Жабайыланған жануарлар мен өсімдіктер – үйретілген түрлердің табиғатта өмір сүруі. Экожуйеге зиян келтіруі мүмкін, аралдарды қалпына келтіруде маңызды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жабайы өмір салған, бірақ әдетте үйге үйретілген жануар немесе өсімдік.
Wild living but normally domestic animal or plant
Жабайыланған жануар немесе өсімдік – бұл жабайы табиғатта өмір сүретін, бірақ үйге үйретілген ата-аналардан тараған түр. Басқаша айтқанда, жаңадан келтірілген түрлер сияқты, жабайыланған жануарлар мен өсімдіктерді туған емес аймақтарға енгізу экожүйелерді бұзып, кейбір жағдайларда жергілікті түрлердің жойылуына себеп болуы мүмкін. Аралдарды қалпына келтіру жұмысында жабайыланған түрлерді жою маңызды міндет болып табылады.
A feral animal or plant is one that lives in the wild but is descended from domesticated individuals. As with an introduced species, the introduction of feral animals or plants to non native regions may disrupt ecosystems and has, in some cases, contributed to extinction of indigenous species. The removal of feral species is a major focus of island restoration.
Жануарлар
Жабайы жануар – үйге үйретілген немесе тұтқындықта ұсталған жануарлардан қашып, жабайы жануарлар сияқты өмір сүретін, немесе олардан тараған жануар. Басқа анықтамалар бойынша, бұл үйретілген жануарлардың жабайы, табиғи немесе қолға үйретілмеген жануарларға айналуы да жатады. Жабайы популяциясы бар жануарлардың көп кездесетін мысалдары – жылқы, иттің, ешкінің, мысықтың, қоянның, түйенің және шошқаның түрлері. Зоологтар, бұрыннан-ақ жабайы болған жануарларды, тұтқыннан қашқан жануарлардың қатарына жатқызбайды: мысалы, зообақтан қашқан арыстандар немесе Ұлыбританияға қайта қоныстандырылған аққұйрықты бүркіттер жабайы жануарлар деп есептелмейді.
A feral animal is one that has escaped from a domestic or captive status and is living more or less as a wild animal, or one that is descended from such animals. Other definitions include animals that have changed from being domesticated to being wild, natural, or untamed. Some common examples of animals with feral populations are horses, dogs, goats, cats, rabbits, camels, and pigs. Zoologists generally exclude from the feral category animals that were genuinely wild before they escaped from captivity: neither lions escaped from a zoo nor the white tailed eagles re introduced to the UK are regarded as feral.
Өсімдіктер
Жабайыға қайтқан үйретілген өсімдіктер қашқан, енгізілген, табиғаттанған немесе кейде жабайы егістер деп аталады. Жеке өсімдіктер өздігінен өскендер деп аталады. Көптеген қашқан өсімдіктер зиянды арамшөпке айналуы мүмкін. Жабайыға кеткен өсімдіктердегі бейімделу және экологиялық факторлар жануарлардағыдай болады. Егістік өсімдіктерінің жабайы популяциялары, сондай-ақ егістік өсімдіктері мен олардың жабайы туыстары арасындағы будандасу, пестицидке төзімділік сияқты генетикалық түрлендірулердің арамшөптерге таралу қаупін тудырады. Құсқынды өсімдіктердің немесе басқа өсімдіктердегі модификацияланған белгілердің будандасу нәтижесінде кездейсоқ пайда болуы "күтпеген кездесу" (AP) деп аталады.
Domesticated plants that revert to wild are referred to as escaped, introduced, naturalized, or sometimes as feral crops. Individual plants are known as volunteers. Large numbers of escaped plants may become a noxious weed. The adaptive and ecological variables seen in plants that go wild closely resemble those of animals. Feral populations of crop plants, along with hybridization between crop plants and their wild relatives, brings a risk that genetically engineered characteristics such as pesticide resistance could be transferred to weed plants. The unintended presence of genetically modified crop plants or of the modified traits in other plants as a result of cross breeding is known as "adventitious presence (AP)".
