Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік-Шығыс Еуропада 1908 жылдан 1946 жылға дейінгі мемлекет
State in southeastern Europe from 1908 to 1946
Болгария патшалығы (Царство България), сондай-ақ Үшінші Болгария патшалығы (Трето Българско Царство), кейде ағылшын тілінен аударғанда "Болгария Корольдігі" немесе жай ғана Болгария, Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы конституциялық монархия болды, ол 1908 жылдың 5 қазанында (ескі стиль бойынша 22 қыркүйек) құрылды, болгар мемлекеті княздіктен патшалыққа көтерілді. Патшалық отбасының негізін қалаушы Фердинанд, негізінен әскери жоспарлары және Балқан аймағындағы этникалық болгар халқы басымдығы бар барлық жерлерді біріктіру мүмкіндігін іздегені үшін (Болгариядан тартып алынып, Берлин шарты бойынша Осман империясына берілген жерлер) тәуелсіздік жариялау кезінде патша болып жарияланды. Мемлекет өмір сүрген кезеңінің басым бөлігінде соғыста болды, осы себепті "Балқан Пруссиясы" деген лақап атқа ие болды. Бірнеше жыл бойы Болгария шамамен 5 миллион халқынан 1 миллионнан астам адамнан тұратын армияны жұмылдырды, ал 1910 жылдары үш соғысқа қатысты – Бірінші және Екінші Балқан соғыстары, сондай-ақ Бірінші дүниежүзілік соғыс. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін болгар армиясы таратылды және оның құрылуына тыйым салынды, ал болгар жерлерін біріктіру жоспарлары сәтсіз аяқталды. Екі онжылдықтан кейін Болгария Екінші дүниежүзілік соғысқа Осі державаларының жағынан қатысып, 1944 жылдың қыркүйегінде одақтастарға шегінгенше тағы да жеңіліс алды. 1946 жылы монархия жойылды, соңғы патшасы жер аударылды, ал патшалық Болгария Халық Республикасымен алмастырылды.
The Tsardom of Bulgaria (Царство България), also referred to as the Third Bulgarian Tsardom (Трето Българско Царство), sometimes translated in English as the "Kingdom of Bulgaria", or simply Bulgaria, was a constitutional monarchy in Southeastern Europe, which was established on 5 October (O. S. 22 September) 1908, when the Bulgarian state was raised from a principality to a tsardom. Ferdinand, founder of the royal family, was crowned a Tsar at the Declaration of Independence, mainly because of his military plans and for seeking options for unification of all lands in the Balkans region with an ethnic Bulgarian majority (lands that had been seized from Bulgaria and given to the Ottoman Empire in the Treaty of Berlin). The state was almost constantly at war throughout its existence, lending to its nickname as "the Balkan Prussia". For several years Bulgaria mobilized an army of more than 1 million people from its population of about 5 million, and in the 1910s it engaged in three wars – the First and Second Balkan Wars, and the First World War. Following the First World War the Bulgarian army was disbanded and forbidden to exist by the Allied Powers, and all plans for national unification of the Bulgarian lands failed. Less than two decades later Bulgaria entered the Second World War on the side of the Axis Powers and once again found itself on the losing side, until it switched sides to the Allies in September 1944. In 1946, the monarchy was abolished, its final Tsar was sent into exile, and the Tsardom was replaced by the People's Republic of Bulgaria.
Құрылу
1878 жылы Болгария княздығының (Осман билігіне бағынышты) құрылуына және 1885 жылдан кейін Шығыс Румелияны болгарлар бақылауына алуына қарамастан, Балқанда, әсіресе Македонияда Осман билігінде қалған көптеген болгар халқы болды. Жағдайды одан да қиындатқан нәрсе – Сербия мен Грекия да Македонияның бір бөлігіне талаптанды, ал Сербия, славян ұлты ретінде, македондық славяндарды серб ұлтының бір бөлігі деп есептеді. Осылайша, осы аймақтарды бақылау үшін үш жақты күрес басталды, ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жалғасты. 1903 жылы Осман Македониясында болгар көтерілісі болды. 1908 жылы Фердинанд ірі державалар арасындағы тартысқа пайдаланып, Болгарияны тәуелсіз патшалық деп жариялады және өзін патша (царь) деп атады. Ол бұл жариялауды 5 қазанда жасады (бірақ Болгария 1916 жылға дейін Юлиан күнтізбесін ресми түрде қолданғандықтан, 22 қыркүйекте тойланды), Велики-Тырноводағы Қырық шейіт шіркеуінде. Алайда, одан бұрын Болгария солтанның билігін тек формалды түрде мойындаған болатын. 1878 жылдан бері Болгарияның конституциясы, туы және әнұраны болды, сондай-ақ дербес сыртқы саясат жүргізді. Фердинанд Бірінші және Екінші Болгар империясының билеушілерінің құрметіне «царь» деген болгар титулын алды. Дегенмен, бұрынғы болгар «царьдары» императорлар деп есептелген болса, Фердинанд пен оның ізбасарлары Болгариядан тыс жерлерде «патшалар» деп аталды. Тарнов конституциясы күшінде қалды, онда «князь» немесе «князь» сөзі «царь» сөзімен ауыстырылды.
Despite the establishment of the Principality of Bulgaria (subject to Ottoman suzerainty) in 1878, and the subsequent Bulgarian control over Eastern Rumelia after 1885, there was still a substantial Bulgarian population in the Balkans living under Ottoman rule, particularly in Macedonia. To complicate matters, Serbia and Greece too made claims over parts of Macedonia, while Serbia, as a Slavic nation, also considered Macedonian Slavs as belonging to the Serbian nation. Thus began a three sided struggle for control of these areas which lasted until World War I. In 1903 there was a Bulgarian insurrection in Ottoman Macedonia. In 1908 Ferdinand used the struggles among the Great Powers to declare Bulgaria an independent kingdom with himself as Tsar. He did this on 5 October (though celebrated on 22 September, as Bulgaria remained officially on the Julian Calendar until 1916) in the St Forty Martyrs Church in Veliko Tarnovo. Even before then, however, Bulgaria had only acknowledged the overlordship of the sultan formally. Since 1878, Bulgaria had had its constitution, flag, and anthem, and conducted a separate foreign policy. Ferdinand took the Bulgarian title "Tsar" in honor of the rulers of the First and Second Bulgarian Empires. However, while previous Bulgarian "tsars" were reckoned as emperors, Ferdinand and his successors were called "kings" outside Bulgaria. The Tarnovo Constitution was retained, with the word "tsar" replacing the word "prince" or ''knyaz''.
Бірінші Балқан соғысы
1911 жылы ұлтшыл премьер-министр Иван Гешов Грекия және Сербиямен одақтасуға кірісті, ал үш одақтас Осман империясына бірлескен шабуыл жасау үшін өзара бәсекелестіктерін екінші орынға қойып, келісімге келді. 1912 жылдың ақпанында Болгария мен Сербия арасында құпия шартқа қол қойылды, ол бастапқыда Австрия-Мажарстанға қарсы болғанмен, кейін Болгария тарапынан Осман империясына қарсы бағытталды. 1912 жылдың мамырында Грекиямен де ұқсас шартқа қол қойылды. Черногория да осы одаққа қосылды. Шарттарда Македония мен Фракияны одақтастар арасында бөлу қарастырылды, бірақ бөлу шекаралары қауіпті түрде нақты емес қалды. Осман империясы даулы аймақтарда реформалар жүргізуден бас тартқаннан кейін, 1912 жылдың қазанында Бірінші Балқан соғысы басталды. Одақтастар үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Болгария армиясы Осман әскеріне бірнеше ауыр жеңілістер сынып, Константинопольге қауіпті жақындады, ал сербтер мен гректер Македонияны бақылауға алды. Осман империясы желтоқсанда бейбітшілік сұрады. Келіссөздер сәтсіз аяқталып, 1913 жылдың ақпанында соғыс қайта басталды. Осман әскері Адрианопольді болгар жасағынан тартып алды. Наурыз айында екінші келісімге қол қойылды, нәтижесінде Осман империясы Стамбулдан көп алшақтамай орналасқан Мидия-Энос сызығының батысындағы барлық еуропалық иеліктерінен айырылды. Болгария Фракияның көп бөлігін, соның ішінде Адрианопольді және Эгей теңізіндегі Дедеагач портын (қазіргі Александруполи) иеленді. Болгария сонымен қатар Македонияның Салоникидің солтүстігі мен шығысындағы бөлігін, бірақ батыс шекараларындағы шағын аумақтарды ғана алды.
In 1911 the Nationalist Prime Minister Ivan Geshov set about allying with Greece and Serbia, and the three allies agreed to put aside their rivalries to plan a joint attack on the Ottomans. In February 1912 a secret treaty was signed between Bulgaria and Serbia, which was firstly against Austria Hungary, but also then redirected by Bulgaria to be against the Ottoman Empire and in May 1912 a similar treaty was signed with Greece. Montenegro was also brought into the pact. The treaties provided for the partition of Macedonia and Thrace between the allies, although the lines of partition were left dangerously vague. After the Ottomans refused to implement reforms in the disputed areas, the First Balkan War broke out in October 1912. The allies had astonishing success. The Bulgarian army inflicted several crushing defeats on the Ottoman forces and advanced threateningly against Constantinople, while the Serbs and the Greeks took control of Macedonia. The Ottomans sued for peace in December. Negotiations broke down, and fighting resumed in February 1913. The Ottomans lost Adrianople to a Bulgarian task force. A second armistice followed in March, with the Ottomans losing all their European possessions west of the Midia Enos line, not far from Istanbul. Bulgaria gained possession of most of Thrace, including Adrianople and the Aegean port of Dedeagach (today Alexandroupoli). Bulgaria also gained a slice of Macedonia, north and east of Thessaloniki, but only some small areas along her western borders.
