Кіріспе

1878–1908 Балқандағы Осман вассалдық мемлекеті

Болгария княжелігі (Княжество България) – Осман империясының үстемдігінде болған вассалдық мемлекет. Ол 1878 жылы Берлин шарты бойынша құрылған. Ресей-Түрік соғысы Ресейдің жеңісімен аяқталғаннан кейін, 1878 жылдың 3 наурызында Ресей мен Осман империясы Сан-Стефано шартына қол қойды. Бұл шарт бойынша, Балқандағы барлық этникалық болгарларды қамтитын, Қара теңізден Эгей теңізіне дейін созылатын Моэзия, Фракия және Македонияның көп бөлігін қоса алған, ірі болгар вассалдық мемлекеті келісілді. Алайда, Ұлыбритания мен Австрия-Мажарстан Ресейдің Балқанда мұндай ірі клиенттік мемлекет құруына қарсы болды, себебі бұл Жерорта теңізіндегі күштер тепе-теңдігін өзгертеді деп қорқады. Осы себепті, ірі державалар Берлин шартына қол қойып, күшіне енбеген Сан-Стефано шартын жойды. Бұл Осман империясы құрамындағы автономиялы Шығыс Румелиямен бірге, әлдеқайда кіші княздықты құрды. Шындығында, Болгарияның Осман вассалы мәртебесі заңдық қиял болды және Болгария тек формалды түрде Ұлы Портаның билігін мойындады. Оның өз Конституциясы, туы және әнұраны болды, сондай-ақ өзінің сыртқы саясатын жүргізді. 1880 жылдан бастап, Болгарияның өз валютасы да болды. 1885 жылы қан төгілмейтін төңкеріс нәтижесінде Шығыс Румелия Болгарияға де-факто қосылды, бұл Осман империясы Тофане келісімімен қабылдады. 1908 жылдың 5 қазанында Болгария Болгария Корольдігі ретінде тәуелсіздігін жариялады.

Өмірбаян

1396 жылы болгар-осман соғыстары Османның Балқандарға басып кіруі және Болгария ішіндегі тарқалғандықтар салдарынан Болгария империясының құлауымен аяқталды. Осман үкімшілігі тұсында болгар ақсұлығы жойылды және ұлттық санасы басып тасталды. 18 ғасырдың соңында пайда болған болгар ұлттық қайта жаралуы болгар ұлттық ерекшелігін қайта жаңғыртты және жаңа болгар мемлекетін құру идеясын күшейтті. Осман империясына қарсы көптеген революциялық қозғалыстар мен көтерілістер Балқан аймағындағы басқа да қозғалыстармен бірге жүрді, бұл 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысына әкеп соқты.

Берлин келісім-шарты

1878 жылғы 3 наурыздағы Сан-Стефано шарты Болгария мемлекетін құруды ұсынды, ол Моэзия, Фракия және Македония географиялық аймақтарын қамтыды. Осы күнді негізге ала отырып, болгарлар жыл сайын Болгарияның ұлттық күнін тойлайды. Бірақ Балқандағы Ресейдің ірі клиенттік мемлекетінің құрылуынан қауіптенген басқа ірі державалар шартына келісуге ықыласты болмады. Соның салдарынан, Германияның Отто фон Бисмарк және Ұлыбританияның Бенджамин Дизраэли қадағалауымен Берлин шарты (1878) бұрынғы шартты қайта қарап, ұсынылған Болгария мемлекетінің аумағын қысқартты. Дунай мен Стара-Планина таулары арасында, ескі болгар астанасы Велики-Тырновода орналасқан, Софияны қоса алғанда, кең автономиялы Болгария княздығы құрылды. Бұл мемлекет номиналды түрде Осман билігінде болды, бірақ оны болгар сардарларының құрылында сайлап, державалар бекітетін ханзада басқарды. Ханзаданың орыс болуына рұқсат етілмеді, бірақ келісім бойынша Александр II патшаның шөбересі Александр Баттенберг таңдалды. Стара-Планинаның оңтүстігінде Шығыс Румелия деген атпен автономды Осман провинциясы құрылды, ал Македония Сұлтанның билігіне қайтарылды.

