Кіріспе
Америкалық қытайлар тарихы немесе АҚШ-тағы қытай этносының тарихы 19-шы ғасырдан бастап Қытайдан үш негізгі толқын көші-қонды қамтиды. 19-шы ғасырдағы қытай көшіп келгендері 1850-ші жылдардағы Калифорниядағы алтын асыру және 1860-шы жылдардағы Орталық Тынық мұхиты темір жолының құрылысында жұмыс істеді. Олар сонымен қатар Батыс штаттарындағы кен орындарында еңбек етті. Олар ақ нәсілді қоғамның барлық деңгейінде нәсілдік кемсітушілікке ұшырады. Көптеген американдықтар "Сары қауіп" риторикасынан ашуланды. 1868 жылғы АҚШ пен Қытай арасындағы Берлингем шарты қытай көшіп келгендерін тең ұстау ережелерін қамтығанмен, саяси және еңбек ұйымдары "арзан қытай еңбек күшіне" қарсы күресті. Басылымдар бастапқыда қытайларды қолдаған жұмыс берушілерді айыптады. Калифорниядағы қытай көшіп келгендеріне көмек көрсететін дін қызметкерлері қытайларды қолдағандары үшін жергілікті баспасөз бен халық тарапынан қатты сынға ілікті. Оппозиция соншалықты күшті болғандықтан, 1882 жылы АҚШ Конгресі Қытайдан иммиграцияны келесі он жылға тоқтатып, "Қытайларды шеттету туралы" заңды қабылдады. Бұл заң 1892 жылы "Гири" заңымен ұзартылды. "Қытайларды шеттету туралы" заң – нәсілдік белгіге байланысты иммиграция мен азаматтықты шектеген АҚШ-тың жалғыз заңы еді. Бұл заңдар жаңа иммиграцияны ғана емес, сонымен қатар әйелдері мен балаларын Қытайда қалдырып, АҚШ-та тұратын мыңдаған қытай ер адамдарының отбасыларын қайта біріктіруге де кедерілді. Батыс штаттарының көптеген заңдары нәсіл араласқандығына тыйым салып, қытай ер адамдарының ақ әйелдерге үйленуіне жол бермеді. Оңтүстікте көптеген американдық қытайлар афроамерикандық әйелдерге үйленді. Мысалы, Луизиана штатының он бірінші халық санауында қытай американдықтарының 57%-ы афроамерикандық әйелдерге, ал 43%-ы еуропалық американдық әйелдерге үйленгені көрсетілді. 1924 жылы заң қытайлықтардың елге кіруіне тыйым салды. Бұрынғы жылдан бастап АҚШ-та тұратындар азаматтыққа үміткер бола алмады. Сондай-ақ 1924 жылға қарай Азиядан келген барлық көшіп келгендер (1898 жылы АҚШ-қа қосылған Филиппиннен басқа) заңмен толығымен шеттетілді, азаматтықтан және азаматтыққа қабылданудан айырылды және жер иеленуіне тыйым салынды. Батыс штаттарында азиялық көшіп келгендерге ақ нәсілділермен некеге тұруға рұқсат берілмеді. Тек 1940-шы жылдардан бастап, АҚШ пен Қытай Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас болғаннан кейін ғана американдық қытайлардың жағдайы жақсара бастады, өйткені елге кіру, азаматтыққа қабылдану және аралас некеге қатысты шектеулер азайтылды. 1943 жылы Магнусон заңы арқылы қытайлықтардың АҚШ-қа көшіп келуіне қайтадан рұқсат берілді, осылайша қытайларға қарсы 61 жылдық ресми нәсілдік дискриминация жойылды. 1965 жылғы Иммиграция және ұлттық есімдер заңы ұлттық шығу квоталарын алып тастағанға дейін кең ауқымды қытай көші-қоны болған жоқ. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін азиялықтарға қарсы көзқарас азайды және қытай көшіп келгендері, сондай-ақ басқа азиялықтар (жапондықтар, корейліктер, үндістер және вьетнамдықтар) жаңа ортаға бейімделіп, жетістіктерге жетті. Қазіргі уақытта қытайлар азиялық американдықтарының ең ірі этникалық тобын құрайды (шамамен 22%). 2020 жылғы АҚШ халық санауы бойынша АҚШ-та 4,2 миллионнан астам қытай тұрады, бұл жалпы халықтың 1,2%-дан астамы. Көші-қон ағыны жалғасуда, жыл сайын Қытай Халық Республикасынан, Тайваньнан және шамалы дәрежеде Оңтүстік-Шығыс Азиядан қытай халқы АҚШ-қа көшіп келіп, 2012 жылға қарай испандықтар мен латиноамерикандықтардың көші-қонын басып озды.
The history of Chinese Americans or the history of ethnic Chinese in the United States includes three major waves of Chinese immigration to the United States, beginning in the 19th century. Chinese immigrants in the 19th century worked in the California Gold Rush of the 1850s and the Central Pacific Railroad in the 1860s. They also worked as laborers in Western mines. They suffered racial discrimination at every level of White society. Many Americans were stirred to anger by the "Yellow Peril" rhetoric. Despite provisions for equal treatment of Chinese immigrants in the 1868 Burlingame Treaty between the U. S. and China, political and labor organizations rallied against "cheap Chinese labor". Newspapers condemned employers who were initially pro Chinese. When clergy ministering to the Chinese immigrants in California supported the Chinese, they were severely criticized by the local press and populace. So hostile was the opposition that in 1882, the U. S. Congress passed the Chinese Exclusion Act prohibiting immigration from China for the following ten years. This law was then extended by the Geary Act in 1892. The Chinese Exclusion Act was the only U. S. law ever to prevent immigration and naturalization on the basis of race. These laws not only prevented new immigration but also the reunion of the families of thousands of Chinese men already living in the United States who had left China without their wives and children. Anti miscegenation laws in many Western states also prohibited the Chinese men from marrying white women. In the South, many Chinese American men married African American women. For example, the tenth U. S. census of Louisiana alone showed 57% Chinese American men were married to African American women, and 43% to European American women. In 1924, the law barred further entries of Chinese. Those already in the United States had been ineligible for citizenship since the previous year. Also by 1924, all Asian immigrants (except people from the Philippines, which had been annexed by the United States in 1898) were utterly excluded by law, denied citizenship and naturalization, and prevented from owning land. In many Western states, Asian immigrants were even prevented from marrying Caucasians. Only since the 1940s, when the United States and China became allies during World War II, did the situation for Chinese Americans begin to improve, as restrictions on entry into the country, naturalization, and mixed marriage were lessened. In 1943, Chinese immigration to the United States was once again permitted—by way of the Magnuson Act—thereby repealing 61 years of official racial discrimination against the Chinese. Large scale Chinese immigration did not occur until 1965 when the Immigration and Nationality Act of 1965 lifted national origin quotas. After World War II, anti Asian prejudice began to decrease, and Chinese immigrants, along with other Asians (such as Japanese, Koreans, Indians and Vietnamese), have adapted and advanced. Currently, the Chinese constitute the largest ethnic group of Asian Americans (about 22%). As of the [[2020 United States census, there are more than 4.2 million Chinese in the United States, above 1.2% of the total population. The influx continues, where each year ethnic Chinese people from the People's Republic of China, Taiwan, and to a lesser extent Southeast Asia move to the United States, surpassing Hispanic and Latino immigration by 2012.
Транс-Тынық мұхит саудасы
Қытайлықтар Солтүстік Америкаға Филиппиндердегі испан отаршылдығы дәуірінде (1565–1815) жетті, сол кезде олар Филиппин мен Мексика порттары арасында (Манила галеондары) жүзіп жүрген испан галеондарында балықшылар, теңізшілер және саудагерлер ретінде орнықты. Калифорния 1848 жылға дейін Мексикаға қарасты, және тарихшылар 18 ғасырдың ортасында шағын топтың қытайлардың онда қоныстанғанын айтады. Кейін, 1788 және 1789 жылдары зерттеуші және тері саудагері Джон Мирстің Кантоннан Ванкувер аралына жасаған экспедицияларының аясында бірнеше қытай теңізшілері мен шеберлер Ванкуверде құрылған алғашқы еуропалық үлгідегі қайықты салуға көмектесті. Америка Тәуелсіздік соғысынан кейін, АҚШ жақында Циньмен Тынық мұхиты арқылы теңіз саудасын бастағандықтан, қытайлар Кантон (Гуанчжоу) сауда портында американдық теңізшілермен және саудагерлермен байланысқа түсті. Сол жердегі адамдар мүмкіндіктер туралы естіп, Америкаға қызығушылық танытты. АҚШ пен Қытай арасындағы басты сауда жолы Кантон мен Жаңа Англия арасында болды, ал алғашқы қытайлар Хорн мүйісі арқылы келді (Панама каналы болмағандықтан, бұл жалғыз жол еді). Бұл қытайлардың көпшілігі саудагерлер, теңізшілер, матростар және олар туралы естіген жат жұртты көруге ниеттенген студенттер болды. Дегенмен, олардың көпшілігі уақытша болды, тек азы ғана тұрақты түрде қоныстанды. Қытайдағы американдық миссионерлер де бірнеше қытай ұлдарына АҚШ-қа білім алуға жіберді. 1818-1825 жылдары бес студент Коннектикут штатындағы Корнуолл қаласындағы Сыртқы елдер миссиясы мектебінде оқыды. 1854 жылы Юнг Винг американдық колледж, Яль университетінен бітірген алғашқы қытай студенті атанды. 1870-80 жылдардағы Қытай білім беру миссиясы осы дәстүрді жалғастырып, 120-ға жуық жігітті Жаңа Англия мектептеріне білім алуға жіберді.
