Кіріспе

Папуа-Жаңа Гвинеяның Жоғарғы соты 1975 жылдың 16 қыркүйегінен бастап Папуа-Жаңа Гвинеяның жоғарғы сатыдағы соты болып табылады. Ол тәуелсіздік алғанға дейінгі Жоғарғы сотты (тәуелсіздік алғаннан кейінгі Ұлттық сотқа сәйкес) және 1902 жылдан 1975 жылға дейін Австралияның Жоғарғы соты мен Лордтар кеңесінің сот комитетінің шетелдік апелляциялық инстанцияларын алмастырды. Тәуелсіздікке дейінгі Жоғарғы соттың судьялары автоматты түрде Ұлттық соттың алғашқы судьяларына айналып, сол арқылы Жоғарғы сот алқасына тағайындалуға болатын судьялар тобына қосылды.

Құрылтай және құрамы

Жоғарғы Сот Папуа – Жаңа Гвинея Конституциясына сәйкес жоғары сот ретінде құрылды. Папуа – Жаңа Гвинеяның Бас судьясы, Бас судьяның орынбасары және Ұлттық соттың судьялары (іс жүзіндегі судьяларды қоспағанда) сот құрамына кіреді. Жеке құрылмаған Жоғарғы Сот – Ұлттық соттың апелляциялық комитеті немесе "толық құрамды сот", ол жоғары деңгейдегі бірінші инстанция соты болып табылады. Ұлттық соттың судьялары Ұлттық соттан келіп түскен апелляцияларды, түрлі әкімшілік трибуналдардан келіп түскен апелляцияларды және Жоғарғы Соттың бастапқы құзыретіне жататын мәселелерді қарау үшін Жоғарғы Соттың құрамын қалыптастырады.

Анықтамалық құзыреттілік және билік арасын ажырату

Соңғы жағдайда Сот, әдетте, сот функциясын атқармайды, егер не болмаса, Папуа – Жаңа Гвинея Конституциясымен Жоғарғы Сотқа тікелей берілген, үкіметтің атқарушы билігіне кеңес беру құқығын жүзеге асырады, бұл құқық 1912 жылғы «Онтарионың Бас прокуроры Канаданың Бас прокурорына қарсы (Reference Appeal)» [1912] AC 571 ісі бойынша Жоғарғы Кеңестің (Judicial Committee of the Privy Council) шешімімен бекітілген. Басқа юрисдикциялар, әсіресе АҚШ (федералды деңгейде, бірақ барлық штаттарда емес) және Австралия, соттары үшін референттік функцияны қағида бойынша қолданбайды, себебі ол заң шығарушы, атқарушы және сот биліктері арасындағы биліктердің бөліну принципін бұзады; ал Канадада бұл принцип парламенттік демократия үшін қолайлы емес деп саналады. Папуа – Жаңа Гвинея Конституциясын тәуелсіздік алғанға дейін әзірлеген конституциялық комиссия канадалық ғалымдардан кеңес алып, референттік процедураны тез қабылдады. Папуа – Жаңа Гвинея құқығында, Австралиядағыдай, «биліктердің бөлінуі» термині жиі қолданылады. Дегенмен, Австралиядағыдай (бірақ АҚШ-тан өзгеше, онда бұл принцип жарияланды және атқарушы билік заң шығарушы органға есепті емес), оның қолданылуы шектеулі, ол 1689 жылғы Англияның құқықтарының биллі (Bill of Rights) кезінен қалыптасқан тәуелсіз сот жүйесін сипаттаумен ғана шектеледі: атқарушы билік, әрине, Папуа – Жаңа Гвинея Парламенті алдында жауапты.

Негізгі заңды әзірлеу

Жоғарғы Сот (Ұлттық Сотпен бірге) Папуа-Жаңа Гвинеяның жалпы құқығын, яғни негізгі заңды дамытуға ерекше жауапкершілік жүктелген. Бұл ретте, елдің әртүрлі аймақтарындағы жергілікті әдет-ғұрып ережелері, егер олар бүкіл ел үшін ортақ деп есептелсе, қолданылуға тиіс. 2000 жылғы «Негізгі заң туралы» заң бұл жауапкершілікті нығайтып, соттардың әдет-ғұрыпқа және негізгі заңның маңызды бөлігі ретінде әдеттегі құқықтың дамуына көбірек назар аударуын міндеттейді. Бірақ, іс жүзінде соттар елдің көптеген дәстүрлі қоғамдарының әртүрлі әдет-ғұрыптарын қазіргі заманғы құқықтық жүйеде қолдануда қиындықтарға тап болды. Сондай-ақ, дәстүрлі құқықтың дамуы, жергілікті меланезиялық әділдік және теңдік ұғымдарына сәйкес, 1975 жылы күтілгендей толыққанды болған жоқ. «Негізгі заң туралы» заңның әлі де маңызды әсері болғанын көріп тұрған жоқпыз. Негізгі заңды жақтаушы Дэвид Гоноль «Папуа-Жаңа Гвинеяның негізгі заңы: әдеттегі құқықты қабылдау және қолдану туралы зерттеу» атты кітабында осы мәселелерді кеңінен талқылады. Сонымен қатар, 2017 жылғы үшінші ұлттық негізгі заң конференциясында көптеген белгілі спикерлер негізгі заңның жеткілікті қарқынмен дамытылмай отырғанын айтты.

