Кіріспе
Адамға зиянды организмдер/біздің мүдделі салаларымызға қатысты зиянды организмдер – адамдарға немесе адамдардың мүдделі салаларына зиян келтіретін кез келген организм. Бұл термин ең алдымен егін, мал және орман шаруашылығына зиян келтіретін, сондай-ақ адамдарға, әсіресе үйлерінде ыңғайсыздық тудыратын жануарларға қолданылады. Адамдар өз мақсаттары үшін ортаны өзгертіп, олардың қызметі адамның мақсаттарына кері әсер ететін жағдайда, сол кеңістікті бөлісетін басқа тірі организмдерге төзбеушілік көрсетеді. Сондықтан, піл табиғи ортасында ешқандай қарсылық тудырмаса, егінді таптағанда зиянкес болып саналады. Кейбір жануарлар шағып немесе улап қоюы себепті ұнамайды; жыландар, шершеңдер, құмырсқалар, төсек құрттары, масалар мен кенелер осы санатқа жатады. Басқалары үйге кіреді; оларға азық-түлікке қонып, оларды ластайтын үй шыбықтары, ағашқа ойық салып зақымдайтын қоңыздар және түнде еденде жүгіріп жүретін тарақандар сияқты басқа да жануарлар кіреді, тарақандар көбінесе санитарлық ережелерді сақтамаумен байланысты. Ауыл шаруашылығы және бағбандалық дақылдарына зиянкестердің алуан түрлері шабуыл жасайды, олардың ең маңыздылары – жәндіктер, кенелер, нематодалар және жұмсақ денелі моллюскалар. Олардың келтіретін зияны тікелей өсімдіктерге зиян келтіруден және олар таратып жүзеге асыратын саңырауқұлақтық, бактериялық немесе вирус инфекцияларының жанама салдарынан туындайды. Өсімдіктердің осы шабуылдарға қарсы өз қорғаныс механизмдері бар, бірақ олар, әсіресе өсімдіктер стрессте болған немесе зиянкестер кездейсоқ әкелінген және табиғи жаулары жоқ жерлерде, жеңіліп қалуы мүмкін. Ағаштарға зиян келтіретін зиянкестер негізінен жәндіктер болып табылады, олардың көпшілігі де байқаусызда әкелінген және табиғи жаулары жоқ, ал кейбіреулері жаңа саңырауқұлақ ауруларын таратып, қырыптырушы салдарға әкелді. Адамдар дәстүрлі түрде ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығында пестицидтерді қолдану арқылы зиянкестерді бақылап келді; алайда, механикалық бақылау және соңғы кезде дамыған биологиялық бақылау сияқты басқа да әдістер бар.
A pest is any organism harmful to humans or human concerns. The term is particularly used for creatures that damage crops, livestock, and forestry or cause a nuisance to people, especially in their homes. Humans have modified the environment for their own purposes and are intolerant of other creatures occupying the same space when their activities impact adversely on human objectives. Thus, an elephant is unobjectionable in its natural habitat but a pest when it tramples crops. Some animals are disliked because they bite or sting; snakes, wasps, ants, bed bugs, fleas and ticks belong in this category. Others enter the home; these include houseflies, which land on and contaminate food, beetles, which tunnel into the woodwork, and other animals that scuttle about on the floor at night, like cockroaches, which are often associated with unsanitary conditions. Agricultural and horticultural crops are attacked by a wide variety of pests, the most important being insects, mites, nematodes and gastropod molluscs. The damage they do results both from the direct injury they cause to the plants and from the indirect consequences of the fungal, bacterial or viral infections they transmit. Plants have their own defences against these attacks but these may be overwhelmed, especially in habitats where the plants are already stressed, or where the pests have been accidentally introduced and may have no natural enemies. The pests affecting trees are predominantly insects, and many of these have also been introduced inadvertently and lack natural enemies, and some have transmitted novel fungal diseases with devastating results. Humans have traditionally performed pest control in agriculture and forestry by the use of pesticides; however, other methods exist such as mechanical control, and recently developed biological controls.