Бірінші толқын: қытайлық көшіп келудің басталуы
XIX ғасырда Қытай-Америка теңіз саудасы американдық қытайлардың тарихын бастады. Алғашқыда Америкаға негізінен саудагерлер мен бұрынғы теңізшілер сияқты аз ғана қытайлықтар келді. Бұл толқынның алғашқы қытайлықтары шамамен 1815 жылы АҚШ-қа келді. 1820 жылдардан 1840 жылдардың соңына дейін келген келесі иммигранттардың көп бөлігі ер адамдар болды. 1834 жылы Афонг Мой АҚШ-қа көшіп келген алғашқы қытай әйел иммигранты болды; ол Гуанчжоу қаласынан Натаниел және Фредерик Карн есімді азаматтармен Нью-Йоркке әкелінді, олар оны "қытай ханым" деп көрсетті. 1848 жылы американдық қытайлардың саны 325 адамды құрады. 1849 жылы 323, 1850 жылы 450, ал 1852 жылы 20 000 (бір күнде 2000) иммигрант келді. 1852 жылға қарай 25 000 адам болды, ал 1880 жылға қарай 300 000-нан астам адам, яғни Калифорния халқының оннан бір бөлігі – көбінесе Кантон (Гуандун) провинциясының алты ауданынан (Билл Брайсон, 143-бет) 1849 жылғы Калифорния алтын асығы кезінде байлық табуды көздеді. Алайда, қытайлықтар тек Калифорниядағы алтын асығы үшін ғана келген жоқ, сонымен қатар Бірінші Трансконтиненталды теміржолды салуға көмектесті, Азамат соғысынан кейін оңтүстік плантацияларында жұмыс істеді және Калифорнияның ауыл шаруашылығы мен балық шаруашылығының дамуына үлес қосты. Көптегендері өз аймақтарына әсер еткен Тайпин көтерілісінен қашып келді. Бастапқыда олар қоныстанған еуропалықтардың күдігі мен ашық расизммен кездесті, бұл жаппай қырғындардан бастап қытайлық иммигранттарды «қытай кварталдары» деп белгілі болған жерлерге қысым көрсетуге дейін барды. Құқықтық жағдайларына қатысты, қытайлық иммигранттар осы аймақтардағы көптеген басқа этникалық азшылықтарға қарағанда үкімет тарапынан көбірек шектеулерге ұшырады. Оларды шектеу үшін заңдар қабылданды, соның ішінде жоғары сомадағы арнайы салықтар (1850 жылғы шетелдік кеншілер салығы туралы заң), оларға ақ еуропалықтармен неке қиюға тыйым салу (ер адамдардың үйленуіне және халықтың өсуіне жол бермеу үшін) және АҚШ азаматтығын алудан айыру.
Қытайдан шығу
1712 және 1724 жылдары Цин әулетінің шығарған жарлықтары эмиграция мен теңіз саудасын тыйым салған болатын және негізгі мақсаты Мин әулетінің қалдықтарының шетелде база құруына жол бермеу еді. Дегенмен, бұл жарлықтар кеңінен назарсыз қалды. Қытай жұмысшыларының іріккен көші-қоны Калифорнияда алтын кендері табылды деген хабарды Қытай жеткізіп алғаннан кейін басталды. 1868 жылы Америка Құрама Штаттарымен жасалған Берлингем шарты барлық бұрынғы шектеулерді жойды және АҚШ-қа іріккен көші-қон басталды. Кетуде қиындықтарды болдырмау үшін, көптеген қытай алтын іздеушілері Тынық мұхиты арқылы саяхаттарын аймақтағы маңызды сауда порты болған Гонконгтың портынан бастады. Аз жағдайда, олар көршілес Макао портынан да шықты, мұндағы таңдау әдетте қалалардың арақашықтығымен анықталды. Тек саудагерлер ғана әйелдері мен балаларын бірге алып кете алды. Қытай иммигранттарының басым көпшілігі шаруалар, фермерлер және қолөнершілер еді. Әдетте үйленген жас ерлер әйелдері мен балаларын қалдырып кетті, себебі олар Америкада тек уақытша болуды жоспарлады. Әйелдер де күйеулерінің ата-аналарын күтудегі дәстүрлі міндеттерін орындау үшін үйде қалды. Олар Америкада тапқан ақшаның көп бөлігін Қытайға жіберді. Қытайда сол кездегі әлеуметтік байланыстардың тығыздығына байланысты, отбасылар, одақтар, гильдиялар және кейде бүкіл ауылдық қауымдастықтар немесе тіпті аймақтар (мысалы, Тайшань) жастарын Калифорнияға жіберді. Калифорниядағы алтын асығынан бастап 1882 жылға дейін – АҚШ федералдық заңы қытайлардың келуін тоқтатқан кезде – шамамен 300 000 қытай АҚШ-қа келді. Америкада Қытайға қарағанда көбірек табыс табу мүмкіндігі болғандықтан, бұл көшпенділер оларға қарсы өршіген ксенофобия мен жаушылыққа қарамастан, бастапқыда жоспарлағаннан гөрі ұзақ уақытқа қалды.
Құрама Штаттарға келу
Қытай иммигранттары өздерінің жол билеттерін 1848 жылы құрылған «Pacific Mail Steamship Company» және 1874 жылы құрылған «Occidental and Oriental Steamship Company» компанияларының кемелеріне брондады. Саяхатын қаржыландыру үшін ақша көбінесе туыстарынан, аудандық бірлестіктерінен немесе коммерциялық несие берушілерден қарызға алынды. Сонымен қатар, қытай жұмысшыларын жұмысқа алған американдық жұмыс берушілер Қытайға жұмыс іздеу агенттіктерін жіберіп, ақша қарыз ала алмағандардың Тынық мұхиты арқылы саяхат төлемін жасады. Бұл «кредиттік билет жүйесі» дегеніміз, агенттіктердің жол ақысын төлеу үшін алдын ала берген ақшасы жұмысшылардың АҚШ-тағы еңбекақысынан қайтарылуы керек еді. Бұл жүйе Оңтүстік Қытайдан көшіп келген мигранттар тарапынан ұзақ жылдар бойы қолданылып келді. Австралияға кеткен қытайлар да осы кредиттік билет жүйесін пайдаланды. Қытайлардың АҚШ-қа кіруі бастапқыда заңды және қиындықсыз болды, тіпті 1868 жылы АҚШ пен Қытай арасындағы Берлингем шартына қол қою арқылы ресми құқықтық негіз алды. Алайда, еуропалық иммигранттарға қатысты саясаттан айырмашылықтар болды: егер қытай иммигранттарының балалары АҚШ-та туса, олар автоматты түрде американдық азаматтыққа ие болар еді. Дегенмен, иммигранттардың өздері заңды түрде «белгісіз мерзімге» шетелдіктер болып қалатын. Еуропалық иммигранттардан өзгеше, қытайларға азаматтыққа өту мүмкіндігі берілмеді. Жаңадан келгендер өз отандастарының бұрыннан қалыптасқан шағын қауымдастығынан кейін келгенімен, көптеген мәдени соққыларға тап болды. Қытай иммигранттары ағылшын тілін білмейтін және түсінбейтін, Батыс мәдениеті мен өміріне бейім емес еді; олардың көпшілігі Қытайдың ауылдық аймақтарынан келгендіктен, Сан-Франциско сияқты үлкен қалаларға бейімделу және жол табу қиын болды. Олар бастапқыда еуропалық американдықтардан көрген нәсілшілдік 20-ғасырдың басына дейін үнемі күшейіп, американдық қоғамға сіңуіне кедергі келтірді. Бұл өз кезегінде көптеген қытайлық қайырымдылық қоғамдары мен бірлестіктерінің құрылуына, бірігуіне және ынтымақтастығына әкелді, олардың АҚШ-тағы болуы 20-ғасырда қолдау және өмір сүру қажеттілігі ретінде жалғасты. Олардың сіңуіне кедергі келтіретін көптеген факторлар болды, ең бастысы – олардың сыртқы түрі. Цин әулетінің заңдарына сәйкес, хань қытайлық еркектері бастарының алдыңғы бөлігін қырып, қалған шаштарын кезекке жинауды міндетті түрде орындауға мәжбүр болды, әйтпесе өлім жазасына кесілетін. Маньчжурлар үшін бұл саясат бір жағынан бағыну белгісі болса, екінші жағынан, достан жауды ажыратуға көмектесетін идентификациялық құрал болды. Қытай иммигранттары отбасын көру үшін мүмкіндігінше жиі Қытайға оралып тұрғандықтан, Америкада жиі жек көретін түліктерін қырып тастап, кейін Қытайға заңды түрде кіре алмады. Алғашқы қытай иммигранттары көбінесе конфуциандық, ата-бабаларға табынушылық, буддизм немесе даосизм сияқты дәстүрлі қытай нанымдарына адал болды, ал кейбіреулері әртүрлі діни сенімдерді ұстанды. Христиан дінін қабылдаған қытай иммигранттарының саны бастапқыда аз болды. Олардың көпшілігі Қытайда бұрыннан дінге келген протестанттар еді, онда шетелдік христиан миссионерлері (19-ғасырда көптеп келген) ғасырлар бойы ұлтты толық христиандыққа айналдыруға тырысып, салыстырмалы түрде аз табысқа жетті. Христиан миссионерлері Америкадағы қытай қауымдастықтарында да жұмыс істеді, бірақ олардың діни үгітін қабылдаған адамдар аз болды. 1882 жылғы Қытайларды шеттету туралы заңға дейін алғашқы толқында қытай иммигранттарының 20% -дан азы христиандық ілімдерді қабылдады деп есептелді. Олардың интеграциядағы қиындықтары 20-ғасырдың ортасында бірінші толқынның соңында, АҚШ-та тұратын қытайлардың аз бөлігі ғана ағылшын тілін білетін кезде көрініс тапты. Шетелдіктер үшін жезөкшелікпен айналысатын танкалық әйелдер, сондай-ақ, оларды Австралиядағы немесе Америкадағы қытайлық қауымдастықтарға жезөкшелікпен айналысу үшін немесе қытайлық немесе шетелдіктің кәнизагы ретінде қызмет ету үшін экспорттау үшін танкалық қыздардың «балабақшасын» ұстады. Америкаға көшіп келген алғашқы қытайлардың ішінде әйелдердің саны аз болды. 1850 жылы Сан-Францискодағы қытай қауымдастығы 4018 ер адамнан және тек жеті әйел адамнан құралған. 