Кіріспе
Формулалық композиция – негізінен Карлхайнц Стокгаузеннің музыкасында кездесетін, бір мелодиялық формуланы немесе екі немесе үш дауысты контрапункттік құрылымды (кейде бастапқыда беріледі) проекциялау, кеңейту және Ausmultiplikation (көбейту) процестерін қамтитын сериялық түрде дамыған техника. Сериялық музыкадан айырмашылығы, онда құрылымдық элементтер көбінесе абстрактілі болып келеді және тыңдаушының құлағына толыққанды жетпейді, формулалық композицияда жаңғырыс биіктігі, динамика, ұзақтығы, тембр және темп сияқты музыкалық ерекшеліктері әрқашан дыбыста тікелей естіледі. Бұл, қысқаша айтылған мелодиялық дыбыстық тізбек – формула арқылы жүзеге асырылады, ол композицияның ірі формасын және оның барлық ішкі музыкалық детальдарын анықтайды.
Стокгаузеннің музыкасы
1951 жылы бір кезде алынып тасталған «Формула» ("Formel") шығармасында болжамдалғанмен, бұл техника алғаш рет 1970 жылы «Мантра» ("Mantra") шығармасында пайда болды және 2003 жылға дейін Стокгаузеннің музыкасының басты назарына айналды. Стокгаузеннің «Лихт» ("Licht") опералық циклы үш тармақты «супер формула» негізінде құрылған. Герман Конен Стокгаузеннің «Лихт»-қа дейінгі шығармаларында формулалық композицияның екі түрін анықтайды: формуланың проекциясы арқылы форма қалыптасатын формулалық композициялар, [және] әуендерінің өзінде формулалардың көптеген ішкі қасиеттері болғанымен, формалық идеяның өзі оларды іске асыруда қолданылған формулалардан туындамайтын шығармалар. Бірінші типке «Мантра» ("Mantra") (1970), «Инори» ("Inori") (1973–74), «Юбиляум» ("Jubiläum") (1977) және «Ин Фреундшафт» ("In Freundschaft") (1977) шығармалары жатады; екінші типке «Альфабет фюр Лиеж» ("Alphabet für Liège") (1972), «Гербстмузик» ("Herbstmusik") шығармасынан «Laub und Regen» дуэті (1974), «Музик им Баух» ("Musik im Bauch") (1975), «Харлекин» ("Harlekin") (1975), «Дер кіші Харлекин» ("Der kleine Harlekin") (1975) және «Сириус» ("Sirius") (1975–77) шығармалары жатады. Коненнің сөзіне сәйкес, 1970-ші жылдардағы «Sternklang» (1971), «Trans» (1971), «Ylem» (1972), «Гербстмузик» ("Herbstmusik") шығармасының алғашқы үш бөлігі, «Atmen gibt das Leben» (1974/76–77), «Tierkreis» (1974–75) және «Amour» (1976) сияқты басқа шығармалар формулалық техниканы қолданбайды, бірақ композитор «Atmen gibt das Leben» шығармасын «формулалық кешендерді» пайдалана отырып жазылған шығармалардың қатарына қосады.
Works of the first type include Mantra (1970), Inori (1973–74), Jubiläum (1977), and In Freundschaft (1977); works of the second type comprise Alphabet für Liège (1972), the “Laub und Regen” duet from Herbstmusik (1974), Musik im Bauch (1975), Harlekin (1975), Der kleine Harlekin (1975), and Sirius (1975–77). Other works from the 1970s, such as Sternklang (1971), Trans (1971), Ylem (1972), the first three parts of Herbstmusik, Atmen gibt das Leben (1974/76–77), Tierkreis (1974–75), and Amour (1976) do not employ formula technique, according to Conen, though the composer includes Atmen gibt das Leben amongst the works composed using "formula complexes".
Басқа композиторлар
Пьер Булез өзінің Rituel in memoriam Bruno Maderna (1975) композициясын "есте сақтау рәсімі" деп сипаттайды, ол "бірдей формулалардың көптеген қайталануына" негізделген. Бұл композиция екі туындының ортақ ритуалдық сипатына байланысты Стокгаузеннің формулалық композицияларына, әсіресе Инориге ұқсас деп есептелді. 1971-72 жылдары Стокгаузеннің шәкірті болған Йорк Хёлер де ұқсас әдіс қолданады, оны Кланггестальт ("дыбыс пішіні") деп атайды, ал кем дегенде бір автор оны сипаттау үшін "формулалық композиция" терминін пайдаланды. Дегенмен, Финбар О'Сюйлебхайн Хёлердің "Мастер және Маргарита" (1984-85) операсы мен Стокгаузеннің "Лихт" циклындағы (1977-2003) техникалар арасындағы параллельдерді мойындаса да, Хёлердің ұғымын "толыққанды ерекше" деп қорытындылайды.