Екінші Балқан соғысы
Болгария одақтастардың ішінде ең көп шығынға ұшырады және осыған байланысты олжаның ең үлкен бөлігіне құқылы екенін санады. Сербтер, әсіресе, осы мәселені басқаша қарастырып, солтүстік Македонияда (яғни, қазіргі Солтүстік Македония Республикасымен шектесетін аумақ) басып алған территорияларын босатудан бас тартты. Олар болгар армиясының соғысқа дейінгі мақсаттарын Адрианопольде орындамағанын (яғни, сербтердің көмегісіз оны жаулап ала алмағанын) және Македонияны бөлу туралы соғысқа дейінгі келісімдерді қайта қарау қажеттігін мәлімдеді. Болгариядағы кейбір топтар бұл мәселе бойынша Сербия мен Грекияға соғыс ашуға бейімділік танытты. 1913 жылдың маусым айында Сербия мен Грекия Болгарияға қарсы жаңа одақ құрды. Сербияның премьер-министрі Никола Пашич Грекияға, егер Грекия Сербияға Болгарияны Македонияның серб бөлігінен шеттетуге көмектессе, Тракияны иеленуге мүмкіндік беретінін айтты, ал Грекияның премьер-министрі Элефтериос Венизелос келісімге келді. Бұл соғысқа дейінгі келісімдерді бұзу деп есептеген және Германия мен Австрия-Мажарстанның жасырын қолдауымен патша Фердинанд Сербия мен Грекияға соғыс жариялады, ал 29 маусымда болгар армиясы шабуылға көшті. Сербия мен Грекия әскерлері бастапқыда батыс шекарасында шегініс жасады, бірақ жақын арада басымдыққа ие болып, Болгарияны кері шегінуге мәжбүр етті. Шайқастар өте қатал болды, көптеген жандар қаза тапты, әсіресе Брегальница шайқасы кезінде. Көп ұзамай Румыния соғысқа қосылып, Болгарияға солтүстіктен шабуыл жасады. Осман империясы да оңтүстік-шығыстан шабуылдады. Болгария үшін соғыс жеңіліспен аяқталды, ол Македонияға қатысты көптеген талаптарынан бас тартып, Сербия мен Грекияға оны беруге мәжбүр болды, ал қайта жандандырылған Осман империясы Адрианопольді қайта басып алды. Румыния оңтүстік Добруджаны иеленді.
Bulgaria sustained the heaviest casualties of any of the allies, and on this basis felt entitled to the largest share of the spoils. The Serbs, in particular, did not see things this way and refused to vacate any of the territories they had seized in northern Macedonia (that is, the territory roughly corresponding to the modern Republic of North Macedonia), stating that the Bulgarian army had failed to accomplish its pre war goals at Adrianople (i. e., failing to capture it without Serbian help) and that the pre war agreements on the division of Macedonia had to be revised. Some circles in Bulgaria inclined toward going to war with Serbia and Greece on this issue. In June 1913 Serbia and Greece formed a new alliance, against Bulgaria. The Serbian Prime Minister, Nikola Pasic, told Greece it could have Thrace if Greece helped Serbia keep Bulgaria out of the Serbian part of Macedonia, and the Greek Prime Minister Eleftherios Venizelos agreed. Seeing this as a violation of the pre war agreements, and discreetly encouraged by Germany and Austria Hungary, Tsar Ferdinand declared war on Serbia and Greece and the Bulgarian army attacked on June 29. The Serbian and the Greek forces were initially on the retreat on the western border, but they soon took the upper hand and forced Bulgaria into retreat. The fighting was very harsh, with many casualties, especially during the key Battle of Bregalnica. Soon Romania entered the war and attacked Bulgaria from the north. The Ottoman Empire also attacked from the southeast. The war was now lost for Bulgaria, which had to abandon most of her claims of Macedonia to Serbia and Greece, while the revived Ottomans retook Adrianople. Romania took possession of southern Dobruja.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Балқан соғыстарынан кейін болгар халқының пікірі Ресей мен Батыс державаларына қарсы бұрылды, болгарлар олардың өздеріне көмектеспегенін сезінді. Болгария, Румыния және Грекия өздерінің ниеттерін жариялауға немесе жарияламауға шешім қабылдамас бұрын, соғыстың барысын бақылап, күтіп отыруға дайын болды. Василь Радославовтың үкіметі Болгарияны Германия және Австро-Мажарстанмен одақтастырды, тіпті бұл Болгарияның дәстүрлі жауы – Осман империясымен де одақтас болуды білдірді. Бірақ Болгарияның Осман империясына қатысты ешқандай талабы қалмаған еді, ал Сербия, Грекия және Румыния (Ұлыбритания мен Францияның одақтастары) Болгарияда болгар жерлері деп саналатын аймақтарды басып алған болатын. Балқан соғыстарынан қалпына келген Болгария Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы жылында бейтарап қалды, бірақ Германия Сан-Стефано шарттарымен белгіленген шекараларды қайтаруге уәде бергенде, Балқандағы ең ірі армиясы бар Болгария 1915 жылдың қазан айында Сербияға соғыс жариялады. Содан кейін Ұлыбритания, Франция, Италия және Ресей Болгарияға соғыс жариялады. Германия, Австро-Мажарстан және Осман империясымен одақтасқан Болгария Сербия мен Румынияға қарсы әскери жеңістерге жетіп, Македонияның көп бөлігін (қазан айында Скопьеге дейін), Грек Македониясына еніп, 1916 жылдың қыркүйегінде румындардан Добруджаны тартып алды. Алайда, соғыс болгар халқының көп бөлігі үшін ұзаққа соқпай, ұнамсыз болды, олар ауыр экономикалық қиындықтарға тап болды және мұсылман Осман империясымен одақтасып, өздерінің православиелік дінбауырларымен соғысудан жиренді. Аграрлық партияның жетекшісі Александр Стамболийский соғысқа қарсылығы үшін түрмеге қамалды. 1917 жылғы ақпан революциясы Болгарияда үлкен резонанс тудырып, әскер мен қалаларда соғысқа қарсы және монархияға қарсы көңіл-күйді күшейтті. Маусым айында Радославовтың үкіметі отставкаға кетті. Армияда бүліктер шығып, Стамболийский босатылды және республика жарияланды. 1918 жылдың қыркүйегінде француз, серб, британ, итальян және грек әскерлері Македония майданында шабуыл жасап, патша Фердинандты бейбітшілік туралы келісімге келуге мәжбүр етті. Стамболийский революция емес, демократиялық реформаларды жақтады. Революционерлердің ықпалын жою үшін ол Фердинандты ұлы Борис III-нің пайдасына тақтан бас тартуға көндірді. Революционерлер басылып, армия таратылды. Нейи-сюр-Сен келісімі (1919 жылдың қарашасы) бойынша Болгария Эгей теңізіндегі жағалауын (Батыс Фракияны) Грекияға, Македонияның бір бөлігін және Батыс аймақтарын жаңа Югославия Корольдігіне жоғалтты және Оңтүстік Добруджаны Румыния Корольдігіне қайтаруға міндетті болды. Ел армиясын 20 мыңнан аспайтын саяқатқа дейін қысқартуға және 100 миллион доллардан астам сомада соғыс өтемақысын төлеуге келісті. Болгарлар келісімнің нәтижелерін "Екінші ұлттық апат" деп атайды. 1920 жылдың наурыз айында өткен сайлауда аграрлық партиялар көпшілік дауысқа ие болды, ал Стамболийский Болгарияның алғашқы демократиялық үкіметін құрды.
In the aftermath of the Balkan Wars Bulgarian opinion turned against Russia and the western powers, which the Bulgarians felt had done nothing to help them. Bulgaria, Romania, and Greece were content to sit on the fence and observe the fortunes of war before deciding whether to declare their sympathies. The government of Vasil Radoslavov aligned Bulgaria with Germany and Austria Hungary, even though this meant also becoming an ally of the Ottomans, Bulgaria's traditional enemy. But Bulgaria now had no claims against the Ottomans, whereas Serbia, Greece, and Romania (allies of the UK and France) were all in possession of lands perceived in Bulgaria as Bulgarian. Bulgaria, recuperating from the Balkan Wars, sat out the first year of World War I, but when Germany promised to restore the boundaries of the Treaty of San Stefano, Bulgaria, which had the largest army in the Balkans, declared war on Serbia in October 1915. The UK, France, Italy, and Russia then declared war on Bulgaria. Bulgaria, in alliance with Germany, Austria Hungary, and the Ottomans, won military victories against Serbia and Romania, taking much of Macedonia (taking Skopje in October), advancing into Greek Macedonia, and taking Dobruja from the Romanians in September 1916. However, the war soon became unpopular with the majority of Bulgarian people, who suffered great economic hardship and also disliked fighting their fellow Orthodox Christians in alliance with the Muslim Ottomans. The Agrarian Party leader, Aleksandar Stamboliyski, was imprisoned for his opposition to the war. The Russian Revolution of February 1917 had a great effect in Bulgaria, spreading antiwar and anti monarchist sentiment among the troops and in the cities. In June, Radoslavov's government resigned. Mutinies broke out in the army, Stamboliyski was released and a republic was proclaimed. In September 1918 the French, Serbs, British, Italians, and Greeks broke through on the Macedonian front and Tsar Ferdinand was forced to sue for peace. Stamboliyski favored democratic reforms, not a revolution. To head off the revolutionaries, he persuaded Ferdinand to abdicate in favor of his son Boris III. The revolutionaries were suppressed and the army disbanded. Under the Treaty of Neuilly sur Seine (November 1919), Bulgaria lost its Aegean coastline (Western Thrace) to Greece and part of its Macedonian territory and the Western Outlands to the new state of the Kingdom of Yugoslavia, and had to give Southern Dobruja back to the Kingdom of Romania. The country had to reduce its army to no more than 20,000 men and pay reparations exceeding $100 million. Bulgarians generally refer to the results of the treaty as the "Second National Catastrophe." Elections in March 1920 gave the Agrarians a large majority, and Stamboliyski formed Bulgaria's first genuinely democratic government.