1855 жылы әйелдер АҚШ-тағы қытай халқының тек екі пайызын құрады, ал 1890 жылы бұл көрсеткіш 4,8 пайызға дейін ғана өсті. Жалпы қытайлық әйелдердің көрінбеуінің бір себебі қытайлық әйелдердің Америкада жұмыс істеуге мүмкіндіктері болмауы еді. Бұл жағдай қатал еңбек жағдайларымен және Қытайдағы балалар мен туыстарды күтудегі әйелдердің дәстүрлі жауапкершілігімен күрделенді. Америкаға баруға батыл болған әйелдер көбінесе саудагерлердің әйелдері болды. Басқа факторлар мәдени сипатқа ие болды, мысалы, табанды байлап тастау және үйде отыру. Тағы бір маңызды мәселе – көптеген қытай еркектері әйелдерін алып, отбасын құрған жағдайда, олар да оларға қарағандай нәсілдік зорлық-зомбылыққа және кемсітуге ұшырайды деп уайымдады. Гендерлік арақатынастың өте тең емес болуына байланысты жезөкшелік тез өрістеді және қытайлық секс-индустриясы мен адам саудасы табысты бизнеске айналды. 1870 жылғы АҚШ халық санағынан алынған деректер Калифорниядағы 3536 қытай әйелінің 61 пайызы жезөкшелікпен айналысатындығын көрсетті. Қытай жезөкшелігінің болуы ерте анықталды, содан кейін полиция, заң шығарушы органдар және танымал баспасөз қытай жезөкшелерін сынап, оларды жамандады. Бұл қытайлардың таза емес екендігінің және олардың патриархалдық мәдени құндыларындағы әйелдерді ұстаудың тағы бір дәлелі ретінде қарастырылды. Калифорния штатының заң шығарушы органы 1866 жылы борделдерді шектеу үшін қабылдаған заңдар, сондай-ақ методист және пресвитериан шіркеулерінің миссионерлік қызметі қытай жезөкшелерінің санын азайтуға көмектесті. 1880 жылғы АҚШ халық санағының деректері Калифорниядағы 3171 қытай әйелінің 24 пайызы жезөкшелікпен айналысатындығын көрсетті, олардың көпшілігі христиан қытайларға үйленді және материктік Америкадағы ең алғашқы қытай-американдық отбасыларын құрды. Дегенмен, американдық заңнама жезөкшелік мәселесін қытай әйелдері үшін иммиграцияны одан да қиын ету үшін пайдаланды. 1875 жылдың 3 наурызында Вашингтонда, округ Колумбияда АҚШ Конгресі «Page Act» заңын қабылдады, ол АҚШ консулдықтарының өнеркәсіптерінде «жағымсыз» деп танылған барлық қытай әйелдерінің кіруіне тыйым салды. Нәтижесінде, американдық шенеуніктер көптеген әйелдерді қателікпен жезөкшелікпен айналысатындар деп жіктеді, бұл АҚШ-қа кіруге ниеттенген барлық қытай әйелдері үшін мүмкіндіктерді айтарлықтай азайтты. 1911 жылғы революцияға дейін қытай қоғамы ерекше коллективистік болды және жақым туыстардың, кәсіби одақтардың, кландық бірлестіктердің және гильдиялардың жақын желілерінен тұрды, онда адамдар бір-бірін қорғауға және көмектесуге міндетті болды. Сан-Францискода алғашқы қытайлар қоныстанғаннан кейін, сол кездегі қытай қауымдастығының ең беделді мүшелері – құрметті қытай саудагерлері иммигранттарға туған жерлерін қоныстандыруға, әлеуметтенуге, қаржылық көмек алуға және қауымдастық мәселелерінде өз даусын білдіруге көмектесу үшін әлеуметтік және әлеуметтік-экономикалық ұйымдарды («Конгси») құруға бірінші болып кірісті. Бастапқыда бұл ұйымдар жаңадан келгендерге аударма, тұру және жұмыс табу қызметтерін ғана ұсынды. 1849 жылы алғашқы қытай саудагерлерінің қауымдастығы құрылды, бірақ ол ұзаққа соқпады. Бірнеше жыл ішінде оның рөлі көбірек иммигранттардың көптеп келуіне байланысты қытайлық аудандық және кландық қауымдастықтарының желісімен ауыстырылды. Бұл тез...
Калифорниядағы алтынға шабу
Соңғы ірі иммиграциялық толқын 1850 жылдары басталды. Солтүстік Американың батыс жағалауы Калифорниядағы алтын асығы кезінде еуропалық американдықтармен қарқынды қоныстанды, ал оңтүстік Қытай Цин үкіметінің әлсіздігінен туындаған саяси және экономикалық тұрақсыздықтан зардап шекті. Сонымен қатар, Тайпин көтерілісінің салдарынан көптеген қытайлар соғыстан қашу үшін басқа елдерге көшіп кетті. Осының нәтижесінде, көптеген қытайлар Гуандун провинциясындағы тайшань және кантон тілдерінде сөйлейтін аймақтардан жұмыс іздеу үшін Америка Құрама Штаттарына көшіп баруға бекінді, бұл өз отбасына үйде көмектесуге мүмкіндік беретін қосымша ынталандыру болды. 1850 жылдардағы қытай иммигранттарының көпшілігі үшін Сан-Франциско – Сиерра-Невададағы алтын кендеріне жолдағы транзиттік бекет қана еді. Есептерге сәйкес, 1850 жылдардың соңында "Алтын тауларда" немесе "Алтынның тауларында" (кантон тілінде: Gam Saan, 金山) 15 000 қытай шахтер жұмыс істеген. Алтын кендеріндегі анархиялық жағдайға байланысты, еуропалық шахтерлердің қытай шахтерлерінің кен өндіруге рұқсаттарын ұрлау фактілері тиісті түрде тергелмеді немесе сотта болған жоқ, ал қытай алтын іздеушілері көбінесе зорлық шабуылдарының құрбаны болды. Сол кезде "қытай иммигранттары азаматтығына немесе АҚШ-тағы тұру мерзіміне қарамастан, өркениетті батыс мәдениетіне бейімделе алмайтын, төмендеген, ерекше, қауіпті және мәңгілік шетелдіктер ретінде стереотиптелді". Осы жағдайға жауап ретінде қытай шахтерлері ақ еуропалық алтын өндірушілерден өзгешеленетін негізгі тәсілді әзірледі. Еуропалықтар көбінесе жеке немесе шағын топтарда жұмыс істесе, қытайлар үлкен командалар құрып, олардың шабуылдардан қорғалуын қамтамасыз етті және жақсы ұйымдасқандықтарының арқасында көбінесе жоғары өнімділікке қол жеткізді. Өздерін одан да қорғау үшін, олар басқа алтын іздеушілердің өнімсіз деп санаған және тастап кеткен аймақтарда жұмыс істеуді жөн көрді. 20 ғасырдың басына дейін алтын кендерінің көп бөлігі тозып, таусылып қалғандықтан, қытайлардың көпшілігі еуропалық шахтерлерге қарағанда ұзақ уақыт қалды. 1870 жылы Калифорниядағы алтын кендерінде жұмыс істейтіндердің үштен бірі қытайлар еді. Алайда, олардың ығыстырылуы 1869 жылы ақ шахтерлер қытай шахтерлеріне наразылық білдіре бастаған кезде басталды, өйткені олар қытайлар ақ шахтерлер лайықты деп есептеген алтынды табады деп ойлады. Ақырында, күшейіп келе жатқан бәсекелестікті жоюды талап ететін ақ шахтерлер наразылық білдірді. 1852 жылдан 1870 жылға дейін (айырықша жағдай ретінде, 1866 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заң қабылданған кезде) Калифорния заң шығарушы органы бірқатар салықтарды енгізді. 1852 жылы Калифорния заң шығарушы органы АҚШ азаматтары емес шетелдік шахтерлерге бағытталған, қытайларға арналған арнайы шетелдік шахтер салығын қабылдады. Қытайлар сол кезде азаматтыққа ие бола алмағандықтан және Калифорнияның ақ емес халқының ең үлкен үлесін құрағандықтан, салықтар негізінен оларға бағытталған, ал салық түсімдері тек қытайлардан түсетін. Қытай алтын іздеушілерінің жағдайы Калифорния Жоғарғы Сотының 1854 жылы "Калифорния штатының халқы Джордж В. Холлға қарсы" ісіндегі шешімімен одан да қиындады, онда қытайлар Калифорниядағы сотта ақ азаматтарға қарсы куәгер ретінде куәлік беруге құқылы емес екені белгіленді, оның ішінде кісі өлтіруге айыпталғандар да. Шешім негізінен қытайлардың: "табиғаттың төменгі санаға ие, белгілі бір деңгейден кейін ілгерілеуге немесе ақыл-ой дамуына қабілетсіз, олардың тарихы көрсеткендей, тілдері, пікірлері, түсі және дене бітімі бойынша ерекшеленетін және біздің арамызда өтілмейтін айырмашылыққа ие" деген кең таралған пікірге негізделген, сондықтан олардың "азаматтың өмірін құрбан етуге" немесе "біздің үкіметіміздің ісін басқаруға қатысуға" құқығы жоқ еді. Бұл шешім қытайлық американдықтарға қарсы ақ нәсілділердің зорлық-зомбылығын қылмыстық жауапкершілікке тартуға мүмкіндік бермеді, бұл 1877 жылғы Сан-Франциско тәртіпсіздігі сияқты қытайларға қарсы нәсілдік тәртіпсіздіктерге әкелді. Калифорнияда тұратын қытайлар осы шешіммен заңдық вакуумда қалды, өйткені енді олар ұрлық немесе келісімді бұзу сияқты жағдайларда сотта өздерінің заңды құқықтары мен талаптарын қорғай алмады. Бұл шешім 1873 жылға дейін күшінде болды.
a race of people whom nature has marked as inferior, and who are incapable of progress or intellectual development beyond a certain point, as their history has shown; differing in language, opinions, color, and physical conformation; between whom and ourselves nature has placed an impassable difference" and as such had no right " to swear away the life of a citizen" or participate" with us in administering the affairs of our Government. The ruling effectively made white violence against Chinese Americans unprosecutable, arguably leading to more intense white on Chinese race riots, such as the 1877 San Francisco riot. The Chinese living in California were with this decision left practically in a legal vacuum, because they had now no possibility to assert their rightful legal entitlements or claims—possibly in cases of theft or breaches of agreement—in court. The ruling remained in force until 1873.