Тұжырымдама
Зиянды организм – адамдар өздеріне, мүлкіне немесе қоршаған ортаға кедергі келтіретін кез келген тірі нәрсе. Зиянды организмдер егістерге, адам немесе жануарлар денсаулығына, ғимараттарға, жабайы жерлерге немесе кеңірек ландшафттарға проблема тудыруы мүмкін. "Зиянды организм" сөзінің бұрынғы мағынасы – өлімге алып келетін жұқпалы ауру, әсіресе оба. Ең кең мағынасында, зиянды организм – адамзатқа бәсекелес. Зиянды организмдерге өсімдіктер, патогендер, омыртқасыздар, омыртқалы жануарлар немесе экожүйеге зиян келтіретін кез келген организм жатады. Көптеген адамдар елді мекендерде және бақшаларда құстарды бағалайды, бірақ олар көптеп жиналғанда, қолайсыздық тудыруы мүмкін. Көбелектердің үйірлері жүздеген мыңдаған құстардан тұруы мүмкін, олардың қоныс орындары шулы, ал олардың нәжісі көп. Нәжіс қышқыл келіп, металл, тас және кірпіш конструкцияларын тозуға ұшыратуы мүмкін, сонымен қатар көрінісі жағынан да жағымсыз болуы мүмкін. Қалалық жерлердегі қаскырлар денсаулыққа қауіп төндіруі мүмкін, ал теңіз жағалауындағы шағалалар қолайсыздық тудыруы мүмкін, әсіресе егер олар өте батыл болып, жаяу өтушілерден тамақ ұрласа. Барлық құстар әуежайларда қауіпті, себебі оларды ұшақ қозғалтқыштарына соруы мүмкін. Ағашқорлар кейде ғимараттарда, қоршауларда және электр тіректерінде тесіктер қазып, конструкциялық зақымдар келтіреді; сондай-ақ олар ғимараттардың әртүрлі дыбыс шығаратын конструкцияларына, мысалы, суағарларға, төменгі құбырларға, мұржаларға, желдеткіштерге және алюминий жабындарына соққы береді. Медузалар үлкен топтарға бірігіп, балық аулау құралдарына зақым келтіруі мүмкін, кейде теңізден су тартатын электр стансалары мен тұзсыздандыру қондырғыларының салқындату жүйелерін бітеуі мүмкін. Біз зиянды деп санайтын көптеген жануарлар біздің үйлерімізде өмір сүреді. Адамдар тұрғын үйлер салғанға дейін, бұл жануарлар кеңірек ортада өмір сүрген, бірақ адамдармен бірге эволюциялап, үйдің жылы, қорғалған жағдайларына, ағаш конструкцияларына, жиһазға, азық-түлікке және қоқысқа бейімделген. Көптегендары енді сыртқы әлемде дербес тіршілік ететін организмдер ретінде өмір сүрмейді, сондықтан оларды үйретілген деп санауға болады. Сент-Килда үй тышқаны 1930 жылы Шотландияның Сент-Килда аралынан соңғы тұрғыны кеткеннен кейін тез жойылды, бірақ Сент-Килда дала тышқаны тірі қалды.
Өсімдіктер
[[Файл: Tribulus terrestris жаңғақтары аяқпен, Марфа, Техас. JPG|thumb|Қатайған, Tribulus terrestris, кейде зиянды өсімдік деп есептеледі, себебі оның өткір тікенді жаңғақтары болады, осы суретте адам аяғында көрініп тұр. Осы ереже бойынша белгіленген мұндай өсімдіктердің мысалы – қатайған, Tribulus terrestris, ол қойлар мен ешкілерде улануға себеп болуы мүмкін, бірақ негізінен ғимараттардың, жол жиектерінің және демалыс аймақтарының маңында өте өткір тікенді жаңғақтарының кедергі келтіруінен көрінеді.