Соғыс аралығы
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Болгария көптеген аумақтарды жоғалтты, соның ішінде Эгей теңізіне жағалайтын Деде Ағач (Александруполи) аймағы да болды, ол Болгария экономикасы және Батыс шекаралық аймақтары үшін маңызды бөлік еді. 1879 жылғы конституция патша мен парламенттің өкілеттіктері арасында нақты шекараны белгілемеді. Бұл көптеген конституциялық монархияларда кездесетін мәселе еді. 1879 жылғы конституцияны қабылдағандар биліктің көп бөлігін парламентке беруді ниеттенгенімен, епті монарх үкіметтік аппаратты бақылауға алуға мүмкіндік алды. Осындай жағдай патша Фердинанд үшін де орын алды, алайда ол Балқан соғыстарындағы және Бірінші дүниежүзілік соғыстағы екі рет жеңіліске ұшырағаннан кейін тақтан басқаруға мәжбүр болды. Оның ұлы Борис одан кейін таққа отырды, бірақ жас патша әкесінің үш он жылдық саясат арқылы құрған билігін қайта жасай алмады. Борис сондай-ақ әкесінің қалыптастырған зор моральдық беделіне де ие бола алмады.
After World War I, Bulgaria had already lost a lot of territory, which included a coast to the Aegean Sea with Dede Agach (Alexandroupoli), an important part for the Bulgarian economy and the Western Outlands. The 1879 constitution did not draw a clear line between the powers of the king and the powers of Parliament. This was a problem common with most constitutional monarchies. While the framers of the 1879 constitution intended to put most of the power in the hands of Parliament, it was possible for a clever enough monarch to gain control of the machinery of government. Such was the case with Tsar Ferdinand, who however had been forced to abdicate after the back to back losses of the Balkan Wars and World War I. His son Boris then succeeded him on the throne, but the young king could not replace the power his father had built through three decades of intrigue. Boris also did not command the great moral authority that his father had built.
Стамболийскийдің кабинеті
Парламент Борис Александр Стамболийскийді премьер-министр етіп тағайындағаннан кейін үстемдікке келді. Стамболийскийдің аграрлық партиясы көп ұзамай парламенттегі орындықтардың жартысынан астамын иеленді. Қалған орындарды Болгарияның екінші ірі саяси партиясы – Болгария Коммунистік партиясы (БКП) және маңызды жалғыз партия (оншама кіші партиялар болды, бірақ олардың парламентте өкілдігі немесе нақты маңызы жоқ) иеленді. Аграрлық партия негізінен шаруаларды, әсіресе Фердинанд билігі кезінде кеңінен жемқорлық пен шаруалардан ақша ұрлау болғандықтан Софиядағы үкіметке наразы болғандарды білдірді. Сонымен қатар, Болгарияның төменгі таптарының көпшілігі Македонияны аннексиялауды қолдаса да, оны қайтарып алу үшін екі сәтсіз соғыста болған қантөгіске наразы болды. Шынында да, Стамболийский соғыс жылдарында түрмеде тұрып, оны қатты сынға алған. БКП-ға келетін болсақ, оның құрамында негізінен интеллигенция мен қала мамандары болды, бірақ оның басты құраушылары кедей шаруалар мен басқа да азшылықтар болды. АП-ның өкілдері салыстырмалы түрде жағдайы жақсы шаруалар еді. Осы жағдайда Стамболийский 1920 жылы кейбір мемлекеттік меншікті, шіркеу жерлерін және бай шаруалардың иелігін бұзуға арналған жер реформасын асығыс қабылдады. Алдын ала болжам бойынша, бұл оған кеңінен қолдау көрсетіп, БКП-ны парламентте дауыс алу үшін АП-мен одаққа мәжбүр етті. Стамболийскиде әлі кедей елде, негізінен шағын шаруалар мекендеген үлкен әлеуметтік проблемалар болды. Болгария Югославия мен Румынияға үлкен соғыс өтемақы төлеп, босқындар мәселесімен айналысты, өйткені Болгариядан Македонияны Югославия Македониясынан кетуге мәжбүр болған македондықтар шығып кетті. Алайда, патшаның, жер иелерінің және әскердің, тіпті, әлбетте, әлсіз, бірақ әлі де ықпалды офицерлерінің қарсылығы күшті болғанымен, Стамболийский көптеген әлеуметтік реформаларды жүзеге асыра алды. Тағы бір қатал жау - Македонияның тәуелсіздігін қайта алу үшін соғысты жақтаған Ішкі Македониялық революциялық ұйымы (ИМРО). Осы жаулардың қатарына тап болған Стамболийский Болгарияның Коммунистік партиясымен одақтасып, Кеңес Одағымен қарым-қатынас орнатқан. Стамболийский бірден экономикалық реформаларды бастады. Ол астыққа сауда монополиясын жойып, оны мемлекеттік синдикатпен алмастырды, ірі қалалық және ауылдық егіндіктерді бөлшектеді және артық бөлігін кедейлерге сатып жіберді, соғыстан кейінгі жұмыссыздық проблемасын жеңілдету үшін міндетті еңбек заңын енгізді, прогрессивті табыс салығын енгізді және орта білімді міндетті етті. Радикалды реформа саясатының барлық аспектілері қоғамды заңгерлер, өсімқорлар мен саудагерлер сияқты "жағымсыз" сыныптардан арылту, капитал мен міндеттемелерді қоғам бойынша теңдей бөлу және жерсіз және кедей шаруалардың өмір сүру деңгейін көтеру үшін жасалды. Сыртқы саясатта Стамболийский ресми түрде Болгарияның аумақтық талаптарынан бас тартты, оны ол тұрақты армиямен, монархиямен, үлкен мемлекеттік шығындармен және шаруалар анахронистік деп санайтын басқа да соғыс алдындағы құбылыстармен байланыстырды. Соғыстан кейін Болгарияның Балқандағы мүдделерін қорғау үшін үлкен державалар пайда болмады. Сондықтан сыртқы саясаттың дәстүрлі әдісі Еуропаның барлық мемлекеттерімен және Түркиядағы Кемаль Ататүрктің жаңа үкіметімен жақындасу, Ұлттар Лигасына мүшелік және Сербтер, хорваттар мен словендердің жаңа Патшалығымен (кейін Югославия Корольдігі) достық қарым-қатынас жасау үшін тасталды. Болгарияның 1920 жылы Ататүрктің төңкерістік Түрік Республикасына қолдау көрсетуі Түркиямен қарым-қатынасты айтарлықтай жақсартты. Югославиямен татуласу Стамболийскийдің көпұлтты Балқан шаруалар федерациясын құру жөніндегі түпкі мақсатына қарай қажетті қадам болды. Югославиямен қарым-қатынастың жақсаруы Македонияның күшті экстремистік қозғалысына қарсы іс-қимылға байланысты болды. 1921 жылы Стамболийский ИМРО-ны екі жылдық қатаң репрессиялық бағдарламаны бастады; 1923 жылы Югославия мен Болгария Нис конвенциясында экстремизмді бақылауда ынтымақтастық жасауға келісті. Стамболийский коммунизмге қарсы көзқарас танытып, марксизмге қарсы халықаралық қозғалысты құруға ұмтылды. Бұл оның коммунистік "Қызыл интернационалға" қарсы "Жасыл интернационал" болды. Ол Шығыс Еуропаның астаналарына барып, шаруалар одағы туралы көзқарасын насихаттады. Бірақ ол оны Югославияға, Болгарияға ұқсас жағдайларға (яғни өте аз өнеркәсіп пен үлкен коммунистік қатысу) ие болған елге таратқанда, қиындықтар басталды. Стамболийский Белградта Македония мәселесіне бейбіт шешімді қолдағандықтан жақсы қабылданды. Ол сондай-ақ Шығыс Еуропадағы барлық славян тілдес ұлттарды біріктіруді, олардың біріккен Югославия конфедерациясын құруды жақтады. Бірақ ол елдегі әскери ИМРО фракциясының салдарынан қиындыққа тап болды. Көптеген македондық көшбасшылары 1903 жылы Осман империясына қарсы сәтсіз көтерілістен бері Софияда тұрып келді, ал енді олар Югославия үкіметінен (македондықтар этникалық сербтер екенін ресми түрде жариялаған) қашқандарға қосылды. Болгария Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қарулы күштерінің мөлшерін шектеуге мәжбүр болғандықтан, ИМРО басшылары Югославиямен шекаралас аймақтың көп бөлігін бақылауға алды.