Трансматериктік темір жол
Алтынға деген құштарлық 1860 жылдары аяқталғаннан кейін жұмыс күшінің көп бөлігі теміржол саласында жұмыс тапты. Қытайлық жұмысшылар алғашқы трансконтиненталдық теміржолдың салынуында шешуші роль атқарды, ол АҚШ-тың шығыс теміржол желісін Тынық мұхитының жағалауындағы Калифорниямен байланыстырды. Құрылыс 1863 жылы Небраска штатының Омаха және Калифорния штатының Сакраменто қалаларында басталды. Екі бөлім біріктіріліп, 1869 жылдың 10 мамырында Юта штатының Промонтори Саммитінде өткен тарихи "алтын тікпе" шарасында салтанатты түрде аяқталды. Бұл Американың батысындағы халық пен экономиканы түгелдей өзгертетін, жалпыұлттық механикаландырылған көлік желісін құрды. Бұл желі бұрынғы онжылдықтардағы ат әрі шанадан тұратын керуендерді қолданыстан шығарып, оларды заманауи көлік жүйесімен алмастырды. Юнион Пасифик және Орталық Пасифик теміржолдары – батыс және шығысқа қарай желіні салған, федералды үкімет тарапынан қолдау алған екі жекеменшік компания – жазықтар мен биік тауларды кесіп өту үшін зор еңбек күшіне мұқтаж болды. Ақ еуропалық құрылысшылар жетіспегендіктен, 1865 жылы күміс кендерінен көптеген қытайлық жұмысшылар, сондай-ақ Қытайдан шартты жұмысшылар тартылды. Қытайлық еңбек күшін пайдалану туралы идея Орталық Пасифик теміржолының басқарушысы Чарльз Кроккерге тиесілі болды. Ол бастапқыда өзінің серіктестерін көбінесе әлсіз және бойы жіңішке қытайлық жұмысшылардың, кейбіреулерін ащылықпен "Кроккердің жануарлары" деп атағандардың, ауыр физикалық жұмыстың орындалуына лайықты екеніне көндіруде қиындыққа тап болды. Орталық Пасифик үшін қытайлықтарды жұмысқа алу ақтарға қарағанда еңбек құнын үштен бір бөлігіне төмендетті, себебі компания оларға тамақ пен тұруға ақы төлемеді. Бұл деңгейдегі жалақының теңсіздігі сол кезде кең таралған еді. Орталық Пасифик теміржолының құрылысында негізінен қытайлық иммигранттар еңбек етті. Алғашында олар осы жұмысты атқаруға тым әлсіз немесе осал деп есептелгенімен, қытайлықтардың желіде жұмыс істеген күнінен кейін, Калифорнияда (көпшілігі алтын кеншілері немесе кір жуу және ас дайындау сияқты қызмет көрсету салаларында) мүмкіндігінше көп адамды жұмысқа алу туралы шешім қабылданды. Тағы да көптегендер Қытайдан әкелінді. Көбінесе олар күніне бір-үш доллар төленді, ал қытайлық жұмысшылар одан да аз ақы алды. Соңында олар ереуілге шығып, жалақыларын аздап арттыруға қол жеткізді. Жолды салу үшін өзендер мен каньондарды көпірлермен байланыстырып, Сьерра-Невада тауларын аралау қажет болды, онда тек қол құралдары мен қара ұнтақпен қатты граниттің ішінде ұзын туннельдер бұрғылау қажет болды. Жарылыстардан көптеген қытайлық жұмысшылар қаза тапты. Жұмыстың ауқымы кең болғандықтан, құрылыс кейде қатты ыстықта, ал кейде қыстың аязды суығында жүргізілуге тиіс болды. Жағдай соншалықты қиын болды, кейде қар көшкіндері тұтас лагерьлерді көміп тастады. Орталық Пасифик Сакраменто аңғарының бойында үлкен прогресс жасады. Алайда құрылыс Сьерра-Неваданың етегінде, содан кейін тауларда және ең бастысы – қысқы қарлы дауылдардың салдарынан баяулады. Осының нәтижесінде Орталық Пасифик иммигрант жұмысшыларды (көпшілігі қытайлықтар) жалдауға күш салды. Иммигранттар осы қорқынышты жағдайларға төзімдірек болды және жұмыс жалғасты. Туннельдерді салу қажеттілігінің артуы желінің құрылысын тағы да баяулатты. Бұл мәселені шешу үшін Орталық Пасифик жаңадан ойлап табылған және өте тұрақсыз нитроглицерин жарылғыштарын қолдана бастады, бұл құрылыс жылдамдығын және қытайлық жұмысшылардың өлімін арттырды. Қайғыға қалған Орталық Пасифик аз ұшқыш жарылғыш заттарды қолдана бастады және жарылғыш заттарды орналастырудың жаңа әдісін жасады, онда қытайлық жарылысшылар қысқаша уақытқа ілініп тұрған себеттерден жұмыс істеді, олардың қозғалтқыштарын жаққаннан кейін жылдам құтқарылды. 1869 жылдан кейін Оңтүстік Пасифик және Солтүстік-Батыс Пасифик теміржолдары теміржол желісін Американың батысына қарай кеңейтуге жетекшілік етті, ал трансконтиненталдық теміржолды салған көптеген қытайлықтар теміржол құрылысында белсенді болып қала берді. Бірнеше жоба аяқталғаннан кейін көптеген қытайлық жұмысшылар басқа жерге көшіп, ауыл шаруашылығы, өндіріс, киім-кешек және қағаз фабрикаларында жұмыс іздеді. Алайда, қытайларға қарсы кең таралған дискриминация мен ақ адамдардың зорлық-зомбылығы, оның ішінде тәртіпсіздіктер мен кісі өлтірулер көптегендерін өздігінен жұмыс істеуге итермеледі.
Ауыл шаруашылығы
XIX ғасырдың ортасына дейін Калифорнияда ең көп өсірілген дақыл – бидай болды. Қолайлы климат белгілі бір жемістерді, көкөністерді және гүлдерді қарқынды өсіруге мүмкіндік берді. АҚШ-тың Шығыс жағалауында осы өнімдерге жоғары сұраныс болды. Алайда, осы нарықтарды қамтамасыз ету тек трансконтиненталдық темір жол аяқталғаннан кейін ғана мүмкін болды. Темір жол құрылысындағыдай, Калифорнияның кеңейіп келе жатқан ауыл шаруашылығында да жұмыс күші жетіспеді, сондықтан 1860 жылдары ақ жер иелері мыңдаған қытай көшіп келгендерін өздерінің ірі фермаларында және басқа да ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында жұмыс істеуге тартты. Осы қытай жұмысшыларының көпшілігі білікті емес маусымдық жұмысшылар емес, керісінше, тәжірибелі фермерлер болды, және Калифорнияның жеміс-жидек, көкөніс және шарап индустриясы осы күнгі жетістіктері үшін олардың өмірлік тәжірибесіне қарызды. Осыған қарамастан, сол кездегі Калифорния заңдарына сәйкес, қытай иммигранттарына жер иеленуге рұқсат берілмеді. Дегенмен, олар көбінесе жерді жалға алып немесе өнімді бөлісу шарты бойынша шаруашалық жұмыстарын атқарды. Осы қытайлардың көпшілігі Қытайдың оңтүстігіндегі Жемше өзенінің дельтасынан келген, онда олар қол жетімсіз өзен аңғарларындағы құнарлы жерлерді қалай өңдеуге болатынын үйренген. Осы білім Сакраменто-Сан-Хоакин өзенінің дельтасындағы кең алқаптарды мелиорациялау үшін қолданылды. 1870 жылдары мыңдаған қытай жұмысшылары Калифорниядағы Сакраменто-Сан-Хоакин өзенінің дельтасында үлкен топырақ бөгеттер желісін салуда маңызды рөл атқарды. Бұл бөгеттер мыңдаған гектар аса құнарлы батпақ жерді ауыл шаруашылығына айналдырды. Қытай жұмысшылары дельтаның су жолдары бойында жүздеген шақырымдық бөгеттерді салу үшін пайдаланылды, мақсаты – егістік жерді қалпына келтіру, сақтау және су тасқынын бақылау. Осы бөгеттер су ағынын өзен арналарымен шектеді. Көптеген жұмысшылар осы аймақта қалып, 1890 жылдардың ортасында қытайларға қарсы зорлық-зомбылық ошақтарында қуылғанға дейін шаруа немесе жалға берілген шаруа ретінде өмір сүрді. Қытай иммигранттары Сакраменто өзенінің дельтасында бірнеше шағын қалаларды құрды, олардың екеуі – Локк (Калифорния) және Уолнат Гроув (Калифорния) Сакраментодан оңтүстікке қарай 15–20 шақырым жерде орналасқан және 20 ғасырдың басында негізінен қытай халқымен қоныстанған. Сонымен қатар, қытай фермерлері Лос-Анджелес аймағындағы Сан-Габриэль алқабының дамуына үлес қосты, одан кейін жапондықтар мен үндістер сияқты басқа да азиялық ұлт өкілдері қосылды.
Балық шаруашылығы
Перл өзенінің дельтасынан да көптеген тәжірибелі қытай балықшылары келді. 1850 жылдары олар Калифорния жағалауында балық шаруашылығын құрды, ол үлкен жылдамдықпен өсті, ал 1880 жылдары АҚШ-тың бүкіл батыс жағалауына, Канададан Мексикаға дейін тарады. Шағын қайықтармен (сампан; 舢舨) жабдықталған қытай балықшылары сельдь, камбала, мойва, треска, белуга және акула аулады. Үлкен балықтар, мысалы, баракуданы аулау үшін олар Американың батыс жағалауында көптеп салынған қытай жонкаларын пайдаланды. Ауданда краб, моллюска, абулон, лосось және теңіз шөптері де кездесті – барлығы, тіпті акула да, қытай асханасының негізгі құрамында болды. Олар аулауын жергілікті нарықтарда сатты немесе тұздап кептіріп Шығыс Азия мен Гавайиге жіберді. Алайда, бұл алғашқы табысқа қарсылық тудырды. 1850 жылдардың соңынан бастап еуропалық мигранттар – ең алдымен гректер, итальяндықтар және далматиндер – Американың батыс жағалауында балық аулаумен айналыса бастады, олар Калифорния заң шығарушы органына қысым жасады, нәтижесінде қытай балықшылары көптеген салықтар, заңдар мен ережелермен қуылды. Олар арнайы салық төлеуге міндетті болды (қытай балықшысы салығы), және оларға дәстүрлі қытай торларымен немесе жонкалармен балық аулауға рұқсат етілмеді. Ең ауыр салдары 1888 жылы қабылданған АҚШ-тың федералды заңы – «Скотт Акты» болды, ол қытай мигранттарының, тіпті заңды түрде елге кірген және тұрған жағдайда да, АҚШ аумағынан уақытша шыққаннан кейін қайта кіре алмайтынын белгіледі. Нәтижесінде, қытай балықшылары батыс жағалаудан 3 шақырымдық (5 км) аймақтан қайықтарымен шыға алмады. Олардың жұмысы пайдасыз болды, және олар біртіндеп балық аулауды тоқтатты. Қытай балықшылары тек акула аулау саласында ғана бәсекелесе алмады, себебі бұл салада еуропалық американдықтармен бәсеке болған жоқ. Көптеген бұрынғы балықшылар 1930 жылға дейін қытай мигранттарын көптеп жұмысқа алған лосось консервілерінде жұмыс тапты, өйткені ақ жұмысшылар мұндай ауыр, маусымдық және аз төленетін жұмысқа қызығушылық танытпады.
