Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Адам қызметі нәтижесінде келген түрлер
Species introduced by human activity
Интродуцированный түр, жат түр, экзотикалық түр, адвентивный түр, иммигрант түр, шетелдік түр, жергілікті емес түр немесе туған жерінен тыс түр – бұл өзінің табиғи таралу аймағынан тыс жерде тіршілік ететін, бірақ адамның тікелей немесе жанама, қасақана немесе кездейсоқ әрекеттері арқылы келген түр. Жергілікті емес түрлер жергілікті экожүйеге әртүрлі әсер ете алады. Өзі келген жерден тысқары орнығып, тараған енгізілген түрлер табиғи түрлер деп есептеледі. Адамның түрлерді әкелу процесі биологиялық отарлаудан өзгеше, онда түрлер дауылдар және ағыс сияқты табиғи (адамның араласуы жоқ) құралдармен жаңа аймақтарға таралады. Латын тіліндегі neobiota термині осы түрлердің қалыптасқан биологиялық желілер (мысалы, тағамдық тізбек) қатынастары тұрғысынан ортаға жаңа биота екенін көрсетеді. Необиота жануарларды (неозоолар, неозоондар, жекеше неозоон) және өсімдіктерді (неофиттер) қамтиды. Енгізілген түрлердің әсері әртүрлі болуы мүмкін. Кейбіреулері жергілікті экожүйеге айқын теріс әсер етеді (мұндай жағдайларда олар инвазивті түрлер деп жіктеледі), ал басқа енгізілген түрлердің теріс әсері аз немесе мүлдем болмауы мүмкін (инвазивті емес). Кейбір түрлер зиянкестермен күресу үшін мақсатты түрде енгізілген. Олар биобақылау деп аталады және мысалы, ауыл шаруашылығында пестицидтерге балама ретінде пайдалы болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда ұзақ мерзімді перспективада олардың пайдалы немесе зиянды болу мүмкіндігі белгісіз болып қалады. Енгізілген түрлердің табиғи ортаға тигізетін әсері ғалымдардың, үкіметтердің, фермерлердің және басқа да тараптардың көптеген зерттеулеріне түрткі болды.
An introduced species, alien species, exotic species, adventive species, immigrant species, foreign species, non indigenous species, or non native species is a species living outside its native distributional range, but which has arrived there by human activity, directly or indirectly, and either deliberately or accidentally. Non native species can have various effects on the local ecosystem. Introduced species that become established and spread beyond the place of introduction are considered naturalized. The process of human caused introduction is distinguished from biological colonization, in which species spread to new areas through "natural" (non human) means such as storms and rafting. The Latin expression neobiota captures the characteristic that these species are new biota to their environment in terms of established biological network (e. g. food web) relationships. Neobiota can further be divided into neozoa (also: neozoons, sing. neozoon, i. e. animals) and neophyta (plants). The impact of introduced species is highly variable. Some have a substantial negative effect on a local ecosystem (in which case they are also classified more specifically as an invasive species), while other introduced species may have little or no negative impact (no invasiveness). Some species have been introduced intentionally to combat pests. They are called biocontrols and may be regarded as beneficial as an alternative to pesticides in agriculture for example. In some instances the potential for being beneficial or detrimental in the long run remains unknown. The effects of introduced species on natural environments have gained much scrutiny from scientists, governments, farmers and others.
Терминология
АҚШ-тың қоршаған ортаны қорғау агенттігінің ресми анықтамасы бойынша, "қасақана немесе кездейсоқ түрде белгілі бір аймаққа немесе өңірге әкелінген түрлер. Бұлар экзотикалық немесе жергілікті емес түрлер деп те аталады". Ең жалпы және кеңінен қолданылатын мағынасында, енгізілген түр "жергілікті емес" түсінігімен бірдей, сондықтан ол бау-бақша және шаруашылық организмдерінің көпшілігіне де қатысты; олар жоғарыда келтірілген негізгі анықтамаға толық сәйкес келеді. Дегенмен, кейбір дереккөздер осы негізгі анықтамаға "жабайы ортада көбейіп, таралатын" деген шартты қосады, яғни бақшада, фермада немесе үйде өсетін түрлер қашқанда және жабайыда тіршілік еткенде ғана осы талаптарға сай келеді.
The formal definition of an introduced species from the United States Environmental Protection Agency is "A species that has been intentionally or inadvertently brought into a region or area. Also called an exotic or non native species". In the broadest and most widely used sense, an introduced species is synonymous with "non native" and therefore applies as well to most garden and farm organisms; these adequately fit the basic definition given above. However, some sources add to that basic definition "and are now reproducing in the wild", which means that species growing in a garden, farm, or house may not meet the criteria unless they escape and persist.