Өзгергіштер
Кейбір таныс жануарлар оңай да сәтті жабайыға көшеді, ал басқалары көшпеуге бейімді және үйретілмеген жағдайда тез сәтсіздікке ұшырайды. Кейбір түрлер адамдардан оңай айырылып, өздерінің жолын іздейді, бірақ алысқа кетпейді немесе тез тарамайды. Ал басқалары кетіп, жаңа аумақтарды іздеп, белсенді түрде кеңейеді. Олар оңай кетіп, алысқа сапарласа да, сәттіліктің басты өлшемі – ұзақ өмір сүру. Олардың жаңа ортада орнығып, тұрақты көбейе алу қабілетіне байланысты. Түрдің үйретілу мерзімі мен қарқындылығы оның жабайыға көшу мүмкіндігімен байланысты емес.
Certain familiar animals go feral easily and successfully, while others are much less inclined to wander and usually fail promptly outside domestication. Some species will detach readily from humans and pursue their own devices, but do not stray far or spread readily. Others depart and are gone, seeking out new territory or range to exploit and displaying active invasiveness. Whether they leave readily and venture far, the ultimate criterion for success is longevity. Persistence depends on their ability to establish themselves and reproduce reliably in the new environment. Neither the duration nor the intensity with which a species has been domesticated offers a useful correlation with its feral potential.
Жабайы жануарлар түрлері
Егер мысық жас кезінде әлеуметтендірілмесе, ол оңай жабайы күйге қайта оралады. Жабайы мысықтар, әсіресе көбейіп кеткен жағдайда, ауылдық және қалалық аймақтарда зиянкестер саналады және құстардың, жорғалаушылардың және сүтқоректілердің популяциясын құртуға кінәлі болуы мүмкін. Қалалық жерде тұрып, ортақ тамақ көзін пайдаланатын жабайы мысықтардың жергілікті тобын кейде жабайы мысықтар колониясы деп атайды. Жабайы мысықтар тез көбейетіндіктен, олардың санын бақылау қиын. Жануарлар бейінді қоры жабайы мысықтарды, әсіресе кішкентайларын асырап алуға тырысады, бірақ көбінесе олардың саны артығымен болады және эвтаназия қолданылады. АҚШ-тың ауылдық аймақтарында жабайы мысықтарды көбінесе атып өлтіреді. Жабайы мысықтардың санын басқарудың баламалы тәсілі ретінде көптеген жерлерде "ұстап, стерилизациялап, қайта босату" әдісі қолданылады. Олардың ата-бабалары – аурокс, қазіргі Кейп бизонасына ұқсас, агрессивті болған. Қазіргі заманғы ірі қара мал, әсіресе ашық далада өсірілгендер, көбінесе жайлы мінезді, бірақ қауіп сезгенде агрессияны танытуы мүмкін. Ірі қара мал, әсіресе ет үшін өсірілгендер, көбінесе еркін жүріп-тұруға рұқсат етіледі және Австралияда, Жаңа Зеландияда және Тынық мұхитының бірнеше аралдарында, сондай-ақ Оңтүстік-Батыс АҚШ және Солтүстік Мексикада ұзақ мерзімді тәуелсіздікке қол жеткізген, жартылай жабайы жануарлардың шағын популяцияларымен бірге қоныстанған. Мұндай ірі қара мал түрліше маверик, скруббер немесе клинскин деп аталады. Еркін жүріп жүрген ірі қара малдың көпшілігі, қаншалықты жабайы болса да, әдетте құнды болып саналады және тығыз қоныстанған аймақтарда оларды ұстап, қайтаруға тырысады. Б.