Қажетті жұмыс күші
Қытай иммиграциясының жақтастары мен қарсыластары қытай еңбегінің батыстың экономикалық өркендеуі үшін маңызды болғанын мойындайды. Қытайлар өмірге қауіпті және қиын жұмыстарды атқарды, мысалы, кендерде, батпақтарда, құрылыс алаңдарында және фабрикаларда жұмыс істеді. Кавказдықтар істегісі келмейтін көптеген жұмыстар қытайларға жүктелді. Кейбіреулер қытайлардың ақ нәсілділерден кем сапалы екенін және оларға да соған сәйкес жұмыс істеуге тиіс екенін есептеді. Өндірушілер қытай жұмысшыларына мұқтаж болды, себебі олар шығындарды қысқартқысы келді, ал қытай еңбегі кавказ еңбегінен арзанға түсті. Қытай еңбегінің арзан болуына себебі, олар кавказдықтар сияқты өмір сүрмеді, оларға аз қаржы қажет болды, өйткені олар төмен деңгейде өмір сүрді. Қытайлар жиі еңбек нарығында афроамерикандықтармен бәсекелесті. 1869 жылдың шілде айында Оңтүстік Америкадағы Мемфис қаласында өткен иммиграциялық конгресте, африкалық американдықтар сияқты қытай жұмысшыларын Оңтүстікке тарту схемаларын біріктіру үшін комитет құрылды.
Қытайға қарсы қозғалысы
1870 жылдары АҚШ-тың бірнеше аймағында экономикалық дағдарыстар туды, көптеген американдықтар жұмысын жоғалтты. Осыдан кейін Американың батысында қытайларға қарсы қозғалыс пайда болды, ал оның басты идеологы – Калифорниялық Денис Керни басқарған Жұмысшы партиясы еңбек ұйымы болды. Партия қытай иммигранттарының еңбегіне және оларды жұмысқа алған Орталық Тынық мұхиты темір жолына қарсы күресті. Олардың танымал ұраны: «Қытайлықтар кетісі керек!» Кернидің қытайларға қарсы шабуылдары өте қатыгез және ашық түрде нәсілшілдікке толы болды, соның салдарынан Американың батысындағы ақ халық арасында кең қолдау тапты. Осы сезімдердің нәтижесінде Қытайлықтарды шеттету туралы заң қабылданып, Ангел аралындағы иммиграциялық станция құрылды. Олардың насихаттары қытай көшіп келгендерін «мәңгілік шетелдіктер» деп көрсетіп, олардың еңбегі жалақының төмендеуіне және американдық ерлердің «жұмыс табуына» кедергі келтіретінін айтты. 1893 жылғы экономикалық төмендеуден кейін, ауыр депрессия кезінде қабылданған шаралардың ішінде қытайларға қарсы бүкіл Батысқа тараған көтерілістер болды, олар нәсілшілдік зорлық-зомбылық пен қырқындарға әкеп соқты. 1890 жылға қарай Калифорнияның барлық ауыл шаруашылығы жұмысшыларының 75% құраған қытай шаруаларының көпшілігі елден қуылды. Қытайлар үлкен қалалардың қытай кварталдарында паналап, баспана тапты. Бос қалған ауыл шаруашылығы жұмыстары жұмыссыз ақ еуропалықтар үшін тартымсыз болды, сондықтан олар осы жұмыстан бас тартты. Осы бос орындарды жапондық жұмысшылар толтырды, одан кейін ондаған жылдар өткен соң филиппиндіктер, соңында мексикалықтар келді. «Чинамен» (Chinaman) термині бастапқыда қытайлардың өзіндік атауы ретінде пайда болса, Америкада қытайларға қарсы айыптау ретінде қолданыла бастады. Ал «Чинаменнің мүмкіндігі» (Chinaman's chance) деген жаңа термин американдық сот жүйесінде қытайлардың бастан кешкен әділетсіздігін бейнеледі, себебі олардың кейбіреулері нәсілдік жек көру мен мәдениетке деген құрметсіздік салдарынан өлтірілді.
Елді мекен
Елдің түкпір-түкпірінде қытай иммигранттары «қытай кварталдарында» шоғырланды. Ең ірі халық Сан-Францискода болды. Көптеген адамдар Тайшань аймағынан келді, ол өзін «Теңіз артындағы қытайлардың бірінші мекені» деп мақтан тұтады. Шамамен жарты миллион америкалық қытай Тайшань тегінен шыққан. Бастапқыда, беткі алтын көп болған кезде, қытайлар жақсы қабылданып, құрметпен қарсы алынды. Оңай табылатын алтынның азаюымен және оған бәсекелестік күшейгенде, қытайларға және басқа шетелдіктерге деген ашу-ыза артты. Ұйымдастырылған еңбек ұйымдары Калифорния алтынының тек американдықтарға арналуын талап етті және шетелдіктердің кендеріне немесе алтын қазу орындарына физикалық қысым көрсетуді бастады. Көбісі, кендерден күштеп қуылғаннан кейін, қалалардағы қытай кварталдарына, негізінен Сан-Францискоға қоныстанды және мейрамханада жұмыс істеу, кір жуу сияқты аз төлетілген жұмыстарға белсенді түрде кірісті. Аз бөлігі батыстағы қалаларға қоныстанды. Азамат соғысынан кейінгі экономиканың 1870 жылдары нашарлауымен, еңбек көшбасшысы (және әйгілі қытайға қарсы жақтас) Денис Керни және оның «Жұмысшы партиясы», сондай-ақ губернатор Джон Биглер қытайларға қарсы ашу-ызаны саясиландырды. Олар қытай «жұмысшыларын» жалақы деңгейінің төмендеуіне және еуропалық американдықтардың жұмысын жоғалтуына кінәлады.
Азық-түлік
Иммиграция ағыны (1868 жылғы Берлингэм келісімімен ынталандырылған) 1882 жылғы қытайларды шеттету актісімен тоқтатылды. Бұл акт АҚШ-қа барлық қытайлық иммиграцияны заңсыз деп жариялады және елде қоныстанғандарға азаматтықтан бас тартты. 1892 жылы жаңарып, 1902 жылы мерзімі шексізге дейін ұзартылған қытай халқының саны 1943 жылы Магнусон актісімен жойылғанға дейін азайды. Ресми дискриминация АҚШ үкіметінің жоғарғы деңгейлеріне дейін жетті: 1888 жылы қытайларды шеттету актісін қолдаған АҚШ президенті Гровер Кливленд қытайларды "біздің конституциямыз бен заңдарымызды білмейтін, халқымызға сіңісуге жарамсыз және біздің бейбітшілігіміз бен игілігімізге қауіпті элемент" деп жариялады. Батыс штаттарының көпшілігі де қытай және жапон иммигранттарына жер иеленуді және жұмыс табуды қиындататын дискриминациялық заңдар қабылдады. Қытайға қарсы заңдардың бірі – шетелдік кеншілерге лицензия алу үшін салық салу, ол азаматтыққа үміткер емес әрбір шетелдік кеншіден ай сайын үш доллар төлеуді талап етті. Шетелде туған қытайлар 1790 жылғы натурализация туралы заң бойынша азаматтыққа жарамсыз деп танылғандықтан азамат бола алмады, ол натурализацияланған азаматтықты "ерікті ақ адамдарға" қалдырды. Сол кезде Калифорния қытайлардан бес миллион доллар жинаған болатын. Қытайға қарсы тағы бір заң – "Осы штатқа азамат бола алмайтын адамдардың иммиграциясын шектеу туралы акт", ол кеме капитанына немесе иесіне азаматтыққа жарамсыз әрбір жолаушы үшін елу долларлық қону салығын жүктеді. "Азат ақ жұмысшыны эмигрант қытай жұмысшыларының бәсекесінен қорғау және қытайлардың Калифорния штатына көшіп келуін шектеу" тағы бір заң болды (яғни Анти-Кули заңы, 1862), ол штат тұрғындары барлық қытайларға айына 2,50 доллар салық салды, тек бизнес жүргізетін қытайлар, шахталарда жұмыс істеуге лицензиясы бар немесе қант, күріш, кофе немесе шай өндірісімен айналысатындарды қоспағанда. 1886 жылы Жоғарғы Сот Yick Wo v. Hopkins ісі бойынша Калифорнияның заңын жойды; бұл Жоғарғы Соттың тұңғыш рет сырттай расалық бейтарап заңның, бірақ оны зиянды түрде қолдану АҚШ Конституциясының он төртінші түзетуінің тең қорғаныс ережесін бұзу деп шешкені. Заң негізінен қытайлық кір жуу кәсіпорындарына қарсы бағытталған. Алайда, Жоғарғы Соттың бұл шешімі Нативистік қозғалыстың уақытша сәтсіздігіне айналды. 1882 жылы Қытайларды шеттету туралы заң қытай жұмысшыларының АҚШ-қа кіруін 10 жылға тыйым салды және осыдан бұрын келген қытайларға азаматтық беруден бас тартты. Бастапқыда қытай жұмысшыларына арналған, бірақ 1888 жылы "қытай нәсіліне" жататын барлық адамдарға да қатысты. 1896 жылы Плесси Фергюсонға қарсы іс Yick Wo v. Hopkins ісін "бөлек, бірақ тең" доктринасын қолдау арқылы тиімсіз етті. Осыған қарамастан, қытай жұмысшылары мен басқа да көшіп келушілер АҚШ-қа Канада және Латын Америкасы арқылы "қытайлық жер асты теміржолы" деп аталатын жолмен заңсыз кірді. Сан-Францискода 1873 жылы туған Вонг Ким Аркқа шетелге сапардан кейін қытай иммиграциясын шектейтін және Қытайдан келген иммигранттарға АҚШ азаматтығына ие болуды тыйым салатын заң бойынша АҚШ-қа қайта кіруіне тыйым салынды. Алайда, ол үкіметтің оның азаматтығын танудан бас тартуын сотқа шақырды және Жоғарғы Соттың Америка Құрама Штаттары Вонг Ким Арк ісі бойынша 169 U.S. 649 (1898) шешімінде сот оның жағдайы бойынша "АҚШ-та туған, ата-анасы қытай тегінен шыққан, туған кезде Қытай императорының поддандысы болған, бірақ АҚШ-та тұрақты мекенжайы мен тұрғын үйі бар, және онда бизнеспен айналысады, және Қытай императорының ешқандай дипломатиялық немесе ресми лауазымында жұмыс істемейді" туғаннан бастап АҚШ азаматы болып саналады деп шешті. Бұл шешім Конституцияның он төртінші түзетуінің азаматтық ережесін түсіндіруде маңызды прецедент құрды. Tape v. Hurley, 66 Cal. 473 (1885) – Калифорния Жоғарғы сотындағы маңызды сот ісі, онда сот қытай-американдық оқушы Мами Тейптің оның тегіне байланысты мемлекеттік мектептен шеттетуі заңсыз деп тапты. Алайда, мектеп кеңесі істі жоғалтқаннан кейін Сан-Франциско мектептерінің суперинтенданты Эндрю Дж. Моулдердің шақыруымен қабылданған мемлекеттік заңнама сегрегациялық мектеп құруға мүмкіндік берді. ХХ ғасырдың басында бас хирург Уолтер Уайман бубондық обаның басталуына байланысты Сан-Францисконың қытай маңындағы аудандарды карантинге қоюды сұрады. Губернатор Генри Гейдж (1899-1903) және жергілікті бизнес қолдау көрсеткен қытай тұрғындары көптеген федералдық сотта карантинге қарсы күресті, Marine Hospital Service олардың Конституцияның он төртінші түзетуіне сәйкес құқықтарын бұзуда деп мәлімдеді және осы процесте Сан-Франциско карантин станциясының директоры Киниунға қарсы сот процесін бастады. 