Кіші топтардың сипаттамалары
Интродукцияланған түрлермен байланысты көптеген терминдер бар, олар интродукцияланған түрлердің ішкі топтарын көрсетеді, ал интродукцияланған түрлерге қатысты терминология түрлі себептермен қазір өзгерісте. Осы терминдердің мысалдары – "инвазивті", "акклиматизацияланған", "адвентивті", "натурализацияланған" және "иммигрант" түрлер. "Инвазивті" термині енгізілген аймақта экологиялық, экономикалық немесе басқа да зиян келтіретін интродукцияланған түрлерді сипаттау үшін қолданылады. Акклиматизацияланған түрлер – жаңа ортаға бейімделу үшін физикалық және/немесе мінез-құлқы өзгерген интродукцияланған түрлер. Акклиматизацияланған түрлер жаңа ортаға міндетті түрде толық бейімделмейді және жаңа орта үшін физикалық/мінез-құлқы жағынан жеткілікті болуы мүмкін. Адвентивті түрлер көбінесе "интродукцияланған түрлермен" синоним ретінде қарастырылады, бірақ бұл термин кейде тұрақты орналаспаған интродукцияланған түрлерге ғана қолданылады. Натурализацияланған түрлер – өздерінің туған жерінен тыс аймақта көбейіп, популяциясын сақтау үшін адамның көмегіне мұқтаж емес интродукцияланған түрлер (енді адвентивті емес), бірақ бұл термин жаңа ортада көшіп-қонып, орналасатын популяцияларға да қатысты (мысалы: Еуропада үй шағалалары ерте темір дәуірінен бері жақсы орналасқан, бірақ олар Азиядан шыққан). Иммигрант түрлер – екі ортаның арасында, кейде өздігінен, бірақ көбінесе адамның көмегімен қозғалатын түрлер. Инвазивтілік міндетті емес.
There are many terms associated with introduced species that represent subsets of introduced species, and the terminology associated with introduced species is now in flux for various reasons. Examples of these terms are "invasive", "acclimatized", "adventive", "naturalized", and "immigrant" species. The term "invasive" is used to describe introduced species that cause ecological, economic, or other damage to the area in which they were introduced. Acclimatized species are introduced species that have changed physically and/or behaviorally in order to adjust to their new environment. Acclimatized species are not necessarily optimally adjusted to their new environment and may just be physically/behaviorally sufficient for the new environment. Adventive species are often considered synonymous with "introduced species", but this term is sometimes applied exclusively to introduced species that are not permanently established. Naturalized species are often introduced species that do not need human help to reproduce and maintain their population in an area outside their native range (no longer adventive), but that also applies to populations migrating and establishing in a novel environment (e. g.: in Europe, house sparrows are well established since early Iron Age though they originated from Asia). Immigrant species are species that travel, sometimes by themselves, but often with human help, between two habitats. Invasiveness is not a requirement.
Инвазивті түрлер
Кірісілген түр деп аталу үшін бір түрдің өзінің туған жерінен тысқары жерге әкелінуі ғана жеткілікті. Мұндай түрлерді табиғиланған, «орныққан» немесе «жабайы емес түрлер» деп те атауға болады. Егер олар енгізілген жерінен әрі таралып, жақын жердегі түрлерге зиян келтірсе, онда оларды «инвазивті түрлер» деп атайды. Өсімдіктерге қатысты интродукциядан, орнығудан және инвазияға дейінгі кезеңдер сипатталған. Кірісілген түрлер негізінен «туған жерінен емес» түрлер болып табылады. Инвазивті түрлер – кеңінен немесе жылдам таралып, қоршаған ортаға, адам денсаулығына, басқа да құнды ресурстарға немесе экономикаға зиян келтіретін енгізілген түрлер. Ғалымдар түрлерді олардың таралуы мен көбеюіне қарай ғана «инвазивті» деп қарастыруды ұсынады, ал зиянды ескермеуге шақырады. Практикалық анықтама бойынша, инвазивті түр – табиғи жолмен таралып, жаңа орналасқан жерінде зиянкес болып табылатын, енгізілген түр. Бұл термин жеделдік сезімін және нақты немесе болашақтағы зиянды білдіреді. Мысалы, АҚШ-тың 1999 жылғы 13112-ші жарлығында «инвазивті түрлер» деп «экономикалық немесе экологиялық зиян келтіретін немесе адам денсаулығына зиян тигізуі мүмкін жат түрлер» деп анықталған. Ал инвазивті түрлердің биологиялық анықтамасы олардың зиян келтіретіндігіне сілтеме жасамайды, тек олардың бастапқы енгізілген аймақтан тысқары таралу фактісін ғана көрсетеді. Кейбір мамандар «инвазивті» сөзінің күшті эмоционалдық мәні бар екенін және зиянды анықтау қиын екенін айтады. Инвазия жолдарының басқарылуы – қаланбайтын инвазивті түрлерді жоюдың маңызды бөлігі болып табылады, бұл алдын ала қадамдарды қамтиды: халықты біліммен қамту, кәсіпорындар мен мемлекеттік ресурстардың ынтымақтастығы. Ұлыбританияда 1981 жылғы «Жабайы табиғат және ауылдық жерлер» заңы бойынша, табиғи түрде өспейтін жануарларды немесе бұрын енгізілген және инвазивті болып табылған жануарлар мен өсімдіктер тізімінен кез келген жануарды әкелуге тыйым салынған.
Introduction of a species outside its native range is all that is required to be qualified as an "introduced species". Such species might be termed naturalized, "established", or "wild non native species". If they further spread beyond the place of introduction and cause damage to nearby species, they are called "invasive species". The transition from introduction, to establishment and to invasion has been described in the context of plants. Introduced species are essentially "non native" species. Invasive species are those introduced species that spread widely or quickly and cause harm, be that to the environment, human health, other valued resources, or the economy. There have been calls from scientists to consider a species "invasive" only in terms of their spread and reproduction rather than the harm they may cause. According to a practical definition, an invasive species is one that has been introduced and become a pest in its new location, spreading (invading) by natural means. The term is used to imply both a sense of urgency and actual or potential harm. For example, U. S. Executive Order 13112 (1999) defines "invasive species" as "an alien species whose introduction does or is likely to cause economic or environmental harm or harm to human health". The biological definition of invasive species, on the other hand, makes no reference to the harm they may cause, only to the fact that they spread beyond the area of original introduction. Some argue that "invasive" is a loaded word and harm is difficult to define. Management of invasion pathways are on the forefront of eliminating unwanted invasive species this would include preliminary steps; educating the public, cooperation from industries and government resources. In Great Britain, the Wildlife and Countryside Act 1981 prevents the introduction of any animal not naturally occurring in the wild or any of a list of both animals or plants introduced previously and proved to be invasive.