Патогендер
Қамыршаңдар, омицеттер, бактериялар және вирустар сияқты ауру тудыратын патогендер егін және бақша өсімдіктеріне зиян келтіруі мүмкін. Әлем бойынша ауыл шаруашылығы зиянкестерінің салдары өзара байланыстың артуымен күшейеді. Бұл, әлемнің кез келген жерінде туындаған зиянкес мәселесінің (бір жүйе ретінде) бүкіл жүйеге таралу қаупінің жоғарылауына байланысты.
Өсімдіктердің зиянкестерге қарсы қорғанысы
Vachellia collinsii-нің үлкен, тікелей қорғанышқа арналған тікен сияқты тікендері қуыс, құмырсқаларға пана береді, олар өсімдікті шөпқоректілерден одан әрі қорғайды. Өсімдіктер өздерін қорғау үшін қолданатын стратегияларды дамытқан, олар тікендер (өзгертілген сабақтар) немесе тікендер (өзгертілген жапырақтар), шаншықтар, қалың қабықша немесе балауыз тәрізді шөгінділер, ал қорғаныстың екінші деңгейі – уытты немесе жағымсыз екіншілік метаболиттер болып табылады. Өсімдік тіндеріне механикалық зақым келтіру патогендердің енуіне мүмкіндік береді және өсімдіктің химиялық қорғанысын жұмылдыруға түрткі болады. Өсімдік жараны тез жауып, одан әрі зақымдануды азайтады. Өсімдіктер кейде шөпқоректілікті азайту үшін белсенді шаралар қолданады. Мысалы, Macaranga triloba өзінің жұқа қабырғалы сабақтарын Crematogaster spp. құмырсқасы үшін қолайлы баспана құруға бейімдеген, ол өз кезегінде өсімдікті шөпқоректілерден қорғайды. Баспанамен қамтамасыз етуден басқа, өсімдік құмырсқаға жапырақ тікұшақтарында орналасқан тағамдық денелер түрінде өзінің ерекше тағамдық көзін де ұсынады. Сол сияқты, бірнеше Акация ағаш түрлерінде тамырында ісік пайда болатын, қуыс құрылымды құрайтын, өсімдікті қорғайтын құмырсқаларға баспана беретін берік тікендер пайда болған. Бұл Акация ағаштары жапырақтарындағы нектарийлерде құмырсқаларға тамақ ретінде нектар да өндіреді.
Климаттың өзгеруі
Жәндіктердің таралу аймағы климатпен тікелей байланысты. Ең көп таралған мысал ұзақ жылдар бойы жауын-шашын болды: құрғақшылық стресі егін ауруларына төзімділікті әлсіретсе де, құрғақшылық жұқпалы аурулар мен инфекцияның таралуын баяулатады; ал жауын-шашын мөлшерінің белгілі бір дәрежеде өзгеруі – жалпы құбылыс. Соңғы кезде климаттың өзгеруі таралу аймақтарын қарқынды түрде өзгертіп, оларды көбінесе полюстерге (солтүстік және оңтүстікке) қарай ығыстыруда. 1960 жылдан 2013 жылға дейін аралықта таксондар арасындағы маңызды айырмашылықтарға қарамастан, таралу аймақтары жыл сайын полюске қарай жылжуда. (Особырынан вирустар мен нематодалардың таралуы кері бағытта, экваторға қарай байқалады. Бұл олардың ауа арқылы таралмауымен байланысты болуы мүмкін, сондықтан олардың үрдісі адамның көмегімен таралу үрдісімен сәйкес келеді; немесе дала жағдайында анықтаудағы қиындықтар.) Еуропада егін зиянкестерінің саны артуы күтілуде, себебі оларды реттейтін омыртқалы жыртқыштар болашақ климат жағдайларының салдарынан әлсіреуі мүмкін.