Parliament came to dominate after Boris appointed Aleksandar Stamboliyski as prime minister. Stamboliyski's Agrarian Party soon dominated Parliament with over half the seats. The rest of the seats were taken by the Bulgarian Communist Party, which was the country's second largest political party and the only other one of any significance (there were a dozen or so minor parties, but they had no representation in Parliament or any real significance). The Agrarian Party chiefly represented peasants, especially those who were disgruntled with the government in Sofia since Ferdinand's reign saw extensive corruption and theft of money from the peasantry. Also while most of the lower classes in Bulgaria supported the annexation of Macedonia, they were disgruntled about the heavy bloodshed incurred in two unsuccessful wars to retake it. Indeed, Stamboliyski spent the war years in jail due to his vociferous criticism of it. As for the BCP, it was mainly staffed by the intelligentsia and urban professionals, but its chief constituents were the poorest peasants and other minorities. The AP by comparison represented better off peasants. Under this climate, Stamboliyski hastily enacted a land reform in 1920, which was designed to break up some state properties, church lands, and the holdings of wealthier peasants. Predictably, it gave him widespread support and forced the BCP into an alliance with the AP mainly to gain a voice in Parliament. Stamboliyski faced huge social problems in what was still a poor country, inhabited mostly by peasant smallholders. Bulgaria was saddled with huge war reparations to Yugoslavia and Romania and had to deal with the problem of refugees as pro Bulgarian Macedonians had to leave Yugoslav Macedonia. Nevertheless, Stamboliyski was able to carry through many social reforms, although opposition from the Tsar, the landlords, and the officers of the much reduced but still influential army was powerful. Another bitter enemy was the Internal Macedonian Revolutionary Organization (VMRO), which favored war to regain independence for Macedonia. Faced with this array of enemies, Stamboliyski allied himself with the Bulgarian Communist Party and opened relations with the Soviet Union. Stamboliyski immediately embarked on drastic economic reforms. He abolished the mercantile monopoly on grain and replaced it with a state syndicate, dismantled large urban and rural estates and sold the surplus to the poor, introduced a compulsory labour law to alleviate the post war unemployment problem, introduced a progressive income tax and made secondary education obligatory. All aspects of the radical reform policy were designed to rid society of 'noxious' classes such as lawyers, usurers and merchants, to distribute capital and obligations more evenly throughout society, and to raise the standard of living of the landless and poor peasants. In foreign policy, Stamboliyski officially renounced Bulgaria's territorial claims, which he associated with a standing army, monarchy, large government spending and other pre war phenomena that the peasants considered anachronistic. In the aftermath of the war, no great power was available for the protection of Bulgarian interests in the Balkans. The traditional approach to foreign policy was therefore abandoned in favour of rapprochement with all European Powers and the new government of Kemal Ataturk in Turkey, membership of the League of Nations and friendship with the new Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes (later the Kingdom of Yugoslavia). Bulgarian support for Atatürk's revolutionary Turkish Republic in 1920 greatly improved relations with Turkey. Reconciling with Yugoslavia was a necessary step towards Stamboliyski's ultimate goal of establishing a multiethnic Balkan Peasants' Federation. An improvement in relations with Yugoslavia was contingent on a crackdown on the powerful Macedonian extremist movement. Thus, in 1921, Stamboliyski began a two year program of severe repression of the IMRO; in 1923, Yugoslavia and Bulgaria agreed at the Nis Convention to cooperate in controlling extremism. Stamboliyski was a convinced anti communist and sought to create an international movement to combat Marxism. This was his so called "Green International", a counter to the communist "Red International". He travelled to Eastern European capitals promoting his view of a peasant alliance. But trouble began when he tried to spread it in Yugoslavia, a country that had very similar conditions to Bulgaria (i. e. very little industry and a large communist presence). Stamboliyski was well liked in Belgrade because of supporting a peaceful solution to the Macedonia problem. He also advocated uniting all the Slavic speaking nations in Eastern Europe into one large Yugoslav confederation. But he got into trouble because of the militant IMRO faction at home. Many Macedonian leaders had lived in Sofia since the failed 1903 revolt against the Ottoman Empire, and now they were joined by others who fled the Yugoslavian government (which maintained as its official position that Macedonians were ethnic Serbs). Since Bulgaria had been forced to limit the size of its armed forces after World War I, IMRO chieftains gained control of much of the border area with Yugoslavia.
1923 жылғы болгарлық төңкеріс, Цанков пен Ляпчев кабинеттері
1923 жылдың наурыз айында Стамболийский Югославиямен жаңа шекараны мойындау және ИМРО-ны тарату туралы келісімге қол қойды. Бұл ұлтшылдық толқуды тудырды, ал 9 маусымда генерал Иван Валковтың әскери одағы басқарған қарулы күштер төңкеріс жасады, оған патша және басқа да оңшыл топтар қолдау көрсетті. Осы жылғы сайлауда БЖМ парламенттің 87% орынды баурап алғаннан кейін бұл оқиға болды. Болгар үкіметі қарсылық көрсету үшін аз ғана әскер жинауға мүкіндік алды, тіпті нашаррақ жағдай – Стамболийский жинаған қарусыз шаруалар тобы болды. Дегенмен, София көшелерінде хаос орнады, ал бақытсыз премьер-министрді қарусыз шаруаларға жасалған шабуылдармен қатар, линчпен өлтірді. Бұл жағдай Болгарияның халықаралық беделін күрт нашарлатты. Александр Цанков басқаратын оңшыл үкімет билікке келді, оған патша, армия және ВМРО қолдау көрсетті. 9 маусымдағы төңкерістен кейін 1923 жылдың қыркүйегінде көтеріліс басталды. Александр Стамболийский өзінің жақтастарымен бірге Пазарджик қаласын басып алып, билігін қайта орнатуды жоспарлаған еді, бірақ болгар армиясы оның жолын кесті. Ол тұтқындалып, туған жері Славовицаға жеткізілді, онда ИМРО агенттері оны азаптап өлтірді. Цанков үкіметі көтеріліске қатысқан деген күдікпен 2000-нан астам коммунисті қамауға алды. Көтерілістің басшылары Василий Коларов пен Георгий Димитров Монтананы штаб-пәтер етіп таңдады. Болгарияның солтүстік-батыс бөлігінде көптеген көтерілістер басталды, бірақ олар армия тарапынан тез басылды. Коммунистік көшбасшы Георгий Димитров Кеңес Одағына қашып кетті. 1925 жылы София соборына жасалған бомбалық шабуылда патшаның өміріне екі рет қастан жасауға талпыныс жасалды (бірінші әрекет Арабаконак тау асуында болған), одан кейін қатаң жазалау шаралары жүргізілді. Бірақ 1926 жылы Борис Цанковты Андрей Ляпчев басқаратын, умеренный үкімет құру үшін отставкаға келуге көндірді. Амнистия жарияланды, бірақ коммунистерге тыйым салынды. Ляпчев Цанковқа қарағанда саяси оппозицияға көбірек мойынсынушы еді. Коммунистер 1927 жылы Болгария жұмысшы партиясының жетекшілігімен қайтадан белсенділікке көшті. Тәуелсіз жұмысшылар кәсіподағы жұмысшылардың саяси қызметінің орталығына айналды. Македония премьер-министрі кезінде ИМРО да көбірек еркіндікке ие болды. Бұл саяси өлтірулер мен терроризм актілерінің тоқтамайтынын білдірді. ИМРО-ның Югославияға жасаған шабуылдары Болгарияның осы елмен жақындасуына нүке айырды. Ляпчев кезінде македониялықтар артықшылықты экономикалық жағдай талап етті. 1920 жылдардың соңы Болгарияға бұрынғы жылдармен салыстырғанда салыстырмалы түрде саяси тұрақтылық әкелді. Ляпчев Сабранидегі консервативті көпшіліктің жетекшісі болды. Баспасөз салыстырмалы түрде еркін болды, ал білім беру және сот жүйесі тәуелсіз жұмыс істеді. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының өнімділігі соғысқа дейінгі деңгейден асып түсті, ал шетелдік инвестициялар өсті. Бірақ тіпті едәуір азайтылғаннан кейін де 1928 жылы Болгарияның соғыс өтемақы төлемдері бюджеттің 20 пайызын құрады, ал сол жылы алтын стандартына оралу Ұлы депрессия басталғанға дейін бір жыл бұрын экономиканы әлсіретті. Сыртқы саясатта Ляпчев Бірінші дүниежүзілік соғыстан болған британдық және француздық өтемақы шарттарын жақсартуға және Болгарияны соғыстан кейінгі дипломатиялық оқшаулықтан шығаруға тырысты. Бұл ел Ұлттар лигасына белсенді қатысу арқылы халықаралық беделін жақсартты. 1926 жылы Болгария Петрих оқиғасы кезінде грек басқыншы әскерлерін оңтүстік Болгариядан кетуге мәжбүрлеу арқылы осы жақсылықты қайтарды. Македония тәуелсіздік қозғалысы 1920 жылдардың соңында өзінің қызметінің түпкі мақсаты бойынша екіге бөлінді. Бір топ Болгария құрамына барлық македониялық аумақтарды қосуды жақтады. Федералистік топ (ИМРО-ны қоса алғанда) соғыс жағдайында Болгария немесе Югославиямен қорғаныс одағына қосыла алатын автономиялы Македонияны құруды көздеді. 1935 жылдың сәуір айында Борис III монархисттік Звено мүшесі генерал Пенчо Златевтің көмегімен қарсы төңкеріс жасап, билікті өз қолына алды. Саяси процесті патша бақылады, бірақ парламенттік басқару формасы қайтадан енгізілді. Алайда саяси партияларға тыйым салынды, ал патша тағайындаған беделсіз премьер-министрлер билікке келді. Ол Сабранияның дәстүрлі саяси үстемдігін қалпына келтірмеді және жаңа конституция жазбады. 1936 жылы кең коалиция, Халықтық конституциялық блок, патшаның қолдауына ие болған номиналды оппозицияда солшыл және орталық топтардың барлығын біріктірді. Борис 1938 жылға дейін жалпыұлттық сайлау өткізуді кейінге шегерді. Ол кезде партиялық тізімдерге рұқсат берілмеді...