Кірістердің сипаты
Анықтама бойынша, түр "әкелінген" деп есептеледі, егер оның табиғи ареалынан тыс аймаққа көшірілуі адамның араласуымен болса. Адамның әкелуі қасақана немесе кездейсоқ болуы мүмкін. Қасақана әкелуге (1) жаңадан әкелінген түрдің жаңа орнында адамдарға қандай да бір пайдасы тиеді деп сенетін, немесе (2) түрлерді қасақана әкелген, бірақ оның салдарына мән бермеген жеке тұлғалар немесе топтар себеп болады. Кездейсоқ әкелулер көбінесе адамның қозғалысының нәтижесі болып табылады және адамның ниетіне байланысты емес. Әкелінген түрлердің кейіннен таралған ареалының кеңеюі адамның әрекеттерімен байланысты болуы да, болмауы да мүмкін.
By definition, a species is considered "introduced" when its transport into an area outside of its native range is human mediated. Introductions by humans can be described as either intentional or accidental. Intentional introductions have been motivated by individuals or groups who either (1) believe that the newly introduced species will be in some way beneficial to humans in its new location or, (2) species are introduced intentionally but with no regard to the potential impact. Unintentional or accidental introductions are most often a byproduct of human movements and are thus unbound to human motivations. Subsequent range expansion of introduced species may or may not involve human activity.
Экономикалық
Мүмкін, түрді жаңа жерге әкелудің ең көп таралған себебі – экономикалық пайда табу. Жерге жат түрлер қоршаған ортаның, мәдениеттің және тіпті тамақтанудың құрамына сіңіп, географиялық шығу тегіне ешқандай назар аударылмай қалуы мүмкін. Мысалы, соя, киви, бидай, бал аралары және американ бизоны мен түйеқұстан басқа барлық мал Солтүстік Америкаға сырттан әкелінген түрлер. Жалпы алғанда, АҚШ-тың азық-түлігінің 98%-ын жергілікті емес егістер мен мал шаруашылығы құрайды. Конгресс зерттеу қызметінің мәліметінше, осы және басқа да пайдалар шығындардан асып түседі. Ауыл шаруашылығы, аквакультура немесе басқа да экономикалық қызметтерді дамыту мақсатында әкелінген түрлердің көптеген мысалдары бар. Еуразиялық сазан алғаш рет АҚШ-қа тамақ ретінде әкелінді. Алма бұршағы Оңтүстік-Шығыс Азияда ақуыз көзі ретінде қолдану үшін, ал кейін Гавайи сияқты жерлерде тамақ өнеркәсібін құру үшін шығарылды. Аляскада түлкілер көптеген аралдарға тері саудасы үшін жаңа популяциялар құру мақсатында әкелінді. Австралиялық қоңыр жәндіктер жобасы малдың тыңайтқыштарының зиянын азайту үшін Африка мен Еуропаның жиырмаға жуық түрін Австралияға әкелді, олар қазірдің күнінде орнығып қалды. Ағаш өңдеу өнеркәсібі Калифорниядан Австралия мен Жаңа Зеландияға Монтерей қарағайын (Pinus radiata) коммерциялық ағаш өсіру үшін әкелуді ынталандырды. Бұл мысалдар адамдар экономикалық мүдделер үшін қоныстандырған түрлердің аз ғана бөлігін көрсетеді. Генетикалық түрлендірілген организмдерді қолданудың өсуі жаңа/өзгертілген түрлерді әртүрлі ортаға енгізуге қосымша экономикалық артықшылықты сыйлады. Генетикалық түрлендірілген тұқымдарды сату арқылы табысының көп бөлігін көретін Монсанто сияқты компаниялар, әкелінген түрлерге қатысты пікір таластарын күшейтті. Генетикалық түрлендірілген организмдердің әсері организмдерге қарай әртүрлі болады және осы күніне дейін зерттеліп жатыр, алайда генетикалық түрлендірілген организмдердің пайда болуы әкелінген түрлер туралы әңгімелерге күрделілік қосты.
Perhaps the most common motivation for introducing a species into a new place is that of economic gain. Non native species can become such a common part of an environment, culture, and even diet that little thought is given to their geographic origin. For example, soybeans, kiwi fruit, wheat, honey bees, and all livestock except the American bison and the turkey are non native species to North America. Collectively, non native crops and livestock account for 98% of US food. These and other benefits from non natives are so vast that, according to the Congressional Research Service, they probably exceed the costs. Other examples of species introduced for the purposes of benefiting agriculture, aquaculture or other economic activities are widespread. Eurasian carp was first introduced to the United States as a potential food source. The apple snail was released in Southeast Asia with the intent that it be used as a protein source, and subsequently to places like Hawaii to establish a food industry. In Alaska, foxes were introduced to many islands to create new populations for the fur trade. About twenty species of African and European dung beetles have established themselves in Australia after deliberate introduction by the Australian Dung Beetle Project in an effort to reduce the impact of livestock manure. The timber industry promoted the introduction of Monterey pine (Pinus radiata) from California to Australia and New Zealand as a commercial timber crop. These examples represent only a small subsample of species that have been moved by humans for economic interests. The rise in the use of genetically modified organisms has added another potential economic advantage to introducing new/modified species into different environments. Companies such as Monsanto that earn much of their profit through the selling of genetically modified seeds has added to the controversy surrounding introduced species. The effect of genetically modified organisms varies from organism to organism and is still being researched today, however, the rise of genetically modified organisms has added complexity to the conversations surrounding introduced species.