Прецеденттің иерархиясы

Сот үкімінің иерархиясы бойынша, Жоғарғы Соттың кез келген сот билігін жоққа шығаруға құқығы бар болса да, оның өзінің шешімдері төменгі соттар үшін міндетті, ал Папуа-Жаңа Гвинеяның тәуелсіздігіне дейінгі Англияның жоғары соттарының шешімдері Папуа-Жаңа Гвинеяның негізгі құқығының бір бөлігі деп есептеледі. Папуа-Жаңа Гвинеяның тәуелсіздік алғанға дейінгі Жоғарғы Сотының шешімдері шетелдік заң болып саналады, олардың құқықтық жүйесі ұқсас кез келген шетелдік соттың шешімдерімен тең деңгейде және тек сендіруге ғана ие. Шетелдік (және тәуелсіздікке дейінгі Папуа-Жаңа Гвинея) биліктің, 1975 жылға дейінгі Англия билігінің міндетті күшіне қарағанда, тек сендіруге ғана ие екендігі қағидасы, мысалы, Toglai Apa және Bomai Siune v The State [1995] PNGLR 43 ісінде көп рет қолданылды, онда Англияның Лордтар палатасының Rookes v Barnard [1964] AC 1129 ісі бойынша мемлекеттік министрлерге немесе мемлекеттік қызметкерлерге үлгілі залап төлеуді тағайындауға қатысты, қатаң шектеулерден басқа жағдайларда, Австралияның Жоғарғы соты мен Канаданың Жоғарғы соты оны шешуші түрде жоққа шығарғанына қарамастан, оған сәйкес келуге міндетті. Ирландия 1933 жылы, Канада 1949 жылы, Үндістан 1950 жылы, Гайана 1970 жылы, Шри-Ланка 1972 жылы, Австралия 1968 жылы, ал Австралия штаттары 1975 жылы Доминионның әртүрлі Жоғарғы соттарынан Ұлыбританияның құпия кеңесіне (Judicial Committee of the Privy Council) берілетін шағымдарды жойды. Осылайша, Папуа-Жаңа Гвинея тәуелсіздік алған кезде Австралияның Жоғарғы сотынан олар болған жоқ, және Папуа-Жаңа Гвинеядан Лондонға шағымдарды қарау мәселесі туындаған жоқ. Канаданың Ұлыбританияның құпия кеңесіне берген шағымдарын көбінесе Австралия судьясы тыңдады және керісінше; екінші елде шешілген үлгілі істер кейде парламенттік заңдар сияқты, тіпті сирек мойындалса да, қолданылды.

Бас судья

Папуа-Жаңа Гвинеяның Конституциясына сәйкес, Папуа-Жаңа Гвинеяның генерал-губернаторы Папуа-Жаңа Гвинея королі ретіндегі король Карл III атынан тағайындаған Папуа-Жаңа Гвинеяның бас судьясы Жоғарғы Сот пен Ұлттық Сотқа төрағалық етеді. Соттың тәуелсіздігі 1979 жылы Руни ісі кезінде сынақтан өтті (Папуа-Жаңа Гвинея заңын қараңыз), оның нәтижесінде Папуа-Жаңа Гвинеяның екінші (және шетелдік) бас судьясы сэр Уильям Прентис және тағы үш шетелдік судья отставкаға кетті. Сэр Бури Киду сол кезде тұңғыш жергілікті бас судья болды (1980–1993). Он жылдық мерзімі аяқталғаннан кейін Кидудан кейін Сэр Арнольд Амет (1993–2003) бас судья болды. Аметтің орнын 2003 жылдың 16 тамызынан бастап 2008 жылға дейін денсаулығына байланысты отставкаға кеткенге дейін Сэр Мари Капи басты. Сол жылы Капиның орнын Сэр Саламо Инджия иеленді. 2018 жылы Сэр Гиббс Салика Инджиядан кейін Папуа-Жаңа Гвинеяның бесінші ұлттық бас судьясы болды.