з.д. 5000 жылдары үйретілген аттар мен есектер бүкіл әлемдегі ашық далаларда жабайы өмір сүреді. Австралияда оларды брамбилер, ал Американың батысында мустангтар деп атайды. Басқа оқшауланған жабайы популяциялар да бар, олардың ішінде Чинкотег понисі мен Банкер атты бар. Олар көбінесе "жабайы жылқылар" деп аталады, бірақ бұл дұрыс емес. Шын мәнінде "жабайы" жылқылар бар, олар ешқашан үйретілмеген, ең танымалсы – Пржевальский жылқысы. Жылқының бастапқыда Солтүстік Америкада өскені белгілі, бірақ оның ата-бабасы соңғы мұз дәуірі аяқталғанда жойылып кеткен. Австралияда да, Америкада да қазіргі "жабайы" жылқылар еуропалық зерттеушілер мен қоныс аударушылар әкелген үйретілген жылқылардан тараған, қашып, таралып, өркендеген. Австралияда жабайы есектер де бар, сондай-ақ Виргин аралдарында және Американың оңтүстік-батысында да кездеседі. Шошқа бүкіл әлемде, соның ішінде Австралияда, Жаңа Зеландияда, АҚШ-та, Жаңа Гвинеяда және Тынық мұхит аралдарында жабайы популяциясын құрды. Шошқа Меланезия және Полинезия аймақтарына бірнеше мыңнан 500 жыл бұрын, ал Америкаға соңғы 500 жыл ішінде адамдар әкелген. Австралияда үй шошқалары 18 ғасырда қашып кеткен, қазір олар Австралияның 40 пайызын алып жатыр, олардың саны шамамен 30 миллионға жетеді. Жаңа Зеландияға шошқаларды алғашқы полинезиялық қоныс аударушылар әкелгені есептеледі, бірақ бұл популяция еуропалық отарлау кезінде жойылып кеткен, ал бүгінгі Жаңа Зеландиядағы барлық жабайы шошқалар еуропалық шошқалардың ұрпақтары. Еуропалық жабайы шошқалардың көптеген популяциялары да ішінара үй шошқаларынан қашып кеткен, сондықтан олар ата-бабаларының түрінің табиғи ареалында жабайы жануарлар болып саналады. Бұрын тас көгершіндер еті үшін немесе көбінесе жарысқа қатысатын жануарлар ретінде ұсталатын, қазір әлемнің қалаларында жабайы популяциясын құрды. Бал араларының колониялары көбінесе басқарылатын аралықтардан үйірме кезінде жабайы табиғатқа қашып кетеді; олардың мінез-құлқы тұтқындағы мінез-құлқынан ешқандай айырмашылығы жоқ, егер олар басқа генетикалық қорға ие басқа жабайы бал араларымен көбеймесе, онда олар оларды жайлы мінезді немесе агрессивтірек болуға итермелеуі мүмкін (Африкалық бал араларын қараңыз). Жабайы тотулардың ірі колониялары әлемнің әртүрлі бөліктерінде кездеседі, ал қызыл шаңғылы тотулар, монах тотулары және қызыл маскалы тотулар (соңғысы деректі фильмнің тақырыбы болды, "Телеграф-Хиллдің жабайы тотулары") туған жерлерінен тыс жерлерде ерекше табысқа жетіп, қала маңындағы ортаға жақсы бейімделген. Жабайы әтеш – үй тауықтарының (Gallus gallus domesticus) табиғи ортаға қайта оралғаннан пайда болған түрі. Қызыл жунгли құсы сияқты (үй тауықтарының ең жақын туысы), жабайы әтеш түнде жыртқыштардан қашу үшін ұшып кетеді және биік ағаштар мен бұталарда ұя салады. Жабайы әтештер әдетте әлеуметтік топтар құрайды, оларға басым әтеш, бірнеше тауық және бағынышты әтештер кіреді. Басымдықты әтештердің ұрысы арқылы анықтауға болады.
