needs. This is shown directly through Tilman's R* rule. Those with less needs can competitively exclude those with more complex needs and take over an area. And finally, species with high reproduction rate and low defense to natural enemies have a better chance of invading other areas. All of these are reasons why species may thrive in places they are non native to, due to having desirable flexibility within their species' needs.3
Климатты сәйкестендіру
Климатты сәйкестендіру – бұл инвазивті түрлердің бұрынғы табиғи ареалына ұқсас болғандықтан, жаулап алуы мүмкін шекарадан тыс аймақтарды анықтауға арналған әдіс. Түрлердің пайда болуының оңайдығы мен ресурстардың жеткілікті болуына байланысты, олар өз шығу тегіне жақын аймақтарды жаулап алуға бейім. Климатты сәйкестендіру жауапыру тәуекелін бағалайды және нақты аймақтарға қатысты шараларға басымдық береді.4
Bioga irregularis, қоңыр ағаш жыланы – климатты сәйкестендіретін түрлердің көрнекті мысалы. Бұл түрдің туған жері Солтүстік және Шығыс Австралия, Шығыс Индонезия, Папуа-Жаңа Гвинея және Соломон аралдарының көп бөлігі. Қоңыр ағаш жыланы кеме арқылы Гуамға кездейсоқ көшірілді, нәтижесінде ол жергілікті құстардың көпшілігін ығыстырды.4
Адам арқылы шабуылдау мүмкіндігі
Адамдар түрлердің жаңа аумақтарға енуіне маңызды ықпал етеді. Олар мекен ортасын өзгерту арқылы, жаңадан келген түрлер үшін енуді жеңілдетіп немесе тиімдірек етеді. Бұрын айтылғандай, түрлер бәсекелестікте жеңе алатындай сезінетін аймақтарға енуге бейім.5
Мысал ретінде, адамдардың бастамасымен Жаңа Англиядағы жағалауды дамыту, су аралық аумақтардағы 90%-дан астам өзгерішті түсіндіреді. Бұл азоттың қосымша болуын қамтамасыз етіп, жаңа түрлерді тартады. Адамның осы жасаған өзгерісі, басқа факторлармен бірге, Phragmites australis түрлерінің Жаңа Англияның тұзды батпақтарына енуіне себеп болды.5
Силлман мен Бертнестің зерттеуінде осы енуден кейінгі өзгерістерді анықтау үшін 22 тұзды батпақ зерттелді. Бұл зерттеуде адамның мекен ортасын өзгертуі осы түрдің енуіне қалай әкелгені ерекше назарға алынды. Жағалауды дамыту, қоректік заттардың артуы және тұздылықтың төмендеуі – бұл түрдің ену қабілетіне үлес қосқан адамның жасаған өзгерістері.5
Тиісті әсерді және тәуекелдерді бағалау
Экожүйелерге тигізетін әсерді болжау, әсіресе табиғатты қорғау биологиясында өте маңызды. Мысалы, жаулап кіретін басқа түрлердің анықталуы мен экологиялық әсерлерін болжау тәуекелді бағалауға көмектеседі. Қазіргі уақытта ғалымдарға нақты жаулап кіретін түрлердің ену ықтималдығы мен тигізетін әсерінің дәрежесін болжауға жеткілікті сенімді, жалпыға ортақ және стандартталған өлшемдер жетіспейді. Мысалы, зардап шеккен түрлердің популяцияларындағы байқалатын өзгерістер туралы деректер ерекше пайдалы болар еді.6
Жаулап кіру әлеуеті – бұл мәселені шешуге көмектесетін құрал. Белгілі бір жаулап кіретін түрдің белгілі бір экожүйені жаулап алу ықтималдығының сапалық және сандық өлшемдерін түсіну арқылы зерттеушілер қай түрдің қай ортаға әсер ететінін болжауға болады. Экожүйеге түрлерді қосу немесе алып тастау қоршаған орта факторларына, сондай-ақ қоғамның тағамдық тізбегіне елеулі өзгерістер әкелуі мүмкін. Осы ауытқушылық жағдайларды болжау оларды сақтау және қорғауға көмектеседі. Бұл әсіресе бұрын жаулап кірмеген, жаңа және болашақта жаулап кіруі мүмкін түрлер үшін маңызды.6
Инвазивті түрлерге әсер ету
Мұнда көбінесе инвазивті түрлердің жергілікті түрлерге тигізетін зиянды әсерлеріне назар аударылса да, олардың өзі де жиі жағымсыз әсерге ұшырайды. Шетелдік түрлердің жаңадан қоныстануы нәтижесінде, әкелінген түрлер генетикалық тартылуға, кездейсоқ генетикалық өзгеріске және ішкі көбейтіннің артуына бейім болады.7 Мұндай генетикалық өзгерістер аллельдік әртүрлілікке қауіп тудыруы мүмкін. Бұл әкелінген популяцияның генетикалық айырмашылыққа ұшырауына алып келуі мүмкін. Сонымен қатар, инвазивті организмдер жаңа биотикалық және абиотикалық факторлармен бетпе-бет келеді. Инвазивті организмнің осы биотикалық немесе абиотикалық факторларды жеңе білу мүмкіндігі оның тірі қалуына үлкен әсер етеді. Түрдің жаңа жағдайларға бейімделу қабілеті нақты инвазияның сәттілігіне септігін тигізеді. Көп жағдайда, жаңа ортадағы жылдам өзгерістердің салдарынан әкелінген түрлердің аз бөлігі ғана басқыншыға айналады. Ал кейбір жағдайларда түрлер экожүйемен өзара тиімді қарым-қатынас құра алмайды.7