1906 жылғы Сан-Франциско жер сілкінісі қытай иммиграция үлгілерінде маңызды өзгеріске әкелді. "Қағаз ұлдар" және "қағаз қыздар" деп белгілі практика пайда болды. Қытайлар жер сілкінісі кезінде жоғалған деп мәлімдеген АҚШ азаматтары екенін жариялады. Одан бір жыл бұрын 60-тан астам кәсіби одақ Сан-Францискода Азиялықтарды шеттету лигасының құрылуын ұйымдастырды, оның құрамына кәсіби одақтардың лидерлері Патрик Генри Маккарти (1910-1912 жылдары Сан-Франциско мэрі), Олаф Твейтмоэ (ұйымның бірінші президенті) және теңізшілер одағынан Эндрю Фурусет және Уолтер Маккарти кірді. Лига Сан-Франциско білім беру кеңесін азиялық балаларды бөліп оқытуға басымдық етуде дерлік сәтті болды. Калифорнияның бас прокуроры Улисс С. Уэбб (1902-1939) 1913 жылғы "Шетелдік жерді иелену туралы заңды" күшіне енгізуге көп күш жұмсады, ол өзі бірлесіп жазған, және "азаматтыққа жарамсыз шетелдіктерге" (яғни барлық азиялық иммигранттарға) жер мен мүлікті иеленуіне тыйым салды. Бұл заң 1946 жылы Калифорния Жоғарғы сотымен жойылды (Sei Fujii v. State of California). Осы кезеңде қытай иммиграциясына рұқсат етілген сирек жағдайлардың бірі – "Першингтің қытайлары", 527 адам, олар Панчо Виллаға қарсы экспедициясында генерал Джон Дж. Першингке көмектескендіктен Мексикадан АҚШ-қа көшіп келуге рұқсат алды. 1917 жылғы Иммиграция заңы Азияның көптеген бөліктерінен, соның ішінде Қытайдың кейбір бөліктерінен (сол жақтағы картаны қараңыз) иммиграцияны тыйым салды және 1924 жылғы Иммиграцияны шектеу заңының алғы күші болды. Басқа заңдарға "кубтық ауа ережесі", ол әрбір адамға белгілі бір мөлшерде тыныс алу кеңістігін қамтамасыз етуді талап ететін қытайлардың тұру бөлмесін пайдалануын шектеді, "кезекті ереже", ол ұзын шашын кезеге тоқуға мәжбүрлеген қытайлардың салық төлеуі немесе шашын қысқарттыруы керек болды, және 1889 жылғы "Аралас некеге тыйым салатын заң", ол қытай еркектерінің ақ әйелдерге үйленуіне тыйым салды, сондай-ақ 1922 жылғы "Кабель заңы", ол азиялық еркекке үйленген ақ американдық әйелдің азаматтығын тоқтатты. Бұл заңдардың көпшілігі 1950 жылдарға дейін толыққанды күшімен жойылмады, ол заманауи азаматтық құқықтар қозғалысының басталуымен бірге болды. Осы қудалаулардың салдарынан АҚШ-та туған қытай американдықтарының шамамен жартысы үлкен мүмкіндіктерді іздеп Қытайға көшіп кетті. Күні бүгінге дейін кемсіту туралы әңгімелер жиі айтылады, әсіресе 21 ғасырда біз сезінетін ксенофобия сияқты мәселелерге қатысты.
) Official discrimination extended to the highest levels of the U. S. government: in 1888, U. S. President Grover Cleveland, who supported the Chinese Exclusion Act, proclaimed the Chinese "an element ignorant of our constitution and laws, impossible of assimilation with our people and dangerous to our peace and welfare." Many Western states also enacted discriminatory laws that made it difficult for Chinese and Japanese immigrants to own land and find work. One of these anti Chinese laws was the Foreign Miners' License tax, which required a monthly payment of three dollars from every foreign miner who did not desire to become a citizen. Foreign born Chinese could not become citizens because they had been rendered ineligible to citizenship by the Naturalization Act of 1790 that reserved naturalized citizenship to "free white persons". By then, California had collected five million dollars from the Chinese. Another anti Chinese law was "An Act to Discourage Immigration to this State of Persons Who Cannot Become Citizens Thereof", which imposed on the master or owner of a ship a landing tax of fifty dollars for each passenger ineligible to naturalized citizenship. "To Protect Free White Labor against competition with emigrant Chinese Labor and to Discourage the Immigration of Chinese into the State of California" was another such law (aka the Anti Coolie Act, 1862), and it imposed a $2.50 tax per month on all Chinese residing in the state, except Chinese operating businesses, licensed to work in mines, or engaged in the production of sugar, rice, coffee or tea. In 1886, the Supreme Court struck down a Californian law, in Yick Wo v. Hopkins; this was the first case where the Supreme Court ruled that a law that is race neutral on its face, but is administered in a prejudicial manner, is an infringement of the Equal Protection Clause in the Fourteenth Amendment to the U. S. Constitution. The law aimed in particular against Chinese laundry businesses. However, this Supreme Court decision was only a temporary setback for the Nativist movement. In 1882, the Chinese Exclusion Act had made it unlawful for Chinese laborers to enter the United States for the next 10 years and denied naturalized citizenship to Chinese already here. Initially intended for Chinese laborers, it was broadened in 1888 to include all persons of the "Chinese race". And in 1896, Plessy v. Ferguson effectively canceled Yick Wo v. Hopkins, by supporting the "separate but equal" doctrine. Despite this, Chinese laborers and other migrants still entered the United States illegally through Canada and Latin America, in a path known as the Chinese Underground Railroad. Wong Kim Ark, who was born in San Francisco in 1873, was denied re entry to the United States after a trip abroad, under a law restricting Chinese immigration and prohibiting immigrants from China from becoming naturalized U. S. citizens. However, he challenged the government's refusal to recognize his citizenship, and in the Supreme Court case United States v. Wong Kim Ark, 169 U. S. 649 (1898), the Court ruled regarding him that "a child born in the United States, of parents of Chinese descent, who, at the time of his birth, are subjects of the Emperor of China, but have a permanent domicil and residence in the United States, and are there carrying on business, and are not employed in any diplomatic or official capacity under the Emperor of China", automatically became a U. S. citizen at birth. This decision established an important precedent in its interpretation of the Citizenship Clause of the Fourteenth Amendment to the Constitution. Tape v. Hurley, 66 Cal. 473 (1885) was a landmark court case in the California Supreme Court in which the Court found the exclusion of a Chinese American student, Mamie Tape, from public school based on her ancestry unlawful. However, state legislation passed at the urging of San Francisco Superintendent of Schools Andrew J. Moulder after the school board lost its case enabled the establishment of a segregated school. At the beginning of the 20th century, Surgeon General Walter Wyman requested to put San Francisco's Chinatown under quarantine because of an outbreak of bubonic plague; the early stages of the San Francisco plague of 1900–1904. Chinese residents, supported by governor Henry Gage (1899–1903) and local businesses, fought the quarantine through numerous federal court battles, claiming the Marine Hospital Service was violating their rights under the Fourteenth Amendment, and in the process, launched lawsuits against Kinyoun, director of the San Francisco Quarantine Station. The 1906 San Francisco earthquake allowed a critical change to Chinese immigration patterns. The practice known as "Paper Sons" and "Paper Daughters" was allegedly introduced. Chinese would declare themselves to be United States citizens whose records were lost in the earthquake. A year before, more than 60 labor unions formed the Asiatic Exclusion League in San Francisco, including labor leaders Patrick Henry McCarthy (mayor of San Francisco from 1910 to 1912), Olaf Tveitmoe (first president of the organization), and Andrew Furuseth and Walter McCarthy of the Sailor's Union. The League was almost immediately successful in pressuring the San Francisco Board of Education to segregate Asian school children. California Attorney General Ulysses S. Webb (1902–1939) put great effort into enforcing the Alien Land Law of 1913, which he had co written, and prohibited "aliens ineligible for citizenship" (i. e. all Asian immigrants) from owning land or property. The law was struck down by the Supreme Court of California in 1946 (Sei Fujii v. State of California). One of the few cases in which Chinese immigration was allowed during this era were "Pershing's Chinese", 527 people who were allowed to immigrate from Mexico to the United States shortly before World War I as they aided General John J. Pershing in his expedition against Pancho Villa in Mexico. The Immigration Act of 1917 banned all immigration from many parts of Asia, including parts of China (see map on left), and foreshadowed the Immigration Restriction Act of 1924. Other laws included the Cubic Air Ordinance, which prohibited Chinese from occupying a sleeping room with less than of breathing space between each person, the Queue Ordinance, which forced Chinese with long hair worn in a queue to pay a tax or to cut it, and Anti Miscegenation Act of 1889 that prohibited Chinese men from marrying white women, and the Cable Act of 1922, which terminated citizenship for white American women who married an Asian man. The majority of these laws were not fully overturned until the 1950s, at the dawn of the modern Civil Rights Movement. Under all this persecution, almost half of the Chinese Americans born in the United States moved to China seeking greater opportunities. Even to this day, discrimination is still talked about, especially for matters like Xenophobia that we still experience in the 21st century.