The cat returns readily to a feral state if it has not been socialized when young. Feral cats, especially if left to proliferate, are frequently considered to be pests in both rural and urban areas, and may be blamed for devastating the bird, reptile, and mammal populations. A local population of feral cats living in an urban area and using a common food source is sometimes called a feral cat colony. As feral cats multiply quickly, it is difficult to control their populations. Animal shelters attempt to adopt out feral cats, especially kittens, but often are overwhelmed with sheer numbers and euthanasia is used. In rural areas of the US, excessive numbers of feral cats are often shot. The "trap neuter return" method has been used in many locations as an alternative means of managing the feral cat population. Their ancestors, the aurochs, were aggressive, similar to the modern Cape buffalo. Modern cattle, especially those raised on open range, are generally more docile, but when threatened can display aggression. Cattle, particularly those raised for beef, are often allowed to roam quite freely and have established long term independence in Australia, New Zealand and several Pacific Islands along with small populations of semi feral animals roaming the southwestern United States and northern Mexico. Such cattle are variously called mavericks, scrubbers or cleanskins. Most free roaming cattle, however untamed, are generally too valuable not to be eventually rounded up and recovered in closely settled regions. Horses and donkeys, domesticated about 5000 BC, are feral in open grasslands worldwide. In Australia, they are called Brumbies; in the American west, they are called mustangs. Other isolated feral populations exist, including the Chincoteague Pony and the Banker horse. They are often referred to as "wild horses", but this is a misnomer. There are truly "wild" horses that have never been domesticated, most notably Przewalski's horse. While the horse was originally indigenous to North America, the wild ancestor died out at the end of the last ice age. In both Australia and the Americas, modern "wild" horses descended from domesticated horses brought by European explorers and settlers that escaped, spread, and thrived. Australia hosts a feral donkey population, as do the Virgin Islands and the American southwest. The pig has established feral populations worldwide, including in Australia, New Zealand, the United States, New Guinea and the Pacific Islands. Pigs were introduced to the Melanesian and Polynesian regions by humans from several thousand to 500 years ago, and to the Americas within the past 500 years. In Australia, domesticated pigs escaped in the 18th century, and now cover 40 percent of Australia, with a population estimated at 30 million. While pigs are thought to have been brought to New Zealand by the original Polynesian settlers, this population had become extinct by the time of European colonization, and all feral pigs in New Zealand today are descendants of European stock. Many European wild boar populations are also partially descended from escaped domestic pigs and are thus feral animals within the native range of the ancestral species. Rock pigeons were formerly kept for their meat or more commonly as racing animals and have established feral populations in cities worldwide. Colonies of honey bees often escape into the wild from managed apiaries when they swarm; their behavior, however, is no different from their behavior in captivity, unless they breed with other feral honey bees of a different genetic stock, which may lead them to become more docile or more aggressive (see Africanized bees). Large colonies of feral parrots are present in various parts of the world, with rose ringed parakeets, monk parakeets and red masked parakeets (the latter of which became the subject of the documentary film, The Wild Parrots of Telegraph Hill) being particularly successful outside of their native habitats and adapting well to suburban environments. Wild cocks are derived from domestic chickens (Gallus gallus domesticus) who have returned to the wild. Like the red junglefowl (the closest wild relative of domestic chickens), wild cocks will take flight and roost in tall trees and bushes in order to avoid predators at night. Wild cocks typically form social groups composed of, a dominant cockerel, several hens, and subordinate cocks. Sometimes the dominant cockerel is designated by a fight between cocks.
Экологиялық әсері
Жабайы популяция экожүйеге осал өсімдіктер мен жануарларды жем ету арқылы немесе жергілікті түрлермен бәсекелесу арқылы маңызды әсер ете алады. Жабайы өсімдіктер мен жануарлар инвазивті түрлердің көп бөлігін құрайды және сирек кездесетін түрлерге қауіп тудыруы мүмкін. Дегенмен, олар адамдар алғаш келген кезде экожүйеден жоғалған түрлерді алмастыруы немесе адамдар өзгерткен аймақта жергілікті түрлерге мүмкін болмайтын жағдайларда тірі қалу арқылы биологиялық әртүрлілікті арттыруы да мүмкін. Құно қорығына жабайы зебулар олардың ата-бабасы – жабайы сиырдың (аурохс) орнына қайта енгізілді.