In March 1923 Stamboliyski signed an agreement with Yugoslavia recognizing the new border and agreeing to suppress IMRO. This triggered a nationalist reaction, and on 9 June there was a coup organized by the armed forces under General Ivan Valkov's Military Union with support from the Tsar and other right wing elements of the Tsardom after the AP controlled 87% of Parliament in the elections that year. The Bulgarian government could only muster a handful of troops to resist and even worse was a peasant mob with no guns rallied by Stamboliyski. Despite this, the streets of Sofia erupted in chaos and the hapless prime minister was lynched in addition to attacks on unarmed peasants. The whole affair seriously tar brushed Bulgaria's international image. A right wing government under Aleksandar Tsankov took power, backed by the Tsar, the army, and the VMRO. The September Uprising began in 1923, after the 9 June coup d'état, when Alexander Stamboliyski was planning to capture Pazardzhik with his sympathizers to restore his power, which was quickly disrupted by the Bulgarian Army. He was then captured and relocated to Slavovitsa, his birthplace, where he was tortured and killed by IMRO agents. Tsankov's government arrested over 2000 alleged communists in which uprisings began. Vasil Kolarov and Georgi Dimitrov, who were the main leaders of the uprisings, chose Montana as the centre. Many uprisings began in the Northwestern parts of Bulgaria, which were quickly overpowered by the army. The Communist leader Georgi Dimitrov fled to the Soviet Union. There was savage repression in 1925 following the second of two failed attempts on the Tsar's life in the bomb attack on Sofia Cathedral (the first attempt took place in the mountain pass of Arabakonak). But in 1926, Boris persuaded Tsankov to resign in favour of a more moderate government under Andrey Lyapchev. An amnesty was proclaimed, although the Communists remained banned. Lyapchev was considered to be more lenient towards the political opposition than Tsankov. The Communists re emerged in 1927 under the guide of the political party Bulgarian Workers' Party. An independent workers' trade union became the centre of workers' political activity. Under the Macedonian prime minister, the IMRO also had much more freedom. This meant that political assassinations and acts of terrorism could continue unabated. IMRO raids into Yugoslavia ended Bulgaria's rapprochement with that country. The Macedonians demanded preferential economic treatment under Liapchev. the late 1920s brought relative political stability to Bulgaria compared with the previous years. Lyapchev was the leader of a conservative majority in the Sabranie. The press was relatively free, and the institutions of education and the judiciary were functioning independently. Output in industry and agriculture was finally above pre war levels, and foreign investment was on the rise. But even after being substantially reduced, Bulgaria's reparations payments in 1928 amounted to 20 per cent of its budget, and the return to the Gold standard in that year weakened the economy a year before the Great Depression began. In foreign policy, Lyapchev tried unsuccessfully to improve the terms of British and French reparations from the First World War and to bring Bulgaria out of its post war diplomatic isolation. The country had already improved its international image through its enthusiastic participation in the League of Nations. In 1926, Bulgaria returned the favour by forcing Greek invading troops to leave southern Bulgaria during the Incident at Petrich. The Macedonian independence movement split over the ultimate goal of its activities in the late 1920s. The supremacist faction sought the incorporation of all Macedonian territory into Bulgaria. The federalist faction (including the IMRO) sought an autonomous Macedonia that could join Bulgaria or Yugoslavia in a protective alliance in the event of a war. In April 1935 Boris III staged a counter coup with the help of monarchist Zveno member General Pencho Zlatev and took power himself. The political process was controlled by the Tsar, but a form of parliamentary rule was re introduced. However, political parties remained banned, and uncharismatic prime ministers were appointed by the monarch. He didn't restore the traditional political supremacy of the Sabranie and write a new constitution. In 1936 a broad coalition, the People's Constitutional Bloc, brought together nearly all leftist and centrist factions in a nominal opposition that had the blessing of the tsar. Boris delayed holding a national election until 1938. At that time, only individual candidates were allowed in a carefully controlled election procedure that excluded party candidate lists. Boris claimed that domination of the new subranie by pro government representatives justified his non party system, although the People's Constitutional Bloc seated over sixty delegates. Elections in the next two years were strictly limited in order to maintain Boris's control over his parliament. With the rise of the "King's government" in 1935, Bulgaria entered an era of prosperity and astounding growth, which deservedly qualifies it as the Golden Age of the Third Bulgarian Kingdom. It lasted nearly five years, governed by prime minister Georgi Kyoseivanov. Kyoseivanov's Premiership oversaw the trials of the instigators of the 1934 military coup and also concluded pacts with Yugoslavia and Greece as Nazi Germany undertook a policy of economic isolation of the Balkans. His government also oversaw a policy of rearmament after a treaty concluded with Ioannis Metaxas overturned the military clauses of the Treaty of Neuilly sur Seine and the Treaty of Lausanne. Although the signing of the Salonika Agreement of 1938 restored good relations with Yugoslavia and Greece, the territorial issue continued to simmer.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Болгария Корольдігінің премьер-министрі Георгий Кёсеиванов үкіметі Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда бейтараптық ұстанымын жариялады. Болгария оны соғыс аяқталғанға дейін сақтауға бел буған, бірақ ол Екінші Балқан соғысы мен Бірінші дүниежүзілік соғыста жоғалған аумақтарды қалпына келтіру үшін қансыз аумақтық пайдаға үміттенді, сондай-ақ көрші елдер басып алған болгар халқы бар басқа да жерлерді иеленді. Алайда, Болгарияның Балқандағы геосаяси орны Екінші дүниежүзілік соғыстың екі жағының да күшті сыртқы қысымына ұшырататыны анық болды. 1940 жылдың 15 ақпанында Георгий Кёсеивановтың отставкасынан кейін неміс жақтасы Богдан Филов Болгария Корольдігінің премьер-министрі болып тағайындалды. 1940 жылдың 7 қыркүйегінде Болгария Оңтүстік Добруджаны Окпанның қолдауымен жасалған Крайова келісімінде қайтарып алу туралы келіссөздер жүргізді. Болгарияның Түркиямен де агрессиясыздық туралы келісім-шарты болды. 1941 жылдың 1 наурызында Болгария ресми түрде Үшжақты келісімге қол қойып, нацистік Германияның, Жапония империясының және Италия Корольдігінің одақтасы болды. Неміс әскерлері Грекия Корольдігі мен Югославия Корольдігіне неміс шабуылдарына дайындық ретінде елге кірді. Югославия мен Грекия жеңілгеннен кейін Болгарияға бүкіл Грекиялық Фракияны және Македонияның көп бөлігін басып алуға рұқсат берілді. Болгария Ұлыбритания мен АҚШ-қа соғыс жариялады, бірақ Германияның Кеңес Одағына соғыс жариялау қысымына қарсы тұрды, өйткені елдегі про-ресейлік көңіл-күйден сескенді. 1943 жылдың тамызында патша Борис Германиядан оралғаннан кейін жүрек қатқырынан кенеттен қайтыс болды, бірақ уланған деген де қауесет тарады. Кейіннен оның орнын алты жасар ұлы Симеон II басады. Билікті жас патшаның ағасы, князь Кирилл, Богдан Филов және Никола Михов бастаған регенттер кеңесі басқарды. Жаңа премьер-министр Добри Божилов көп жағдайда неміс қуыршағы болды. 1943 жылы негізінен коммунистер үйлестірген қарсылық кеңінен таралды. Олар қазір Никола Петков бастаған аграршылармен, социал-демократтармен, тіпті көптеген әскери офицерлермен бірге Отан майданына негіз салды. Партизандар батыс және оңтүстік таулық аймақтарда әрекет етті. 1944 жылы Германияның соғыста жеңіліп бара жатқаны анық болды және режим шығу жолын іздеуді бастады. 1944 жылдың 1 маусымында Филов ішкі оппозицияны және одақтастарды тыныштандыру үмітімен Божиловты жұмыстан босатты. Филов Германиямен одақ құруды тоқтату керек деп шешті. Оның орнын басқан Иван Багрянов батыс одақтастарымен келіссөздер жүргізуге тырысты. Сол уақытта 1941 жылдан 1944 жылға дейін София қаласын одақтас ұшақтар бомбалады. Бірақ бұл Болгарияға қарай жылдам алға жылжып келе жатқан Қызыл Армия болды. 1944 жылдың тамызында Болгария біржақты түрде соғыстан шығуын жариялады және неміс әскерлерін кетуді сұрады: болгар әскерлері Грекия мен Югославиядан асығыс түрде шығарылды. Қыркүйекте Кеңес әскерлері солтүстік шекарадан өтті. Кеңес оккупациясынан құтылу үшін үкімет Германияға соғыс жариялады, бірақ кеңестерді тоқтатуға болмайды, сондықтан олар 8 қыркүйекте Болгарияға соғыс жариялады, ол бірнеше күн бойы Германиямен де, Кеңес Одағымен де соғыста болды. Кеңес Одағы келесі күні Болгарияның солтүстік-шығыс бөлігін және маңызды порт қалалары Варна мен Бургасты басып алды. Үкімет бұйрығы бойынша болгар армиясы қарсылық көрсетпеді. 16 қыркүйекте Қызыл Армия Софияға кірді. Сол күні Венада Александр Цанковтың басшылығымен елден қуылған Одақ үкіметі құрылды. Ол Германияда болған болгарлық коммунистерге қарсы еріктілердің 600-дан астам болгарлық СС полкін жинап, неміс қолбасшысының қол астында болды, бірақ олар сәл жетістікке жетті.
The government of the Kingdom of Bulgaria under Prime Minister Georgi Kyoseivanov declared a position of neutrality upon the outbreak of World War II. Bulgaria was determined to observe it until the end of the war, but it hoped for bloodless territorial gains to recover the territories lost in the Second Balkan War and World War I, as well as gain other lands with a significant Bulgarian population occupied by neighboring countries. However, it was clear that the central geopolitical position of Bulgaria in the Balkans would inevitably lead to strong external pressure from both World War II factions. On 15 February 1940, following the resignation of Georgi Kyoseivanov, a pro German Bogdan Filov was appointed Prime Minister of the Kingdom of Bulgaria. On 7 September 1940 Bulgaria succeeded in negotiating the recovery of Southern Dobruja in the Axis sponsored Treaty of Craiova. Bulgaria also had a non aggression pact with Turkey. On 1 March 1941 Bulgaria formally signed the Tripartite Pact, becoming an ally of Nazi Germany, the Empire of Japan, and the Kingdom of Italy. German troops entered the country in preparation for the German invasions of the Kingdom of Greece and the Kingdom of Yugoslavia. When Yugoslavia and Greece were defeated, Bulgaria was allowed to occupy all of Greek Thrace and most of Macedonia. Bulgaria declared war on Britain and the United States but resisted German pressure to declare war on the Soviet Union, fearful of pro Russian sentiment in the country. In August 1943 Tsar Boris died suddenly after returning from Germany from heart failure, but also rumoured to be poisoned. He was later succeeded by his six year old son Simeon II. Power was held by a council of regents headed by the young Tsar's uncle, Prince Kiril, Bogdan Filov and Nikola Mihov. The new prime minister, Dobri Bozhilov, was in most respects a German puppet. Resistance to the Germans and the Bulgarian regime was widespread by 1943, coordinated mainly by the communists. Together with the Agrarians, now led by Nikola Petkov, the Social Democrats, and even many army officers they founded the Fatherland Front. Partisans operated in the mountainous west and south. By 1944 it was obvious that Germany was losing the war and the regime began to look for a way out. On 1 June 1944 Filov sacked Bozhilov, in the hope of placating internal opposition and the Allies. Filov had reluctantly decided the alliance with Germany should end. His successor Ivan Bagryanov tried to arrange negotiations with the western Allies. Meanwhile, the capital Sofia was bombed by Allied aircraft in 1941 until 1944. But it was the Red Army which was rapidly advancing towards Bulgaria. In August 1944 Bulgaria unilaterally announced its withdrawal from the war and asked the German troops to leave: Bulgarian troops were hastily withdrawn from Greece and Yugoslavia. In September, the Soviets crossed the northern border. The government, desperate to avoid a Soviet occupation, declared war on Germany, but the Soviets could not be put off, and on September 8, they declared war on Bulgaria – which thus found itself for a few days at war with both Germany and the Soviet Union. The Soviet Union occupied the north eastern part of Bulgaria along with the key port cities of Varna and Burgas by the next day. By order of the government, the Bulgarian Army offered no resistance. On September 16, the Red Army entered Sofia. During the same day, a pro Axis government in exile was established in Vienna under Aleksandar Tsankov and while it was able to muster a 600 strong Bulgarian SS regiment of Bulgarian anti communist volunteers already in Germany under a German commander, they had little success.