Адамның ләззаты
Кіріспелер сондай-ақ демалыс шараларын қолдау немесе адамның қуанышын арттыру үшін маңызды болды. Спорттық балық аулау және аң аулау мақсатында көптеген балықтар мен аңшылыққа арналған жануарлар әкелінді. Калифорниялық саламандраға (A. californiense) қауіп төндіретін ендемик амфибия (Ambystoma tigrinum) Калифорнияға балықшыларға жем ретінде әкелінді. Жануарларды адамдар жиі жаңа аймақтарға тасымалдап, олардың қашуы бірнеше түрдің таралуына әкелді, мысалы, жабайы мысықтар, тотықұстар және батқан бақалар. Шығыс Азияға тән Lophura nycthemera (күміс фазан) әсемдік үшін Еуропаның кейбір бөліктеріне әкелінді. Көптеген өсімдіктер қоғамдық демалыс аймақтарын немесе жеке меншіктерді эстетикалық жағынан жақсарту ниетімен енгізілді. Мысалы, Норвегия клені Канаданың көптеген саябақтарында маңызды орынға ие. Көгалдандыру үшін әсемдік өсімдіктерін тасымалдау көптеген түрлердің таралуына себеп болды және осылай болып келеді. Бұл түрлердің кейбіреулері бау-бақша бақылауынан шығып, жаулап алушыларға айналды. Олардың ішінде су гиацинты, тұзды арша және қызғылт түсті ласстерифтер бар. Басқа жағдайларда түрлер «мәдени ностальгия» себептерімен қоныс аударды, яғни жаңа аймақтарға көшіп келген адамдар өздерімен таныс организмдерді әдейі әкелген жағдайлар. Солтүстік Америкаға Шекспирдің туындыларын жақсы көретін және Америкалық акклиматизация қоғамының төрағасы болған америкалық Юджин Шиффелиннің қарапайым сұрқылдақтарды әкелуі танымал мысал, ол Шекспирдің пьесаларындағы барлық құстарды АҚШ-қа әкелгісі келді. 1890 жылы Нью-Йорктегі Централь паркте 80 сұрқылдақты, ал 1891 жылы тағы 40 сұрқылдақты әдейі босатты. Австралиядағы еуропалық қоянның жаулап алушы түрге айналуының тағы бір көрнекті мысалы бар. Британдық жер иесі Томас Остин Викториядағы өз иелігінде қояндарды босатып жіберді, себебі ол оларды аулауды сағынды. Жақындағы мысал – 1950 жылдары Цинциннатидегі Джордж Раудың Италияға отбасымен демалысқа барғаннан кейін Солтүстік Америкаға ортақ қабырғалы кесірткесін (Podarcis muralis) әкелуі.
Introductions have also been important in supporting recreation activities or otherwise increasing human enjoyment. Numerous fish and game animals have been introduced for the purposes of sport fishing and hunting. The introduced amphibian (Ambystoma tigrinum) that threatens the endemic California salamander (A. californiense) was introduced to California as a source of bait for fishermen. Pet animals have also been frequently transported into new areas by humans, and their escapes have resulted in several introductions, such as feral cats, parrots, and pond slider. Lophura nycthemera (silver pheasant), a native of East Asia, has been introduced into parts of Europe for ornamental reasons. Many plants have been introduced with the intent of aesthetically improving public recreation areas or private properties. The introduced Norway maple for example occupies a prominent status in many of Canada's parks. The transport of ornamental plants for landscaping use has and continues to be a source of many introductions. Some of these species have escaped horticultural control and become invasive. Notable examples include water hyacinth, salt cedar, and purple loosestrife. In other cases, species have been translocated for reasons of "cultural nostalgia", which refers to instances in which humans who have migrated to new regions have intentionally brought with them familiar organisms. Famous examples include the introduction of common starlings to North America by the American Eugene Schieffelin, a lover of the works of Shakespeare and the chairman of the American Acclimatization Society, who, it is rumoured, wanted to introduce all of the birds mentioned in Shakespeare's plays into the United States. He deliberately released eighty starlings into Central Park in New York City in 1890, and another forty in 1891. Yet another prominent example of an introduced species that became invasive is the European rabbit in Australia. Thomas Austin, a British landowner, had rabbits released on his estate in Victoria because he missed hunting them. A more recent example is the introduction of the common wall lizard (Podarcis muralis) to North America by a Cincinnati boy, George Rau, around 1950 after a family vacation to Italy.