A feral population can have a significant impact on an ecosystem by predation on vulnerable plants or animals, or by competition with indigenous species. Feral plants and animals constitute a significant share of invasive species, and can be a threat to endangered species. However, they may also replace species lost from an ecosystem on initial human arrival to an area, or increase the biodiversity of a human altered area by being able to survive in it in ways local species cannot. Feral zebu have been reintroduced in Kuno Wildlife Sanctuary in order to replace their ancestor, the aurochs.
Генетикалық ластану
Үй жануарлары кейде жергілікті жабайы жануарлармен өнімді будандар тудырады, бұл табиғатта қалыптасқан жабайы гендер қорында генетикалық бұзылуға (бұл терминнің өзі нақты емес) әкеліп, көбінесе сирек кездесетін түрлерді жойылу қаупіне тікелей ұшыратады. Мұндай жағдайлар қаз, жабайы шошқа, тас көгершін, қызыл жабайы тауық (Gallus gallus) (барлық тауықтардың арғы тегі), сазан және соңғы кезде лосось арасында кездеседі. Динголардың тарихында да генетикалық араласудың басқа мысалдары бар. Динголар – басқа түрлерден келген иттермен шағылысатын жабайы, таза иттер, бұл динго гибридтерінің көбеюіне және таза жабайы динголардың жойылу мүмкіндігіне әкеледі. Шотландиядағы зерттеулер де осыған ұқсас құбылысты – үй жануарларына жататын мысықтар мен олардың жабайы әріптестерінің араласуын байқады.
Animals of domestic origin sometimes can produce fertile hybrids with native, wild animals which leads to genetic pollution (not a clear term itself) in the naturally evolved wild gene pools, many times threatening rare species with extinction. Cases include the mallard duck, wild boar, the rock dove or pigeon, the red junglefowl (Gallus gallus) (ancestor of all chickens), carp, and more recently salmon. Other examples of genetic swamping lie in the breeding history of dingoes. Dingoes are wild true dogs that will interbreed with dogs of other origins, thus leading to the proliferation of dingo hybrids and the possibility of the extinction of pure wild dingoes. Researches in Scotland have remarked on a similar phenomenon of the genetic mixing of feral domestic cats and their wild counterparts.
Экономикалық зиян
Жабайы жануарлар үй жануарларымен бәсекелесіп, қоршауларды, су көздерін және өсімдіктерді (тырнақтап жаю арқылы немесе жаулап алушы өсімдіктердің тұқымдарын тарату арқылы) бүлдіре алады. Көп дау тудыратын болғанымен, кейбіреулер АҚШ-тың батысындағы жабайы жылқылар мен ірі қара малдың арасындағы бәсекелестікті мысалға келтіреді. Тағы бір мысал – Австралияда ірі қара малмен бәсекелесетін ешкілер, немесе Африканың экологиялық тұрақсыз аймақтарында ағаштар мен өсімдіктерді зақымдайтын ешкілер. Жабайы жануарлардың кездейсоқ шағылысуы тұқымдық мал өсіру бағдарламаларына зиян келтіруі мүмкін, сондай-ақ олардың болуы үй жануарларын алаңдатып, қашуға итермелеуі мүмкін. Жабайы жануарлар үй жануарларына жұқпалы ауруларды жұқтыруы да мүмкін. Үндістанда агрессивті жабайы иттерден фермерлердің зиян көруі жиі кездеседі.