Холокост
Болгариядағы Холокост – 1941 және 1944 жылдар аралығында Болгария Корольдігінде яһудилерді қудалау, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославия мен Грекияның болгар оккупациялаған аймақтарына оларды депортациялау және жою. Бұл әрекеттерді нацистік Германиямен одақтас патша Борис III үкіметі және премьер-министр Богдан Филов ұйымдастырды. Қудалау 1941 жылы яһудилерге қарсы заңдар қабылдануымен басталды және 1943 жылдың наурыз айында Болгарияның Солтүстік Грекия, Югослав Македониясы және Пирот аймақтарында тұратын шамамен 11 343 яһудиді тұтқындау және депортациялаумен шарықтап, аяқталды. Бұл адамдар болгар билігі тарапынан депортацияланып, неміс оккупациясы астындағы Польшадағы жойқын лагерлерге жіберілді. Болгариядан 48 000 яһудині депортациялауға тырысылды, бірақ кеңінен тараған наразылықтар салдарынан тоқтатылды. Алдағы жоспарлар туралы хабардар болған парламент мүшелері, Димитар Пешевтің жетекшілігімен, ішкі істер министріне бастапқы депортация бұйрығын жоюға қысым жасады. Сонымен қатар, халықтың наразылығы мен танымал тұлғалардың, әсіресе Болгар Православ Шіркеуінің епископтары Стефан Софиялық және Кирил Пловдивтік араласуы, патшаны 1943 жылдың наурыз айында депортацияны уақытша тоқтатуға, ал екі айдан кейін оны шексіз мерзімге кейінге жылдыруға көндірді. Болгариядан депортациясы тоқтатылған яһудилер, оның ішінде Софияның барлық 25 743 яһудисі, оның орнына елдің ішкі аймақтарына депортацияланды, олардың мүліктері тәркіленді, ал 20 мен 46 жас аралығындағы яһуди еркектер 1944 жылдың қыркүйегіне дейін Еңбек корпусына қабылданып, жұмыс істеді. 1943 жылғы көктемде болған оқиғалар "Болгар яһудилерін құтқару" деп аталады. Осының нәтижесінде Болгариядағы яһуди халқының аман қалу көрсеткіші Ось елдерінің арасындағы ең жоғары көрсеткіштердің біріне ие болды.
The Holocaust in Bulgaria was the persecution of Jews between 1941 and 1944 in the Kingdom of Bulgaria and their deportation and annihilation in the Bulgarian occupied regions of Yugoslavia and Greece during World War II, arranged by the Nazi Germany allied government of Tsar Boris III and prime minister Bogdan Filov. The persecution began in 1941 with the passing of anti Jewish legislation and culminated in March 1943 with the arrest and deportation of almost all11,343of the Jews living in Bulgarian occupied regions of Northern Greece, Yugoslav Macedonia and Pirot. These were deported by the Bulgarian authorities and sent to extermination camps in German occupied Poland. The deportation of the 48,000 Jews from Bulgaria proper was subsequently initiated but halted following widespread protests. Upon becoming aware of the impending plans members of parliament led by Dimitar Peshev pressured the interior minister to revoke the initial deportation order, while public protests and interventions by prominent figures, notably Bulgarian Orthodox Church bishops Stefan of Sofia and Kiril of Plovdiv, persuaded the Tsar first to stop the deportation temporarily in March 1943, and two months later to postpone it indefinitely. The Jews whose deportation from Bulgaria was halted, including all Sofia's 25,743 Jews, were instead internally deported to the countryside and had their property confiscated, and Jewish males between the ages of 20 and 46 were conscripted into the Labour Corps until September 1944. Jews in spring 1943 are termed the "Rescue of the Bulgarian Jews". The survival rate of the Jewish population in Bulgaria as a result was one of the highest in Axis Europe.
Коммунистік төңкеріс
Отан майданы төңкерілгеннен кейін Софияда билікке келіп, бұрынғы билеуші Кимон Георгиев басшылығымен кең коалиция құрды. Бейбіт келісім шарты бойынша Болгария Оңтүстік Добруджаны сақтап қалды, бірақ Грекия және Югославия территориясына қойған барлық талаптарынан ресми түрде бас тартты. 150 мың болгар грек Тракиясынан қуылды. Коммунистер бастапқыда жаңа үкіметте әдейі маңызсыз рөл атқарды, бірақ Совет өкілдері елдегі нақты билікке ие болды. Коммунистер бақылауындағы Халық милициясы құрылды, ол коммунистік емес партияларды мазалады және қорқытты. Болгариядағы биліктің жаңа шындығы 1945 жылдың 1 ақпанында соғыс қылмыстары айыбымен тұтқындалған бұрынғы регенттер мен ескі режимнің жүздеген шенеуніктерінің атылуымен көрінді. 1946 жылдың қыркүйегінде өткен референдум арқылы монархия жойылды, онда мемлекеттік құрылыстың өзгеруі тек патшаның шақыруымен Ұлы Ұлттық жиналыс өткен жағдайда ғана мүмкін екені айтылды (іс жүзінде патша үкіметтің кеңесімен әрекет етті). Бір аптадан кейін республика ресми түрде жарияланды, ал жас патша Симеон елден қуылды. Коммунистер билікті ашық түрде қолға алды, Василь Коларов президент, ал Димитров премьер-министр болды. 1946 жылға уәделенген еркін сайлаулар ашық түрде бұрмаланды және оппозиция олардан бас тартты. Аграрийлер жаңа режиммен ынтымақтастыққа бармады, ал 1947 жылдың маусымында олардың жетекшісі Никола Петков тұтқындалды. Күшті халықаралық наразылықтарға қарамастан, ол қыркүйек айында атылды. Бұл Димитров конституциясының қабылдануын және Болгарияда коммунистік режимнің орнауының бастауын белгіледі.
The Fatherland Front took office in Sofia following a coup d'état, setting up a broad coalition under the former ruler Kimon Georgiev. Under the terms of the peace settlement Bulgaria was allowed to keep Southern Dobruja, but formally renounced all claims to Greek and Yugoslav territory. 150,000 Bulgarians were expelled from Greek Thrace. The Communists deliberately took a minor role in the new government at first, but the Soviet representatives were the real power in the country. A Communist controlled People's Militia was set up, which harassed and intimidated non Communist parties. The new realities of power in Bulgaria were shown when the former regents and hundreds of other officials of the old regime who were arrested on charges of war crimes were executed on 1 February 1945. In September 1946, the monarchy was abolished by plebiscite. which stated that any change in the form of the state could only take place if a Grand National Assembly was convened by the Tsar (in practice, the Tsar acting on the advice of the government). The republic was formally proclaimed a week later, and the young Tsar Simeon was forced into exile. The Communists now openly took power, with Vasil Kolarov becoming president and Dimitrov becoming Prime Minister. Free elections promised for 1946 were blatantly rigged and were boycotted by the opposition. The Agrarians refused to co operate with the new regime, and in June 1947 their leader Nikola Petkov was arrested. Despite strong international protests, he was executed in September. This marked the Dimitrov Constitution to be introduced and also an establishment of a Communist regime in Bulgaria.
Шекаралар
Болгария тәуелсіздік алғаннан коммунизм орнағанға дейін шекараларында маңызды өзгерістер болды. Бірінші Балқан соғысына дейін Болгария Родоп тауларының басты бөліктеріне, Смолян, Карджали сияқты елді мекендерге бақылау жасамады. Соғыстан кейін Болгария ең көп аумақты, атап айтқанда Македонияның шығыс бөлігін, Грек Тракиясын және Адрианопольді алып, жалпы аумағы бойынша үлкен пайда тапты. Македониядағы ынтасы, олардың қалған бөлігін ала алмауынан, Екінші Балқан соғысының басталуына әкелді, нәтижесінде Болгария ауыр жеңіліске ұшырады. Ол бұрынғы соғыстан алған барлық пайдасын жоғалтып, Оңтүстік Добруджаны Румыния Корольдігіне өткізді. Дегенмен, Батыс Тракия мен Батыс шекаралық аймақтарды сақтап қалды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Болгария 1915 жылы Орталық державалар тарапына қосылып, Сербия Корольдігінен Македонияны және Ниш маңындағы кең аумақты иеленді. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Болгария Эгей теңізі жағалауын және Сербиядағы алған жерлерін жоғалтты. Соғыс аралық кезеңде шекаралар өзгермеді, бірақ Петрич оқиғасы болды, ол осы кезеңдегі халықаралық деңгейдегі жалғыз қақтығыс еді. Германияға жақын премьер-министрлер сайланғаннан кейін Болгария Екінші дүниежүзілік соғысқа Ось державаларының тарапынан қатысты. Югославия мен Грекияны басып алғаннан кейін Болгария Пиротпен бірге Эгей теңізіне және Македонияға қайтадан жағалау жолағын алды. 1944 жылы Кеңес Одағы Болгарияға шабуыл жасағаннан кейін болгарлар Оңтүстік Добруджаны қайта иеленді.