Арамшөптер
thumbnailАллигаторлық арамшөп, Оңтүстік Америкаға тән, көптеген басқа елдерде инвазивті түр болып табылады және су экожүйелеріне, демалыс шараларына зиян келтіретіндіктен және масалардың таралуына жағдай жасайтындықтан зиянды арамшөп саналады. Басқару қиын. Арамшөп – белгілі бір жағдайда қажетсіз деп есептелетін өсімдік; бұл терминнің ботаникалық маңызы жоқ. Көбінесе арамшөптер – бұл бұзылған топырақта өсуге бейімделген жергілікті өсімдіктер, ал оларды тырмалау және өңдеу басқа түрлерге қарағанда артықшылық береді. Кез келген өсімдік қаланбаған жерде пайда болса, арамшөп болып саналады; Бермуда шөбі ыстық, құрғақ жағдайда жақсы газон өсімдігін құрайды, бірақ өсірілген өсімдіктермен бәсекелескенде жаман арамшөпке айналады. Арамшөптердің тағы бір тобы – инвазивті, көбінесе салдарынан емес, туған жері емес, бірақ өркендейтін ортаға енгізілген түрлер. Олардың бастапқы бәсекелестері, шөпқоректі жануарлары мен аурулары болмағандықтан, олар көбейіп, маңызды проблемаға айналуы мүмкін. Мұндай өсімдіктердің бірі – қызғылт түсті боз, ол Еуропа мен Азияда арықтарда, ылғалды шалғындарда және батпақтарда өседі; Солтүстік Америкаға әкелінгеннен кейін, оны тежеуге табиғи жаулары жоқ және жергілікті түрлерді ығыстырып, ылғалды жерлердің кең аумақтарын жабады.
Ғимараттарда
Термиттер құрылымдық зақымды тудыруы мүмкін. Ғимараттарда кездесетін құрғақ жағдайларда өмір сүре алатын жануарлардың қатарында көптеген буынтұқымдылар бар, мысалы, қоңыздар, тарақандар, көбелектер және кенелер. Термиттер, ағаш құрттары, ұзын мүйізді қоңыздар және ағаш құмырсқалары сияқты басқа да жәндіктер үйлер мен жиһазға зақым келтіреді. Олардың табиғи ортасы – ағаштардың шіріген бөліктері. Өлім күзетуші қоңызы ескі ғимараттардың құрылымдық ағаштарына зиян келтіреді, көбінесе қатты ағаштарға, әсіресе еменге шабуыл жасайды. Алғашқы шабуыл әдетте ғимаратқа судың кіруінен және ылғалды ағаштың шіруінен кейін болады. Жиһаз қоңыздары негізінен қатты және жұмсақ ағаштардың шөптесін жейді, ал саңырауқұлақтың шіруінен өзгерген кезде ғана шөптесіне шабуыл жасайды. Бұл қоңыздардың бар екенін тек личинкалар сыртқа шығып, ағашта кішкентай дөңгелек тесіктер жасағанда байқауға болады. Киіз үй құрттары мен киім көбелектері киім мен кілем сияқты мүліктерге құрылымдық емес зақым келтіреді. Олардың личинкалары зиянды, жүнді, шашты, теріні, қауырсынды және пухты жейді. Көбелек личинкалары тамақтанатын жерде тіршілік етеді, ал қоңыз личинкалары тамақ ішкенде едендердің астына немесе басқа да осындай жерлерге жасырынуы мүмкін. Олар жануар талшықтарынан жасалған кез келген өніммен, соның ішінде қаптамалы жиһазбен үйге кіруі мүмкін. Көбелектер нашар ұшады, бірақ киіз үй құрттары ашық терезелер арқылы үйге кіре алады. Жиһаз қоңыздары, киіз үй құрттары және киім көбелектері мұражай экспонаттарына, зоологиялық және ботаникалық коллекцияларға және басқа да мәдени мұраларға үлкен зақым келтіруге қабілетті. Шабуылға жол бермеу үшін үнемі күзеу қажет, ал жаңадан алынған заттар мен қарызға алынған заттарды жалпы коллекцияға қосылғанға дейін карантинге алу қажет. Әлемде төрт мыңнан астам тарақан