Экологиялық проблемаларды шешу
Сонымен қатар, қоршаған орта мәселелерін жақсарту мақсатында мақсатты түрде енгізу шаралары да жүзеге асырылды. Эрозияны тоқтату үшін кудзу сияқты жылдам таралатын бірнеше өсімдіктер енгізілді. Басқа түрлер инвазивті түрлерді бақылауға арналған биологиялық бақылау агенттері ретінде енгізілді. Бұл, мақсатты түрдің санын азайту немесе оның таралуын бақылау ниетімен, оның табиғи жауының мақсатты түрде енгізілуін білдіреді. Енгізудің ерекше жағдайы – жергілікті түрлердің жойылу қаупі төнген немесе жойылып кеткен түрлерін қайта орналастыру, бұл консервация мүддесінде жасалады. Сәтті қайта орналастырудың мысалдарына АҚШ-тағы Йеллоустон ұлттық паркіне қасқырларды және Англия мен Шотландияның кейбір аймақтарына қызыл қаршығаны енгізу кіреді. Түрлерді енгізу немесе қоныстыру генетикалық сақтау мақсатында да ұсынылды, ол жойылу қаупі төнген немесе қорғауға алынған түрлердің генетикалық жағынан жеткіліксіз популяцияларына жаңа жекелеген өкілдерді енгізуді жақтаушылық етеді.
Intentional introductions have also been undertaken with the aim of ameliorating environmental problems. A number of fast spreading plants such as kudzu have been introduced as a means of erosion control. Other species have been introduced as biological control agents to control invasive species. This involves the purposeful introduction of a natural enemy of the target species with the intention of reducing its numbers or controlling its spread. A special case of introduction is the reintroduction of a species that has become locally endangered or extinct, done in the interests of conservation. Examples of successful reintroductions include wolves to Yellowstone National Park in the U. S., and the red kite to parts of England and Scotland. Introductions or translocations of species have also been proposed in the interest of genetic conservation, which advocates the introduction of new individuals into genetically depauperate populations of endangered or threatened species.
Қалайсыз енгізілгендер
Адамның тасымалдау арқылы түрлердің жасанды түрде таралуы мүмкін. Адамның саяхат ету қарқынының артуы түрлердің өтемалы емес аймақтарға кездейсоқ түрде тасымалдану мүмкіндіктерін арттырады. Мысалы, егеуқұйрықтардың үш түрі (қара, норвегиялық және полинезиялық) кемелерде тегін жолаушы ретінде әлемнің көп бөлігіне тарады, ал саркофагтар және экзотикалық өрмекшілер сияқты кенелер кейде тропикалық жемістердің жөнелтілімдерінде өздерінің туған жерлерінен тыс жерлерге тасымалданады. Бұл Steatoda nobilis (көк жалған қара жесір) банан жөнелтілімдері арқылы бүкіл әлемге таралуында көрінді. Сонымен қатар, балласт суында тасымалданатын теңіз организмдерінің көптеген мысалдары бар, олардың ішінде инвазивті шашақ желесі Mnemiopsis leidyi, қауіпті бактерия Vibrio cholerae немесе зиянды зебра мидиясы бар. Бұл мәселе Жерорта және Қара теңіздерде экзотикалық көздерден кемелердің көп көлемімен байланысты ең көп сезіледі. Құрбылы порттардың барлығы да ықтимал ошақтар болып табылады: Сан-Франциско шығанағына осылайша 200-ден астам түр енгізілді, бұл оны әлемдегі ең көп басып алынған сағаға айналдырды. 1957 жылы Бразилияға африкалық бал араларының (AHB) немесе африкалық бал арасының және Азиялық сазанның кездейсоқ шығарылуы да болды. Қоңыр мармурлы иіс шығаратын жәндік (Halyomorpha halys) Пенсильванияда кездейсоқ түрде пайда болды. Жасанды түрде енгізілген өсімдікпен бірге паразиттің немесе өсімдік жегіштің келуі – тағы бір жасанды таралу жолы. Кейбіреулері инвазивті болады, мысалы, олеандр шырыны, кездейсоқ түрде әсемдік үшін өсірілген олеандрмен бірге енгізілген. Табиғи апаттардан кейін гуманитарлық көмек көрсету кезінде де жасанды таралу орын алады. Бұл Доминикадағы Мария даулынан зардап шеккендерге көмек көрсету кезінде байқалды, осы кезде жалпы жасыл игуана, Куба ағаш бақасы және, мүмкін, Венесуэла мұрынды ағаш бақасы енгізілген, ал алғашқы екеуі бекітілді. Дегенмен, инвазивті түрге айналған енгізілген түрлердің шағын пайызы терең экологиялық өзгерістерге әкелуі мүмкін. Солтүстік Америкада Harmonia axyridis ең көп кездесетін қоңыз болып табылады және барлық жергілікті қоңыздардан гөрі көбірек байқалады.