Оңтүстік елдегі сегрегация
Қытай иммигранттары алғаш рет Миссисипи дельтасына Реконструкция дәуірінде арзан жұмыс күші ретінде келді, осы кезде жалдамалы шаруашылық жүйесі қалыптасып жатқан еді. Олар біртіндеп, көбінесе афроамерикалықтар тұратын аудандарда азық-түлік дүкендерін ашып, өздерінің бизнесін құрды. Қытайлар Миссисипи дельтасының негізінен екі нәсілдік құрамдағы қоғамында ерекше орын алды. Кейбір қауымдастықтарда қытай балалары ақ мектептерге қабылданып оқыды, ал басқалары жеке репетиторлармен сабақ алды немесе өздерінің қытай мектептерін ашты. 1924 жылы Гонг Лумның қызы, тоғыз жасар Марта Лумға Миссисипи штатының Боливар округіндегі Розедейл Біріктірілген Орта Мектебіне тек қытай тегінен болғандықтан қатысуына тыйым салынды. Бұл сот ісі кейін АҚШ Жоғарғы Сотына дейін жетті. Лум v. Райс (1927) ісінде Жоғарғы Сот Плесси v. Фергюсон (163 U.S. 537 (1896)) ісінде айқындалған "бөлек, бірақ тең" доктринасының АҚШ-та туған және азаматтығы бар қытай тегінен шыққан адамға да қатысты екенін растады. Сот Лумға заң алдында тең қорғау құқығынан бас тартылмағанын мәлімдеді, себебі оған "тек қоңыр, сары немесе қара нәсілді балаларды қабылдайтын" мектепке бару мүмкіндігі берілді. Алайда, Миссисипи дельтасындағы қытай-американдықтар өзін ақ адамдармен теңестіріп, Миссисипидегі афроамерикандық қауыммен достығын үзді. 1960 жылдардың соңына қарай қытай-американдық балалар ақ мектептер мен университеттерге оқуға түсті. Олар Миссисипи штатының ақ нәсілді азаматтар кеңесіне қосылып, ақ нәсілді шіркеулердің мүшелері болды, жүргізуші куәліктерінде ақ нәсілді деп тіркелді және ақ нәсілді адамдармен неке қиюға құқық алды.
Қытай ауданы: жаппай өмір сүру, құмар ойындар, жезөкшелік және опиум
1890 жылы жарық көрген «Кейбір жартысы қалай өмір сүреді» атты кітабында Джейкоб Риис Нью-Йорк қытайларын «қоғамға үнемі және қорқынышты қауіп» деп атады, «халықтың қалаулы емес элементі». Риис Нью-Йорктің Чайнатаунының құмар ойындар, жезөкшелік және опиум тарту сияқты заңсыз әрекеттерге толы жер екендігін айтты. Риістің сипаттауының бір бөлігі шындыққа сай болғанымен, сенсациялық баспасөз қытай және американ тілдері мен мәдениеті арасындағы үлкен айырмашылықты газет сату, қытай жұмыс күшін пайдалану және еуропалық американдықтарды насихаттау үшін жиі пайдаланды. Баспасөз, әсіресе, Нью-Йорктің Чайнатаунында опиум тарту мен жезөкшеліктің кең таралғанын әдейілеп көрсетті, ал әдепсіздік пен ізгіліксіздік туралы көптеген хабарлар шындықтан алыс болды. Чайнатаунды кездейсоқ бақылаушылар қытайлықтардың құбырмен темекі шегетінін жиі көргендіктен, опиумды қолдану кең таралғанына сенеді. Бірақ шындығында, жергілікті тұрғындар көбінесе сол құбырлар арқылы жай ғана темекі шегетін. XIX ғасырдың соңында көптеген еуропалық американдықтар Чайнатаунға «slumming» үшін келді, онда бай нью-йорктықтардың басшылығымен Нью-Йорктің Төменгі Шығыс жағы сияқты үлкен иммигранттар аудандарын зерттеді. «Slummers» 1880-ші жылдардың соңы мен 1890-шы жылдардың басында Чайнатаундағы жезөкшелер үйлеріне және опиум ордаларына жиі баратын. Алайда, 1890-шы жылдардың ортасына қарай, «slummers» қытайлық жезөкшелерге немесе опиумға сиқырлауға сирек қатысты, олардың орнына қытай актерлері мен олардың ақ әйелдері көрермендер үшін заңсыз және асыра сілтеген көріністерді сахналаған жалған опиум буындарын тамашалады. Әсіресе Нью-Йоркте, қытай қауымының заңсыз қызметі мәдени тауарға айналғандықтан, ол басқа иммигрант қауымдардан ерекшеленді. XIX ғасырдың соңында Чайнатаундардағы ең көп таралған заңсыз қызмет құмар ойындар болды. 1868 жылы Нью-Йорктегі алғашқы қытай тұрғындарының бірі Уах Ки Пелл-стритте құмар ойындар мен опиум тартуға арналған жоғарғы қабаттағы бөлмелері бар жеміс-жидек дүкенін ашты. Бірнеше онжылдықтан кейін, 1860 жылдары Калифорниядағы алтын кен орындарында пайда болған жергілікті «тонгтар» Нью-Йорктің Чайнатаунындағы құмар ойындардың көп бөлігін (фан-тан, фаро, лотереялар) бақылады. Бірақ ең танымал ойын лотерея болды. Ойыншылар құмар ойын үйлерінен кездейсоқ нөмірлерді сатып алып, жеребелер күніне кем дегенде бір рет лотерея салондарында тартылатын. 1876 жылы Сан-Францискода мұндай он салон табылды, олар сыбайлас жемқор полицейлерден аптасына бес доллардан төлем алып қорғаныс алды. 1850-1875 жылдар аралығында қытай тұрғындарына қатысты ең көп шағым – олардың жезөкшелікке қатысы болды. Америкада қытай еркектердің саны көп болды, бұл «кули» саудасынан туындады. Көптеген әйелдер Қытайдың оңтүстік-шығысынан келді және олар ұрланды, кедей отбасылардан сатып алынды немесе Сан-Франциско сияқты порттарға неке уәдесімен алданды. Сан-Францискода түрлі қытай бандалары («highbinders») жезөкшехана иелерін қорғады, жезөкшелерден апталық алым-салық алды және Чайнатаунда жалпы тәртіпсіздік тудырды. Алайда, Сан-Францисконың Чайнатаунындағы көптеген жезөкшелер үйлері жоғары дәрежелі еуропалық американдық қалалық шенеуніктерге тиесілі мүлікте орналасқан, олар қудалаудан қорғау үшін кірістің бір бөлігін алды. 1850-жылдардан 1870-жылдарға дейін Калифорния барлық нәсілдер арасындағы жезөкшелікті шектеу үшін көптеген заңдар қабылдады, бірақ осы заңдар бойынша тек қытайлықтар ғана сотталды. 1865 жылы он үшінші түзету қабылданғаннан кейін, АҚШ-қа жезөкшелік үшін әкелінген қытай әйелдері құлдыққа айыпталудан аулақ болу үшін келісімшартқа қол қойды. 1850-ші жылдардың ортасында Нью-Йоркте 70-тен 150-ге дейін қытайлар өмір сүрді, олардың 11-і ирланд әйелдеріне үйленді. 1906 жылы 6 тамызда «Нью-Йорк таймс» газетінде Нью-Йоркте 300 ақ әйелдің (ирланд-американдықтар) қытайлық ерлерге үйленгені және олардың көбі бірге тұрғаны туралы хабарланды. 1900 жылы Лянг жүргізген зерттеулер АҚШ-тағы 20-дан астам қытай қауымдастықтарындағы 120 000 еркектің әр жиырма қытайлық еркектің (кантондық) біреуі ақ әйелге үйленгенін көрсетті. ХХ ғасырдың басында Нью-Йорктегі қытай еркектерінің 55% -ы нәсіл аралық некеде болды, бұл 1920 жылдары сақталды, бірақ 1930 жылдары ол 20% -ға дейін төмендеді. Қытай әйелдерінің саны қытай еркектеріне тең болғаннан кейін аралас некелер теңдесті. 1960 жылғы халық санағы бойынша 3500 қытай еркегі ақ әйелдерге, ал 2900 қытай әйелі ақ ерлерге үйленген. Халық санағы сонымен қатар 300 қытай еркегі қара әйелдерге, ал 100 қара еркегі қытай әйелдеріне үйленгенін көрсетті. Көптеген штаттарда қытай еркектерінің ақ емес әйелдерге үйленуі жиірек болды. 1880 жылы Луизиана штатының бір ғана халық санағы бойынша 57% қытай-американдық еркектері афроамерикандық әйелдерге, ал 43% ақ американдық әйелдерге үйленген. Қытай еркектеріне қарсы «мисцегенация» заңдарының нәтижесінде көптеген қытай еркектері қарым-қатынастарын құпия ұстады немесе қара әйелдерге үйленді. 1940 жылға дейінгі жылдары Миссисипи штанында тұратын қытайлардың 20-30% қара әйелдерге үйленді. Еуропалық американдықтардың Чайнатаундарға қатысты тағы бір маңызды алаңдауы – опиумды тарту болды, тіпті Америкаға қытай иммиграциясы келмес бұрын Америкада опиумды тарту кең таралған. 1832 жылғы тарифтік заңдар опиумды реттеуді белгіледі, ал 1842 жылы опиум фунтқа жеті жиырма бес центтен салық салынатын болды. Нью-Йоркте 1870 жылға қарай Бакстер және Мотт көшелерінде опиум ордалары ашылды. Алайда, XIX ғасырдың дәрігерлері мен опиум сарапшылары, мысалы, доктор Х.Х. Кейн мен доктор Лесли Э. Кили, опиумды тартуға және медициналық мақсаттар үшін қолданылатын опиум арасында ешқандай айырмашылық жоқ екенін айтты, бірақ олардың екеуінің де тәуелділікке әкелу әлеуеті бірдей екенін мойындады. АҚШ-ты қытайлық ықпалынан құтқару мақсатында, американ дәрігерлері опиумды тарту жас ақ әйелдердің жезөкшелікке қатысуына және «мисцегенация» арқылы генетикалық ластануға әкеледі деп мәлімдеді. Қытайға қарсы жақтастар Америка екі күрделі мәселеге тап болды деп сенді: опиумды тарту моральдық стандарттарды жойды, ал қытай жұмыс күші еуропалық американдықтардың жалақысын төмендетіп, жұмыстарын тартып алды.