түрі бар, бірақ олардың тек төрт түрі ғана ғимараттарда тұрақты өмір сүруге бейімделген зиянкестер саналады. Олар нашар санитарлық жағдайдың белгісі болып табылады, кез келген нәрсені жейді, тез көбейеді және оларды жою қиын. Олар дене бетінде патогенді микробтарды, әсіресе ауруханалар сияқты ортада тасымалдауы мүмкін және адамдарда аллергиялық реакцияларды тудыруы мүмкін. Дән сақтаудағы ұн қоңыздары маңызды зиянкестер болып табылады. Әртүрлі жәндіктер құрғақ азық-түлік өнімдеріне шабуыл жасайды, соның ішінде ұн қоңыздары, дәріхана қоңыздары, тісті дән қоңыздары және үнділік ұн көбелегі бүкіл әлемде кездеседі. Бұл жәндіктер қоймада немесе тасымалдау кезінде, сауда орындарында немесе үйде болуы мүмкін; олар кішкентай жарықтар арқылы пакетке кіруі немесе қаптамада тесіктер жасауы мүмкін. Өнімді қаншалықты ұзақ сақтасаңыз, оның ластану ықтималдығы соншалықты жоғары болады, өйткені жәндіктер көбінесе құрғақ үй жануарларының тамағынан пайда болады. Кейбір кенелер де азық-түлік пен басқа да сақталған өнімдерге зиян келтіреді. Әр заттың өзіне тән кенесі бар, олар өте тез көбейеді. Ең зияндысы – дәнді дақылдарда кездесетін және дұрыс сақталмаған материалдарда көптеп көбейетін ұн кенесі. Уақыт өте келе, жыртқыш кенелер әдетте ұн кенесін басып алады.
Орман шаруашылығындағы зиянкестерді жою
Орман зиянкестері қымбатты залал келтіреді, бірақ оларды жою көбінесе мүмкін емес, себебі орман өнімдерінің құны ауыл шаруашылығы өнімдеріне қарағанда салыстырмалы түрде төмен. Сонымен қатар, барлық ағаштарды тексеру қиын, ал пестицидтер мақсатталған зиянкестерден басқа көптеген орман мекендемелеріне зиян тигізуі мүмкін. Сондықтан орман зиянкестерін кешенді басқару алдын алу, мәдени шаралар және тікелей жою (мысалы, пестицидтерді қолдану) комбинациясын қолдануға бағытталған. Мәдени шараларға қолайлы түрлерді таңдау, бәсекелес өсімдіктерді бақылауда ұстау, ағаштардың қалыпты тығыздығын қамтамасыз ету және ағаштарға зиян келтіру мен стресс жағдайларын азайту кіреді.
Ғимараттардағы зиянкестерді жою
Ғимараттардағы зиянкестермен күресуге зиянкестің түріне және зардап шеккен аймаққа байланысты бірнеше жол бар. Әдістерге санитарлық жағдайды жақсарту және қоқысқа бақылау, тіршілік ортасын өзгерту, репелленттер, өсуді реттегіштер, тұзақтар, жемдер және пестицидтерді қолдану кіреді. Мысалы, Борон пестицидін целлюлозалық оқшаулау талшықтарына сіңіріп, құмырсқалар мен тарақандар сияқты денелерін тазалайтын жәндіктерді өлтіруге болады. Киім көбелектерін сақтау үшін герметикалық контейнерлерді пайдалану, киімді мерзімімен жуу, тұтқындау, мұздату, қыздыру және химиялық заттарды қолдану арқылы бақылауға болады. Дәстүрлі көбелекке қарсы шаралар ересек көбелектерді күшті иісі бар нафталинмен қорғайды; ал қазіргі заманғылары 1,4 дихлорбензол сияқты ұшқыш репелленттерді қолданады. Көбелек личинкаларын перметрин немесе пиретроидтар сияқты инсектицидтермен өлтіруге болады. Дегенмен, азық-түлік сақтау аймақтарында инсектицидтерді қауіпсіз қолдануға болмайды; балама емдеулерге азық-түлікті төрт күнге тоңазыту немесе кез келген жәндіктерді өлтіру үшін жарты сағат пісіру кіреді.