Unintentional introductions occur when species are transported by human vectors. Increasing rates of human travel are providing accelerating opportunities for species to be accidentally transported into areas in which they are not considered native. For example, three species of rat (the black, Norway and Polynesian) have spread to most of the world as hitchhikers on ships, and arachnids such as scorpions and exotic spiders are sometimes transported to areas far beyond their native range by riding in shipments of tropical fruit. This was seen during the introduction of Steatoda nobilis (Noble false widow) worldwide through banana shipments. Further there are numerous examples of marine organisms being transported in ballast water, among them the invasive comb jelly Mnemiopsis leidyi, the dangerous bacterium Vibrio cholerae, or the fouling zebra mussel. The Mediterranean and Black Seas, with their high volume shipping from exotic sources, are most impacted by this problem. Busy harbors are all potential hotspots as well: over 200 species have been introduced to the San Francisco Bay in this manner making it the most heavily invaded estuary in the world. There is also the accidental release of the Africanized honey bees (AHB), known colloquially as "killer bees") or Africanized bee to Brazil in 1957 and the Asian carp to the United States. The insect commonly known as the brown marmorated stink bug (Halyomorpha halys) was introduced accidentally in Pennsylvania. Another form of unintentional introductions is when an intentionally introduced plant carries a parasite or herbivore with it. Some become invasive, for example, the oleander aphid, accidentally introduced with the ornamental plant, oleander. Yet another unintentional pathway of introduction is during the delivery of humanitarian aid in the aftermath of natural disasters. This occurred during relief efforts for Hurricane Maria in Dominica, it was found that the common green iguana, the Cuban tree frog, and potentially the Venezuela snouted tree frog were introduced with the former two becoming established. However the small percentage of introduced species that become invasive can produce profound ecological changes. In North America, Harmonia axyridis has become the most abundant lady beetle and probably accounts for more observations than all the native lady beetles put together.
Кіргізілген өсімдіктер
Көптеген жергілікті емес өсімдіктер жаңа аумақтарға бастапқыда сәндік өсімдіктер ретінде немесе топырақ эрозиясын тоқтату, мал азығы ретінде немесе орман шаруашылығы үшін енгізілген. Экзотикалық түрдің инвазивті түрге айналуы көбінесе бастапқыда түсініксіз болады, ал көптеген жергілікті емес әшекейлік өсімдіктер кенеттен табиғи ортаға бейімделіп, инвазивті түрге айналуға дейін саудада жылдар бойы әлсіреп қалады. Зерттеулер көрсеткендей, енгізілген түрлердің табиғи ортаға бейімделу ықтималдығы олардың қоршаған ортамен сәйкес келуіне, өсімдік түрлерінің қысқа өмір сүретін шөптер болуына немесе тұқымдардан өсуіне байланысты. Мысалы, шабдалы Қытайдан шыққан және әлемнің көптеген елдеріне тараған. Помидорлар Анд тауларының өсімдігі. Қабақ (қазандық), жүгері (мазар) және темекі Америкада өседі, бірақ Ескі әлемге енгізілген. Көптеген енгізілген түрлер жаңа ортада тірі қалу үшін үздіксіз адамның араласуын қажет етеді. Басқалары жабайыға айналуы мүмкін, бірақ жергілікті түрлермен күшті бәсекелеспейді, тек аймақтың биоәртүрлілігін арттырады. Мысалы, Солтүстік Америкадағы дала гүлдері (көкпарлар) жергілікті және енгізілген тозаңдаушылар үшін маусымның алғашқы нектарының маңызды көзіне айналды және жергілікті шөптермен немесе гүлдермен айтарлықтай бәсекелеспейді. Оңтүстік Еуропадағы қиын теңіз түрі – Caulerpa taxifolia теңіз шөбі. Caulerpa алғаш рет 1984 жылы Монако жағалауындағы Жерорта теңізінде байқалды. 1997 жылға қарай ол шамамен 50 км² аумақты жапқан. Оның табиғи биотоптарды жабуға жоғары потенциалы бар және су асты экожүйелері үшін үлкен қауіпті құрайды. Бұл балдырдың Жерорта теңізіне Суэц каналы арқылы Қызыл теңізден келген немесе аквариумнан кездейсоқ енгізілген болуы мүмкін деп есептеледі. Тағы бір қиын өсімдік түрі – Phyla canescens, ол әшекейлік өсімдік ретінде Солтүстік Америка, Еуропа және Африканың көптеген елдеріне әдейі енгізілген. Бұл түр Австралияда инвазивті болып кетті, ол жергілікті сирек өсімдіктерге қауіп төндіреді және өзен жағалауларындағы топырақ эрозиясын және құлауын тудырады. Ол Францияда да инвазивті болып кетті, онда ол Жерорта теңізі аймағында алаңдаушылық тудыратын инвазивті өсімдік түрі ретінде тізілген, онда ол маңызды қорғау орындарына қауіп төндіретін монокультуралар құра алады. Жапондық түйіндес (Japanese knotweed) көптеген елдерде өте көп өседі. Адамдар оны 19 ғасырда көптеген жерлерге енгізді. Ол ресвератролдың, диеталық қоспаның көзі болып табылады. Ол ғимараттардың іргетасына дейін өсіп, олардың тұрақтылығына қауіп төндіреді және тез таралады. Мескит (Prosopis juliflora) Үндістан субконтинентіне кеңінен тараған және қалалық құстарды қоса алғанда, көптеген жабайы түрлерге әсер етеді.