Bulgaria had its fair share of significant changes to its boundaries throughout independence to communism. Before the First Balkan War, Bulgaria didn't have control over the main parts of the Rhodope Mountains, which included settlements such as Smolyan, Kardzhali etc. After the war, Bulgaria gained the most territory in total area, as it included the eastern parts of Macedonia, Greek Thrace and Adrianople. Due to its eagerness in Macedonia, in where they didn't obtain the rest of it, began the Second Balkan War which resulted in a harsh Bulgarian defeat. It had lost all its previous gains from the previous war, and had lost its Southern Dobruja to the Kingdom of Romania. It still kept Western Thrace and the Western Outlands. During World War I, Bulgaria joined in 1915 on the side of the Central Powers and gained a large amount of land from the Kingdom of Serbia, which included Macedonia and the sheer extensiveness around Niš. After losing, Bulgaria lost its Aegean coast, and its earned land in Serbia. During the Interwar period, no change in boundaries happened, but there was an incident at Petrich, which was the only conflict it fought internationally during this period. After pro German prime ministers elected into office, Bulgaria entered World War II on the side of the Axis powers. After the Invasion of Yugoslavia and also of Greece, Bulgaria once again obtained a coastline to the Aegean and Macedonia with Pirot. After the Soviet invasion of Bulgaria in 1944, the Bulgarians obtained Southern Dobruja.
Этникалық, тілдік және діни құрамы
Халықтың 85 пайызы этникалық болғар болғандықтан, байлар мен кедейлер арасындағы тартыстан басқа әлеуметтік шиеленіс көбінесе аз болды. София тұрғындарының көпшілігі ауылдық жерлермен тығыз байланыста болды, бірақ бұл шаруалар мен қалалықтар арасындағы жікке кедерес болмады (яғни Софияның қалғандарынан өзгешелігі), әйтсе де, кейбір жіктер саясаткерлердің дәстүрлі шаруалардың "қалалықтарға" деген сенімсіздігін пайдаланып, қасақана манипуляциялауының нәтижесі болды. Бірақ, көбінесе бұл билеушілер мен биленушілер арасындағы даудың салдары болды. Халықтың шамамен 14 пайызы мұсылмандарды құрады, олардың көп бөлігі түріктер (яғни жер иелерінің қалдығы), сондай-ақ, "помактар" деп аталатын (ислам дінін қабылдаған этникалық болғарлар) да болды. Мұсылман халқы діни және тарихи себептерге байланысты басым православие христиандарынан шеттетілді.
Since the population was 85% ethnic Bulgarian, there was relatively little social strife aside from the conflict between the haves and have nots. Most inhabitants of Sofia maintained close ties to the countryside, but this did not prevent a rift between the peasants and urban class (i. e. Sofia versus everyone else), although some were the result of deliberate manipulation by politicians seeking to take advantage of traditional peasant distrust of the "effeminate city slicker". Mostly, however, it was due to a quarrel between the rulers and the ruled. Around 14% of the population were Muslims, mostly Turks (i. e. the remnant of the landowning class), but also a handful of so called "Pomaks" (ethnic Bulgarians who practiced Islam). The Muslim population was alienated from the dominant Orthodox Christians both due to religious and historical reasons.
Білім
1909 жылы, Болгария тәуелсіздік алғаннан кейін бір жыл өткен соң, білім беру жүйесінің құрылымын өзгерту туралы заң қабылданды, ол кейбір онжылдықтар бойында түрлі шағын өзгерістермен сақталды. Соғыстан кейінгі 1919–1923 жылдары салыстырмалы білім беру саласында тоқырау болды. Білім берудің барлық жағдайлары нашарлап, қиын жағдайға түсті. Соғыстан кейінгі үкіметтер тұрақсыз саяси және әлеуметтік ортаны тудырды. Біріншіден, Білім министрлігінің басты міндеті – елдегі мектептердің қалыпты жұмысын қалпына келтіру болды, барлық басқа іс-шаралар екінші орынға қойылды. Төменгі орта мектеп заңмен үш жылдық оқу бағдарламасы бар кіші мектепке айналдырылды, бастауыш мектептерге жол ашылып, орта білім берудің негізі болды. 7–14 жас аралығындағы балаларға білім беру міндетті болды, бірақ бұл талап бастауыш мектеп оқушыларына ғана қатысты. Жоғары мектептер құрылды. Стойян Омарчевский заңымен білім беру саласында маңызды өзгерістер енгізілді. Бастауыш білім беру институттары ашылды, жоғары мектеп курстары төменгі және жоғарғы деңгейлерге бөлінді. 1923 жылғы төңкерістен кейін білім беру жүйесінде үлкен өзгерістер болды, оның ішінде бастауыш мектептен орта мектепке өту емтихан арқылы шешілді, бұл толық емес орта білім алған түлектерге де қатысты. Жоғары мектептерде дін оқу пәні міндетті болды. Экономикамен салыстырғанда, Болгарияның білім беру жүйесі табыстырақ болды, халықтың жартысынан азы сауатсыздықтан құтылды. Оқу үшін сегіз жыл талап етілді және балалардың 80% -і мектепке барып оқыды. Бастауыш мектептен кейін арнайы білім алған аз ғана оқушылар үшін жоғары мектептер неміс гимназияларының үлгісінде құрылды. Университетке түсушілердің білімін бағалау үшін конкурстық емтихан жүргізілді, Болгарияда София университетінен басқа бірнеше техникалық және мамандандырылған мектептер болды. 1917 жылы Ресеймен білім беру байланысы үзілгеннен кейін көптеген болгар студенттері негізінен Германия мен Австрияға оқуға кетті. Жалпы алғанда, білім беру Шығыс Еуропаның басқа елдерімен салыстырғанда халықтың төменгі топтарына көбірек қол жеткізді, бірақ афеті, көптеген студенттер гуманитарлық және абстрактілі пәндер бойынша диплом алып, мемлекеттік бюрократиядан басқа еш жерде жұмыс таба алмады. Олардың көпшілігі Болгария Коммунистік партиясына қосылды.
In 1909, a year after Bulgarian independence, a law was adopted to change the structure of the education system, maintainted with different minor changes past several decades. In the post war years, 1919–1923, there was stagnation in comparative education activities. All conditions of education functioning were extremely worsened. The postwar governments brought about an unstable political and social situation. Third, the main task of the Ministry of Education was restoring the normal functions of schools in this country, laying aside all other activities. The lower secondary school was converted into a junior one by the law, with a three year course of study and was served to be succeeded by primary schools and basis of secondary schools. Compulsory education became mandatory for children aged 7–14, but only applied to primary school students. High schools were established. Significant changes were made in the education with the law by Stoyan Omarchevski. Basic education institutes were established, courses in high school were divided into lower and upper courses. After the 1923 coup d'état, education was largely changed, including that the transition from primary to secondary was to be decided by entrance examinations, which was also introduced for graduates of incomplete secondary education. Religion also became a mandatory subject in high school. In comparison to economics, Bulgaria's educational system was more successful, and less than half the population was illiterate. Eight years of schooling were required and over 80% of children attended. For the few special students who went past elementary school, the high schools were based on the German gymnasium. Competitive examinations were used to judge college applicants, and Bulgaria had several technical and specialized schools in addition to the University of Sofia. Many Bulgarian students also went abroad, primarily to Germany and Austria after educational ties with Russia ended in 1917. Overall, education reached more of the lower classes than anywhere else in Eastern Europe, but on the downside all too many students obtained degrees in the liberal arts and other abstract subjects and could not find work anywhere except in the government bureaucracy. Many of them gravitated towards the Bulgarian Communist Party.
Шолу
Болгария мемлекеті 20 ғасырдың басында ауылдық, аграрлық, салыстырмалы түрде индустрияланбаған және экономикалық жағынан артта қалған ел болды, онда экономикалық даму соғыстар мен аумақтық жоғалтулардың салдарынан тежелді. 4,3 миллионға жуық халқының 37,8%-ы ауыл шаруашылығымен айналысатын адамдарды құрады; 1910 жылы қала тұрғындары жалпы халықтың 19,1%-ын құрады, бұл көрсеткіш Болгария Осман империясынан тәуелсіздік алғаннан кейін шамамен 30 жыл бойы тұрақты сақталды. Сауаттылық деңгейі төмен болды: 1900 жылы елордада 58%, басқа қалаларда 40%, ал ауылдық жерлерде 15% құрады. Болгария қоғамының аграрлық сипаты Болгария индустриясында да көрінді, ол толығымен тоқыма, азық-түлік және сусын өндірісіне бағындырылған: 1911 жылы осы секторлар Болгарияның жалпы өндірістік өнімнің шамамен 90%-ын құрады. Сонымен қатар, Болгария индустриясының тиімділігі өте төмен болды: бір адамға шаққандағы өнім 28,3 лев (Болгарияның валюта бірлігі) болды, ал АҚШ-та 1,128 левті құрады; тіпті Ресей индустриясы да бір адамға шаққандағы 150 левпен тиімдірек болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін екі жыл өткен соң, 1910 жылы жан басына шаққандағы жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ) 270 долларды құрады, бұл Еуропа мен Балқандағы ең төменгі көрсеткіш еді. Балқан соғыстарының салдарынан Осман империясына қарсы қаржылық шығын 1,3 миллиард франкқа жетті. 1913 жылы сыртқы сауда күрт төмендеді, экспорт 40%-ға, ал импорт 11%-ға азайды. Бұл 1914 жылға қарай 87 миллион левтен асатын сауда дефицитіне әкелді. Соғысқа дейін астық Болгарияның басты экспорттық тауары болды, ал ең өнімді аймағы Добруджа еді. Мемлекет аймақтың дамуына ерекше мән берді; ол астық пен басқа да экспортты Варна портына жеткізу үшін теміржол желілерін салды, оның инфрақұрылымы үлкен шығынмен жаңартылды. 1912 жылы Варна порты Салоникадан да көп тауарды қабылдады. 1938 жылы көрсеткіш 420 долларға жетіп, Болгарияны Югославия, Румыния, Польша, Португалия және азамат соғысынан зардап шеккен Испаниядан озыдырды. 1939 жылы жан басына шаққандағы нақты ЖІӨ (2011 жылғы доллармен есептегенде) 2,649 долларды құрады, бұл Югославия мен Румыниядан кейін Еуропадағы үшінші ең төменгі көрсеткіш еді. 1939 жылы өндірістік кірістің 73,5%-ы ауыл шаруашылығынан, ал 26,5%-ы индустрия мен құрылыстан түсті. 1924 жылы жұмыс күшінің 82%-дан астамы ауыл шаруашылығында жұмыс істеді, және бұл көрсеткіш 1945 жылға дейін өзгеріссіз қалды. Тұрақсыз саяси жағдай мен ішкі қақтығыстар Болгария Корольдігін Еуропадағы ең кедей елдердің біріне айналдырды.