19 ғасыр

Болгария демократиялық конституцияны қабылдады, ал билік көп ұзамай Стефан Стамболов басқарған Либералдық партияға өтті. Александр ханзада консервативті ұстанымдарға ие болды және бастапқыда Стамболовтың саясатына қарсы болды, бірақ 1885 жылға қарай жаңа мемлекетке деген түсінігі өзгеріп, либералдарды қолдады. Ол Болгария мен Шығыс Румелияның бірігуін де қолдады, ол 1885 жылдың қыркүйегінде Пловдивте жасалған төңкеріс арқылы іске асырылды. Үлкен державалар өзара күрес салдарынан араласпады. Одан кейін Сербия болгарлардың назары ауғанда аумақтарды басып алу ниетімен Болгарияға соғыс жариялады. Болгарлар оларды Сливница шайқасында жеңіп, серб әскерін Сербияға кері ығыстырып, Берлин шарты бойынша басып алынған болгар халқы тұратын Пирот және Вранья қалаларын қайтарып алды, бірақ 1886 жылғы Бухарест шартымен Сербияға қайтарылды. Бұл оқиғалар Александрды Болгарияда өте танымал етті, бірақ Ресей оның билігіндегі либералдық тенденциялардан көңілі тоймады. 1886 жылдың тамызында олар төңкеріс ұйымдастырды, оның барысында Александр тақтан басқа мәжбүр болды және Ресейге жер аударылды. Алайда Стамболов жылдам әрекет етіп, төңкеріске қатысушылар елден қашуға мәжбүр болды. Стамболов Александрды қайта орнатуға тырысты, бірақ Ресейдің қатты қарсылығы ханзаданы тағы да отставкаға кетуге мәжбүр етті. 1887 жылдың шілдесінде болгарлар Фердинанд Саксен-Кобург-Готты жаңа ханзада етіп сайлады. Фердинанд «австриялық кандидат» болды және ресейліктер оны мойындаудан бас тартты. Фердинанд бастапқыда Стамболовпен жұмыс істеді, бірақ 1894 жылға қарай олардың қарым-қатынасы нашарлады. Стамболов отставкаға кетіп, 1895 жылдың шілдесінде қаза табады. Содан кейін Фердинанд Ресеймен қарым-қатынасты жаңартпақ болып шешті, бұл консервативтік саясатқа оралуды білдірді.

20 ғасыр

Болгарияның ірі бөлігі әлі де Осман империясының билігінде болды, әсіресе Македонияда. Жағдайды одан да қиындатқан нәрсе – Сербия мен Грекия да Македонияның бір бөлігіне талаптанды, ал Сербия, славян ұлты ретінде, македониялықтарды серб ұлтының бір бөлігі деп есептеді. Осылайша, осы аймақтарды бақылау үшін бес жақты күрес басталды, ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін созылды. 1903 жылы Осман Македониясында болгар көтерілісі болды, және соғыс қаупі туды. 1908 жылы Фердинанд ірі державалар арасындағы тартысты пайдаланып, Болгарияны толық тәуелсіз патшалық деп жариялады, өзін патша етіп сайлады. Бұл жариялау 5 қазан күні жасалды (бірақ Болгария 1916 жылға дейін Юлиан күнтізбесін ресми түрде қолданғандықтан, 22 қыркүйекте тойланды), бұл оқиға Ұлы Тарноводағы Киелі қырық шейіт шіркеуінде болды.

Ильинден-Преображенский көтерілісі

Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде Болгарияның басты сыртқы саяси мәселесі Македония мен Шығыс Фракияның тағдыры болды. 19 ғасырдың соңында Ішкі Македониялық-Адрианополь революциялық ұйымы құрылып, әлі де Османлы түріктерінің басып алған аймақтарында қарулы көтеріліс дайындауды бастады. Болгария князьдығының жалпыұлттық қолдауына сүйене отырып, IMARO Македония мен Фракияда комитеттер желісін құруға кірісті. 1903 жылдың тамызында Македония мен Фракияда тарихта Илинден-Преображение деп белгілі болған жаппай қарулы көтеріліс шықты. Оның мақсаты – осы аймақтарды азат ету немесе кем дегенде Ұлы державалардың назарын аударып, заңдық және экономикалық реформалар арқылы халықтың тұрмыс жағдайын жақсартуға ықпал ету болды. Үш айға созылған қатал шайқастардан кейін Осман әскері көтерілісті жаншып, бейбіт азаматтарға қатыгездік көрсетті.