Many non native plants have been introduced into new territories, initially as either ornamental plants or for erosion control, stock feed, or forestry. Whether an exotic will become an invasive species is seldom understood in the beginning, and many non native ornamentals languish in the trade for years before suddenly naturalizing and becoming invasive. Studies have shown that introduced species display a greater likeliness of naturalizing when there is an appropriate environmental match, the plant species are short lived herbs or cultivate from seeds. Peaches, for example, originated in China, and have been carried to much of the populated world. Tomatoes are native to the Andes. Squash (pumpkins), maize (corn), and tobacco are native to the Americas, but were introduced to the Old World. Many introduced species require continued human intervention to survive in the new environment. Others may become feral, but do not seriously compete with natives, but simply increase the biodiversity of the area. One example would be Dandelions in North America, which have become an essential source of early season nectar for both native and introduced pollinators, and do not meaningfully compete with native grasses or flowers. A very troublesome marine species in southern Europe is the seaweed Caulerpa taxifolia. Caulerpa was first observed in the Mediterranean Sea in 1984, off the coast of Monaco. By 1997, it had covered some 50 km2. It has a strong potential to overgrow natural biotopes, and represents a major risk for sublittoral ecosystems. The origin of the alga in the Mediterranean was thought to be either as a migration through the Suez Canal from the Red Sea, or as an accidental introduction from an aquarium. Another troublesome plant species is the terrestrial plant Phyla canescens, which was intentionally introduced into many countries in North America, Europe, and Africa as an ornamental plant. This species has become invasive in Australia, where it threatens native rare plants and causes erosion and soil slumping around river banks. It has also become invasive in France where it has been listed as an invasive plant species of concern in the Mediterranean region, where it can form monocultures that threaten critical conservation habitats. Japanese knotweed grows profusely in many nations. Human beings introduced it into many places in the 19th century. It is a source of resveratrol, a dietary supplement. It can grow in building foundations, threatening their stability, and spreads quite quickly. Mesquite (Prosopis juliflora) has spread very widely across the Indian subcontinent and is impacting a range of wild species including urban birds.
Кіргізілген жануарлар
Көптеген енгізілген түрлер инвазивті болмайды. Инвазивті болып қалған енгізілген жануарларға Солтүстік Американың шығысындағы циган шыбырыны, Ұлы көлдердегі зебра мидиясы және алевиф, Еуропадағы Канада қазы және сұр бөрене, Tierra del Fuego-дағы бобр, Еуропа мен Азиядағы мускат, Австралиядағы құдық және қызыл түлкі, Солтүстік Америкадағы, Еуразиядағы және Африкадағы нутрия, сондай-ақ Жаңа Зеландиядағы жалпы қылқантамырлы опоссум жатады. Тайваньда енгізілген құстардың сәттілігі олардың туған жерінің аумағы мен дене мөлшерімен байланысты болды; үлкен туған жерінің аумағы бар үлкен түрлердің енгізілген аумағы үлкенірек екені анықталды. Өте зиянды енгізілген түрлердің бірі – шағын үнді маңгусы (Urva auropunctata). Иран мен Үндістанды қамтитын аймақта пайда болған ол 1800 жылдардың соңында зиянкестерді бақылау үшін Батыс Индия және Гавайиге әкелінді. Одан бері ол өзінің жылдамдығына төтеп бере алмайтын жемге тоймай, түрлердің көптеген түрлерінің жергілікті жойылуына жақын әкелді. Кейбір жағдайларда енгізілген жануарлар қасақана түрлендіруге ықпал етуі мүмкін. Мысалы, Америкада қашқан жылқылар мен есектер Плейстоценнің соңында жойылған жылқылар сияқты экологиялық рөлдерді атқаруы мүмкін. Экзотикалық үй жануарлары саудасы да енгізілген түрлердің үлкен көзі болып табылады. Үй жануарлары ретінде таңдалған түрлердің әдетте жалпы мекендеу талаптары және кең таралған ареалдары болады. Сондықтан, олар қашып кеткенде немесе қасақана немесе қасақана босатылғанда, олар тірі қалуы және жабайы табиғатта жергілікті емес популяцияларды құруы ықтимал. Көптеген танымал экзотикалық үй жануарлары, инвазивті түрлерге айналғандардың арасында попугайлар, бақалар, террапиндер және игуаналар бар.
Most introduced species do not become invasive. Examples of introduced animals that have become invasive include the gypsy moth in eastern North America, the zebra mussel and alewife in the Great Lakes, the Canada goose and gray squirrel in Europe, the beaver in Tierra del Fuego, the muskrat in Europe and Asia, the cane toad and red fox in Australia, nutria in North America, Eurasia, and Africa, and the common brushtail possum in New Zealand. In Taiwan, the success of introduced bird species was related to their native range size and body size; larger species with larger native range sizes were found to have larger introduced range sizes. One notoriously devastating introduced species is the small Indian mongoose (Urva auropunctata). Originating in a region encompassing Iran and India, it was introduced to the West Indies and Hawaii in the late 1800s for pest control. Since then, it has thrived on prey unequipped to deal with its speed, nearly leading to the local extinction of a variety of species. In some cases, introduced animals may unintentionally promote the cause of rewilding. For example, escaped horses and donkeys that have gone feral in the Americas may play ecological roles similar to those of the equids that became extinct there at the end of the Pleistocene. The exotic pet trade has also been a large source of introduced species. The species favored as pets have more general habitat requirements and larger distributions. Therefore, as these pets escape or are released, unintentionally or intentionally, they are more likely to survive and establish non native populations in the wild. Among the popular exotic pets that have become alien or invasive species are parrots, frogs, terrapins, and iguanas.
Көбінесе енгізілген түрлер
Кейбір түрлер, мысалы, батыс бал арасы, қоңыр егеуқұйрық, үй құсы, сақиналы фазан және еуропалық сұрқай өте кеңінен таратылған. Бұған қоса, кейбір шаруашылық және үй жануарлары жиі жабайылануға бейім; оларға қоян, иттің, үйрек, жылан, ешкі, балық, шошқа және мысық жатады. Көптеген су блохалары, мысалы, Дафния, Босмина және Бытотрефтер, әлемнің түкпір-түкпіріне таратылып, жергілікті тұщы су экожүйелерінде айқын өзгерістерге себеп болды.