The Bulgarian state at the turn of the 20th century was rural, agrarian, relatively unindustrialised and economically backward nation, in which the economical development hampered by wars and territorial loses. Around 37.8% of the population of about 4.3 million were rural peasants; in 1910, urban dwellers accounted for 19.1% of the total population, a figure that had remained relatively unchanged since Bulgaria had gained independence from Ottoman rule almost 30 years earlier. The literacy rate was low: in 1900 it was 58% in the capital Sofia, 40% in all other cities and 15% in rural areas. The agrarian character of Bulgarian society was reflected in Bulgarian industry, which was completely dominated by textile, food and beverage production: in 1911 these sectors accounted for almost 90% of total Bulgarian factory production. Moreover, Bulgarian industry was extremely inefficient: per capita production was only 28.3 leva (the Bulgarian currency unit) compared to 1,128 per capita in the US; even Russian industry proved more efficient at about 150 leva per capita. Two years after independence, in 1910, the gross national product (GNP PPP) per capita was $270, last in Europe and the Balkans. Due to the Balkan Wars, the financial cost against the Ottoman Empire alone was 1.3 billion francs. External trade fell drastically in 1913, with exports reduced by 40% and imports by 11%. This led to a soaring trade deficit of over 87 million levs by 1914. Before the war, grain had been a leading Bulgarian export commodity with the most productive area being Dobruja. The state took special care for the development of the region; it built railways to carry grain and other exports to the port of Varna, whose facilities had been developed at great cost. In 1912, it handled more goods than Salonika. By 1938, it had risen to $420, putting Bulgaria ahead of Yugoslavia, Romania, Poland, Portugal, and civil war Spain on this measure. Real GDP per capita in 1939, equated to a 2011 dollar value, was $2,649, the third lowest in Europe after Yugoslavia and Romania. By 1939, 73.5% of manufacturing revenue came from agriculture, and 26.5% from industry and construction. Over 82% of the workforce in 1924 was in agriculture, and this percentage remained almost unchanged until 1945. The unstable political situation and internal conflicts caused the Kingdom of Bulgaria to be the poorest, or among the poorest countries in Europe.
Салалар
Шығыс Еуропаның қалған бөлігінен сәтті болғанымен, болгар ауыл шаруашылығы әлі де артта қалған технологияның кемшіліктерімен, әсіресе ауылдық жерлердегі халықтың көптігімен және шашыраңқы жер учаскелерімен (дәстүрлі шаруалар практикасы бойынша, шаруа өзінің жерін барлық тірі қалған ұлдарына тең бөліп беретін) күресіп келді. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспорты Ұлы депрессияның басталуынан зардап шекті. Дегенмен, елде үлкен азық-түлік дағдарысы болған жоқ. Соғыстар кезінде мыңдаған шаруалар ауыл шаруашылығы қызметінде қаза тапты. Жылқы, қой, ірі қара және малдың саны 20%-дан 40%-ға дейін азайды. Ең үлкен зиян – Оңтүстік Добруджаның жоғалуы болды: соғысқа дейін ол Болгарияның астық өндірісінің 20%-ын құрады және ең ірі және дамыған болгар шаруашылықтарына орналасқан еді. Бұл, қолайсыз ауа-райымен бірге, 1914 жылы барлық дақылдардың өнімділігін соғысқа дейінгі деңгейдің 79%-ына дейін төмендетті. Екінші жағынан, Болгарияның дамылмаған экономикасы қарыз және инфляция мәселелеріне тап болған жоқ. Өнеркәсіптің жартысынан азырақ бөлігі шетелдік компанияларға тиесілі болды, ал Румыниядағы өнеркәсіптің шамамен 80%-ына жуығы шетелдік компанияларға тиесілі еді. Ауыл шаруашылығының өнімділігі өте төмен еді. Жер учаскелері кішкентай және көбінесе тек егістік жерлерді қамтыды, бірақ олар қарқынды өңделді және тіпті ең кішкентай шаруашылықтар да нарыққа сату үшін өнім өндірді. Шығыс Еуропаның басқа жерлеріндегідей, болгар шаруалары дәстүрлі түрде жер иелері үшін астық өсірді. Соғыстан кейін, АҚШ пен Батыс Еуропаның бәсекелестігіне байланысты оларды тиімді түрде сату мүмкін болмады. Алайда, олар басқа елдердегі шаруалар жүгері мен бидайға сүйену салдарынан ауыр зардап шеккенімен салыстырғанда, бау-бақша дақылдары мен темекіге оңай ауыса алды. 1930 жылдардың соңына қарай Болгария гектарына еуропалық дамыған елдерге қарағанда екі есе көп өнім өндірді, тіпті климаттық және топырақтық жағдайлары Болгариядан нашар болған елдерге қарағанда да. 1934-1945 жылдар аралығында бір шаруашылыққа шаққанда егістік жердің орташа көлемі 0,5 гектардан 0,4 гектарға дейін төмендеді. 1945 жылы елде 1,2 миллион шаруашылық болды, олардың барлығы дерлік шағын және өздерін асырауға қабілетсіз еді. Осы кезеңде тек ірі шаруашылықтар ғана аумағын ұлғайтты, бірақ олардың үлесіндегі егістік жердің көлемі 2% ғана болды. Жердің бөлшектенуі отбасылық мұрагерлік салдарынан және ауылдық халықтың өсуіне байланысты жер беру қажеттілігінен туындады. 1930 жылы ауыл шаруашылығы жұмыс күшінің шамамен 50%-ы жұмыссыз болды, ал қысқы жұмыспен қамту деңгейі 30%-ға дейін төмендеді. Өнеркәсіп секторы әлсіз және экономикада маңызды рөл атқармайды. 1895-1928 жылдар аралығында өнеркәсіпті ынталандыру үшін бірқатар шаралар қабылданды, мысалы, машиналарды бажсыз импорттау, салық жеңілдіктері және төмен жүк тасымалы тарифтері. Бірінші дүниежүзілік соғыс пен Ұлы депрессия арасындағы кезеңде, әсіресе 1926-1929 жылдар аралығында өнеркәсіптік өнім екі есеге артты. Сол жылы өнеркәсіптің 41,3%-ы шағын өндіріс пен қолөнерден, 54,6%-ы ірі өндірістен және 4,1%-ы құрылыс саласынан тұрды. Халықаралық деңгейде Болгария жетекші еуропалық өнеркәсіптік елдерден қалып қойды.
While more successful than the rest of Eastern Europe, Bulgarian agriculture still suffered from the handicaps of backward technology and especially rural overpopulation and scattered plots (due to the traditional practice of a peasant dividing his land equally among all surviving sons). And all agricultural exports were harmed by the onset of the Great Depression. Still, the country avoided a large food crisis. Thousands of peasant workers engaged in agricultural activities became casualties during the wars. The number of available horses, sheep, cattle and livestock was between 20% and 40% lower. The single most damaging event was the loss of Southern Dobruja: it had accounted for 20% of Bulgarian grain production before the wars and contained the largest and most developed Bulgarian farming communities. This, combined with bad weather, held the harvest of all crops to 79% of the pre war level in 1914. On the other hand, an underdeveloped economy meant that Bulgaria had little trouble with debt and inflation. Just under half of the industry was owned by foreign companies in contrast to the nearly 80% of Romanian industry. Agricultural productivity was very low. Plots were small and almost exclusively under , but they were worked intensively and even the tiniest farms often produced crops for market sale. As elsewhere in Eastern Europe, Bulgarian peasants traditionally grew grains for their landowners. After the war, they could not be effectively marketed due to competition from the United States and Western Europe. However, they were able to switch with little difficulty to garden crops and tobacco in contrast to other countries where the peasantry suffered harder due to continued reliance on maize and wheat. By the end of the 1930s, Bulgaria was producing on average twice as much per hectare as developed European countries, including those with worse climatic or soil conditions than Bulgaria. Between 1934 and 1945, the average area of arable land fell from 0.5 to 0.4 hectares per farm. By 1945 there were 1.2 million farms in the country, almost all of them small and unable to support themselves. Only large farms increased in area over the same period, but they held only 2% of the arable land. The fragmentation of land was due to family inheritance patterns and the need to provide land for the growing rural population. In 1930, nearly 50% of the agricultural labor force was unemployed, and winter employment dropped to 30%. The industrial sector is weak and does not play a significant role in the economy. Between 1895 and 1928 a number of measures were taken to stimulate industry, such as duty free imports of machinery, tax exemptions and low freight rates. In the period between World War I and the Great Depression, especially between 1926 and 1929, industrial output doubled. In that year, 41.3% of industry consisted of small scale manufacturing and handicrafts, 54.6% of larger scale manufacturing, and 4.1% represented construction activities. Internationally, Bulgaria lagged behind the leading European industrial countries.