Feral animals compete with domestic livestock, and may degrade fences, water sources, and vegetation (by overgrazing or introducing seeds of invasive plants). Although hotly disputed, some cite as an example the competition between feral horses and cattle in the western United States. Another example is of goats competing with cattle in Australia, or goats that degrade trees and vegetation in environmentally stressed regions of Africa. Accidental crossbreeding by feral animals may result in harm to breeding programs of pedigreed animals; their presence may also excite domestic animals and push them to escape. Feral populations can also pass on transmissible infections to domestic herds. Loss to farmers by aggressive feral dog population is common in India.
Экономикалық пайда
Көптеген жабайы жануарларды кейде аз шығынмен ұстап алуға болады, осылайша олар маңызды ресурс құрайды. Полинезия мен Меланезияның көп бөлігінде жабайы шошқалар жануар ақуызының басты көзі болып табылады. 1971 жылғы "Жабайы және еркін жүріп-тұратын аттар мен есектер туралы" заңға дейін американдық мустангтар тұрақты түрде ұсталып, жылқы еті үшін сатылатын. Австралияда жабайы ешкілер, шошқалар және түйелер ет саудасы үшін экспортқа жіберіледі. Кейде жануарлар мақсатты түрде жабайыға жіберілетін, әдетте аралдарда, бірнеше жылдан кейін пайда табу үшін немесе саяхатшыларға (әсіресе теңізшілерге) тамақ ретінде пайдалану үшін қайта ұстау мақсатында.
Many feral animals can sometimes be captured at little cost and thus constitute a significant resource. Throughout most of Polynesia and Melanesia feral pigs constitute the primary sources of animal protein. Prior to the Wild and Free Roaming Horses and Burros Act of 1971, American mustangs were routinely captured and sold for horsemeat. In Australia feral goats, pigs and dromedaries are harvested for the export for their meat trade. At certain times, animals were sometimes deliberately left to go feral, typically on islands, in order to be later recovered for profit or food use for travelers (particularly sailors) at the end of a few years.
Ғылыми құндылығы
Жабайы жануарлар популяциясы популяциялық динамиканы зерттеуге және әсіресе экология мен мінез-құлықты (этологияны) зерттеуге қолайлы материал болып табылады, олар көбінесе үй жануарлары ретінде белгілі түрлердің кең спектрінде кездеседі. Мұндай байқаулар мал өсірушілерге немесе үй жануарларының басқа да иелеріне олардың бір түрлесі туралы пайдалы ақпарат бере алады.
Populations of feral animals present good sources for studies of population dynamics, and especially of ecology and behavior (ethology) in a wide state of species known mainly in a domestic state. Such observations can provide useful information for the stock breeders or other owners of the domesticated conspecifics (i. e. animals of the same species).
Мәдени немесе тарихи құндылығы
Америка мустангтары 1971 жылдан бері, олардың романтикасы мен Америка батысы тарихымен байланысы болғандықтан қорғауға алынған. Дүйімбұлақ дельтасындағы Летеа орманындағы жылқылардың жағдайы да осыған ұқсас. Румыния үкіметі бастапқыда бүкіл популяцияны қыруға рұқсат бергеннен кейін, жабайы жылқыларды қорғау және оларды туристік орталыққа айналдыруды қарастырып жатыр. Көптеген ұйымдардың араласуы және румындарға қарсы кеңінен тараған халықтың наразылығының нәтижесінде жылқылар құтқарылды, бірақ олардың құқықтық статусы белгісіз болғандықтан болашағы әлі де күмәнді және жергілікті тұрғындар өз мүдделері үшін жылқыларды пайдалану құқығын талап етуді жалғастыруда.
American mustangs have been protected since 1971 in part due to their romance and connection to the history of the American West. A similar situation is that of the Danube Delta horse from the Letea Forest in the Danube Delta. The Romanian government is considering the protection of the feral horses and transforming them into a tourist attraction, after it first approved the killing of the entire population. Due to the intervention of numerous organizations and widespread popular disapproval of the Romanians the horses have been saved, but still have an uncertain fate as their legal status is unclear and local people continue to claim the right to use the horses in their own interest.