Some species, such as the Western honey bee, brown rat, house sparrow, ring necked pheasant, and European starling, have been introduced very widely. In addition there are some agricultural and pet species that frequently become feral; these include rabbits, dogs, ducks, snakes, goats, fish, pigs, and cats. Many water fleas such as Daphnia, Bosmina and Bythotrephes have introduced around the world, causing dramatic changes in native freshwater ecosystems.
Генетика
Жаңа түр енгізілген кезде, ол түр жергілікті түрлердің өкілдерімен шағылысып, будандар тудыруы мүмкін. Будандардың пайда болуының әсері аз болудан бастап, теріс әсерге дейін, тіпті жергілікті түрлерге қатты зиян келтіруі мүмкін. Мүмкін болатын теріс әсерлерге ортаға нашар бейімделген будандар жатады, нәтижесінде популяция азаяды. Бұл Атлант мұхитының лосось популяциясында байқалды, себебі Атлант мұхитының лосось шаруашылықтарынан жабайы популяцияларға көптеп қашу олардың тіршілік ету мерзімін қысқартқан будандарға әкелді. Әлеуетті оң әсерлерге популяцияның генетикалық әртүрлілігін арттыру жатады, бұл популяцияның бейімделу қабілетін арттырып, популяция ішіндегі сау жекелерінің санын көбейтеді. Бұл Тринидадтағы гуппилерді енгізу кезінде байқалды, мақсаты популяцияның өсуін ынталандыру және жаңа аллельдерді енгізу болды. Бұл енгізудің нәтижесі гетерозигоздық деңгейінің жоғарылауы және популяцияның көлемінің ұлғаюы болды. Жергілікті емес игуаналардың кеңінен таралуы Кариб теңізіндегі Кіші Антиль аралдарындағы жергілікті игуана популяцияларына ауыр зиян келтіруде, себебі будандардың тіршілік ету қабілеті жергілікті игуаналардан жоғары болып көрінеді, бұл бәсекелестікке және олардың ығыстырылуына әкеледі. Сансыз популяциялар қазірдің өзінде жойылды және будандану бірнеше аралдардағы жергілікті игуаналардың санын азайтуда. Өсімдіктерде енгізілген түрлердің жаңа ортаға бейімделу үшін қарқынды эволюциялық өзгерістерге ұшырағаны байқалды, өсімдік биіктігі, мөлшері, жапырақ пішіні, таралу қабілеті, вегетативтік көбею қабілеті, микоризалық желіге тәуелділік деңгейі және фенотиптік пластикалық деңгейі ондаған жылдардан ғасырларға дейінгі мерзім ішінде өзгеріске ұшырайды.
When a new species is introduced, the species could potentially breed with members of native species, producing hybrids. The effect of the creating of hybrids can range from having little effect, a negative effect, to having devastating effects on native species. Potential negative effects include hybrids that are less fit for their environment resulting in a population decrease. This was seen in the Atlantic Salmon population when high levels of escape from Atlantic Salmon farms into the wild populations resulted in hybrids that had reduced survival. Potential positive effects include adding to the genetic diversity of the population which can increase the adaptation ability of the population and increase the number of healthy individuals within a population. This was seen in the introduction of guppies in Trinidad to encourage population growth and introduce new alleles into the population. The results of this introduction included increased levels of heterozygosity and a larger population size. Wide spread introductions of non native iguanas are causing devastating effects on native Iguana populations in the Caribbean Lesser Antilles, as hybrids appear to have higher fitness than native iguanas, leading to competitive outcompetition and replacement. Numerous populations have already become extinct and hybridization continues to reduce the number of native iguanas on multiple islands. In plants, introduced species have been observed to undergo rapid evolutionary change to adapt to their new environments, with changes in plant height, size, leaf shape, dispersal ability, reproductive output, vegetative reproduction ability, level of dependence on the mycorrhizal network, and level of phenotype plasticity appearing on timescales of decades to centuries.
Планеталық денеде
Микробтық тіршіліктің инвазивті түрлері ғарыш зондтары немесе ғарыш кемелері арқылы, қасақана немесе қасақана емес түрде енгізілгеннен кейін планеталық денені ластауы мүмкін деген гипотеза бар. Сондай-ақ, жердегі тіршіліктің пайда болуы миллиардтаған жылдар бұрын басқа планеталардан келген тіршілік арқасында болған, мүмкін саналы цивилизацияның әрекеті нәтижесінде туған деген гипотеза да айтылған. Болашақта басқа жұлдыз жүйелеріндегі тіршіліксіз, бірақ өмір сүруге жарамды планеталарға тіршілік енгізу жобалары ұсынылып жатыр. Осыған дайындық ретінде 1969 жылдан 1972 жылға дейінгі алты айға қонған кезде қалған қалдықтарда әлі де тіршілік бар ма, жоқ па, соны анықтауға бағытталған жобалар ұсынылды.
It has been hypothesized that invasive species of microbial life could contaminate a planetary body after the former is introduced by a space probe or spacecraft, either deliberately or unintentionally. It has also been hypothesized that the origin of life on earth is due to introductions of life from other planets billions of years ago, possibly by a sentient race. Projects have been proposed to introduce life to other lifeless but habitable planets in other star systems some time in the future. In preparation for this, projects have been proposed to see if anything is still alive from any of the feces left behind during the six Moon landings from 1969 to 1972.