Екінші толқын (1949 жылдан 1980 жылға дейін)
Магнусон заңы, сондай-ақ 1943 жылғы қытайлықтарды шеттетуді жою туралы заң ретінде белгілі, АҚШ өкілі (кейін сенатор) Уоррен Г. Магнусон ұсынған және 1943 жылдың 17 желтоқсанында қол қойылған заң. Ол 1882 жылғы қытайлықтарды шеттету туралы заңнан кейін алғаш рет қытайлықтардың иммиграциясына жол берді және елде тұратын қытай азаматтарына натурализацияға қол жеткізуге мүмкіндік берді. Бұл 1790 жылғы натурализация туралы заңнан бері кез келген азиялықтарға натурализацияға рұқсат берудің алғашқы жағдайы болды. Магнусон заңы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қабылданды, сол кезде Қытай АҚШ-тың маңызды одақтасы еді. Заң қытайлық иммигранттарды жылына 105 визамен шектеді. Бұл квота 1924 жылғы Иммиграциялық заңмен белгіленген, ол рұқсат етілген елден иммиграцияны 1890 жылы АҚШ-та тұратын сол ұлттың халқының санының 2% деңгейінде белгіледі. Кейіннен 1965 жылғы Иммиграция және ұлттық қызметтер туралы заң қабылданғаннан кейін қытайлық иммиграция көбейді, бірақ шындығында ол он есе төмен еді. 1940 жылдары АҚШ-қа алғашқылардың қатарында келген қытайлық иммигранттардың көпшілігі Америкаға көшіп бармай, тек білім алуға келген студенттер болды. Алайда, Екінші Қызыл қорқыныш кезінде консервативті американдық саясаткерлер Қытай Халық Республикасының «суық соғыстағы» ойыншы ретінде пайда болуына жауап ретінде осы қытай студенттерінің «Қызыл Қытайға» оралуына жол бермеуді талап етті. Бұл саясаткерлер (және олардың сайлаушыларының көп бөлігі) оларға Қытай Халық Республикасына оралуға рұқсат берілсе, Американың жаңадан табылған суық соғыс жауына құнды ғылыми білімдерді ұсынар деп қорқыды. Сондықтан қытай студенттерін натурализацияға белсенді түрде итермеледі. 1940 жылдардағы ұрпақтың танымал қытай иммигранты Цу Тан болды, ол кейіннен суық соғыс кезінде Қытай және америка-қытай қарым-қатынастары жөніндегі АҚШ-тың жетекші сарапшысы атанды. Иммиграцияның өсуімен және қауымдастықтардың кеңеюімен бірге газеттер мен БАҚ да өсті. Уильям Чанг 1955 жылы «Қытайлық американ Таймс» газетін құрды, бұл қытайлық американдық қауымдастықтарына өз өмірі туралы оқуға және жазуға мүмкіндік беретін платформа болды. Америка батысының тарихшысы Гунтер Барттың мәліметінше, 1960 жылы АҚШ-та тұратын 237 293 қытайлық американдықтардың (иммигранттар мен туған азаматтар) үштен екісі Калифорнияда (237 293 адамның 40%), Нью-Йоркте (16%) және Гавайиде (16%) тұрды. Бұл иммиграцияның екінші толқыны кезінде қытайлық американдықтардың қаншалықты шоғырланғанын көрсетеді және қытай текті адамдардың көпшілігі қытайлық американдық қауымдастықтарына қаншалықты жақын болғанын көрсетеді. 1979 жылға дейін АҚШ Тайваньдағы Қытай Республикасын бүкіл Қытайдың жалғыз заңды үкіметі ретінде таныды және Тайваньнан иммиграция 1949 жылдан 1977 жылға дейін АҚШ-қа аз көшіп келген материктік Қытаймен бірдей квота бойынша есептелді. 1970 жылдардың соңында Қытай Халық Республикасының ашылуы және Қытай Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынастардың үзілуі 1979 жылы Тайвань қарым-қатынастары туралы заңның қабылдануына әкелді, ол Тайванды Қытай Халық Республикасынан бөлек иммиграциялық квотаға қойды. Гонконгтан иммиграция да осындай статистиканы тіркеу мақсатында бөлек юрисдикция ретінде қарастырылды және 1990 жылғы Иммиграциялық заңның нәтижесінде бұл мәртебе бүгінгі күнге дейін сақталды. Қытай мұсылмандары АҚШ-қа иммиграция жасап, басқа шетелдік мұсылман қауымдастықтарына бірігудің орнына қытай қауымдастығында өмір сүрді. Қытайдан Тайваньға қашып келген ең танымал қытайлық-американдық мұсылмандары – Қытай Республикасы Ұлттық революциялық армиясының генералдары Ма Хункуй және оның ұлы Ма Дуньцин, олар Лос-Анджелеске көшіп келді. Пай Сзян Юнг – Қытайдан Тайваньға қашып келгеннен кейін АҚШ-қа көшіп келген тағы бір қытайлық мұсылман жазушысы, оның әкесі – қытайлық мұсылман генерал Бай Чонгси. 1965 жылдан бері Қытайдың АҚШ-қа иммиграциясына АҚШ-тың материктік Қытай, Тайвань және Гонконг үшін бөлек квоталар сақтауы көмектесті. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында және ортасында Қытайдан АҚШ-қа иммиграция көбінесе Гонконг пен Тайваньнан келді, нәтижесінде гонконгтық американдықтар мен тайвандық американдықтардың қосалқы топтары пайда болды. Қытайдан иммиграция 1977 жылға дейін дерлік болған жоқ, ол кезде ҚХР эмиграцияға шектеулерді алып тастады, бұл колледж студенттері мен мамандардың иммиграциясына әкелді. Бұл соңғы қытайлықтар көбінесе қала маңындағы аудандарда шоғырланды және қалалық қытай аудандарынан аулақ болды.
Үшінші толқын (1980-шы жылдардан бүгінгі күнге дейін)
Студенттер мен мамандардан өзге, соңғы иммигранттардың үшінші толқыны құжаттары жоқ немесе елге заңсыз кірген адамдардан құралды, олар АҚШ-қа төмен мәртебелі жұмыс іздеп келген. Осы құжатсыз иммигранттар көбінесе ірі қалаларда, әсіресе Нью-Йоркте шоғырланады, және олардың жоғары білімді қытайлық мамандармен байланысы көбінесе өте аз болады. Осы иммиграция түрінің масштабын анықтау қиын, және ол уақыт өте келе өзгереді, бірақ оның маңызды деңгейде тоқтамай жалғасып жатқаны байқалады. 1980-жылдары ҚХР-да студенттердің Қытайға оралмауына байланысты «ақыл-ойдың ағылып кетуі» туралы үлкен алаңдаушылық болды. Бұл жағдай 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтан кейін одан да нашарлады. Дегенмен, 21-ғасырдың басынан бері Қытайға оралып, ҚХР үшін «ақыл-ойдың қайта оралуына» ықпал ететін адамдардың саны артып келеді. 1990-жылдардан бастап қытайлық-американдық қауымдастықтың демографиялық құрамы Тайвань немесе Гонконг емес, Қытай материгінен келген иммигранттарға қарай өзгерді. Алайда, бұрынғы қытайлық-американдық бірлестіктерге қосылудың орнына, соңғы иммигранттар жаңа мәдени, кәсіби және әлеуметтік ұйымдар құрды, олар жақсы америка-қытай қарым-қатынастарын жақтады, сондай-ақ қарапайым қытай іріктері мен пиньиньді оқытатын қытай мектептерін ашты. Қытай Халық Республикасының Ұлттық күні кейбір қытай қалаларында тойланады, ал ту көтеру рәсімдерінде Қытай Халық Республикасының туымен қатар ескі ROC туы да көрсетіледі. Тайваньданудың әсері, ҚХР-дағы өркендеудің өсуі және Тайвань тәуелсіздігін жақтаушы үкіметтердің Тайваньға ықпалы ескі қытайлық-американдық қауымдастықтың бөлінуіне себепкер болды, өйткені ROC тарихынан шыққан кейбір бірігуді жақтаған қытайлық-американдықтар ҚХР-мен көбірек сәйкестендіре бастады. Осы жолмен елге кірген иммигранттардың үштен бірінен астам бөлігі (30,456) осылай келді. АҚШ заңнамасы осы кіру жолын жақтайды. Сонымен қатар, жұмысқа орналасуға басымдық берілетіні үшінші орында тұр. Бұл кіру жолы жалпы санының 23% құрайды. H1B визасы қытайлық иммигранттар үшін негізгі кіру жолы болып саналады, және соңғы он жылда бұл виза санатында Үндістан мен Қытай үстемдік құрып отыр. Америка Құрама Штаттарына түрлілік лотереясы арқылы кіретін қытайлық иммигранттардың саны аз екені заңды. Бұл жол тарихи түрде иммигранттар саны аз елдерден келетіндерге басымдық береді. Сондықтан Қытай бұл санатқа кірмейді. АҚШ Халық санағы бюросының деректеріне сүйене отырып, Pew Research Data Center бес жастан асқан және бес жылдан аз уақыттан бері АҚШ-та тұратын азиялық иммигранттардың 54% ағылшын тілін жетік меңгергенін атап өтеді. Бұл бүгінгі күні Азия иммигранттары АҚШ-та кездесетін негізгі қиындықтардың бірі – тілдік кедергілер екенін білдіреді.
АҚШ-тағы қытай халқының статистикасы (18402010)
Кесте АҚШ-тағы этникалық қытай халқының санын көрсетеді (аралас этникалық тегі бар адамдарды қоса алғанда). Жыл АҚШ-тың жалпы халқы Қытай тектілердің саны Пайыздық үлесі 1840 17,069,453 қолжетімсіз н/қ 1850 23,191,876 4,018 0.02% 1860 31,443,321 34,933 0.11% 1870 38,558,371 64,199 0.17% 1880 50,189,209 105,465 0.21% 1890 62,979,766 107,488 0.17% 1900 76,212,168 118,746 0.16% 1910 92,228,496 94,414 0.10% 1920 106,021,537 85,202 0.08% 1930 123,202,624 102,159 0.08% 1940 132,164,569 106,334 0.08% 1950 151,325,798 150,005 0.10% 1960 179,323,175 237,292 0.13% 1970 203,302,031 436,062 0.21% 1980 226,542,199 812,178 0.36% 1990 248,709,873 1,645,472 0.66% 2000 281,421,906 2,432,585 0.86% 2010 308,745,538 3,794,673 1.23% 2020 331,449,281 5,400,000 1.63%