Кіріспе

Китнос (Κύθνος), көбінесе Термия (Θερμιά) деп аталады, Батыс Циклад аралдарындағы, Кея мен Серифос арасында орналасқан грек аралы және муниципалитеті. Ол Афинаның Пирей портынан шамамен 60 теңіз милі қашықтықта жатыр. Китнос муниципалитетінің ауданы 99 шаршы километр, ал жағалау сызығының ұзындығы шамамен 60 километрді құрайды. Каковоло тауы аралдың ең биік нүктесі (365 м).

Елді мекендер

Аралда екі маңызды елді мекен бар: Мессария ауылы немесе Китностың Хорасы (2011 жылғы санақ бойынша халқы 561 адам), жергілікті тұрғындарда Хора деп аталады, және Дриопис немесе Дриопида ауылы (халқы 325 адам), сондай-ақ Хорио деп те аталады. Екі ауыл да көлік құралдары үшін тым тар, қияңдап және көбінесе сатылы көшелерімен ерекшеленеді. Ауылдар өте көркем, бірақ әртүрлі сәулет стилінде салынған. Хорада Киклад аралдарына тән жалпақ шатырлар, ал Дриопидада көлбеу және плиткамен жабылған шатырлар бар. Хора үлкен грек православие шіркеуімен де танымал. Аралдың шығыс жағында Канала деп аталатын, сол аттас христиан православие қасиетті орны бар жағалаудағы елді мекен де бар, ал көптеген үлкен жағажайларда аздаған тұрғындар қоныстанған. Аралдың оңтүстік ұшындағы Агиос-Димитриос көбінесе заманауи елді мекен, төбесінде кең жағажайға тіреліп, теңіз нарцистерімен көмкерілген шағын демалыс үйлері орналасқан. Аралдың солтүстік-шығыс бөлігінде 81 адам тұратын Лутра ауылы орналасқан, ол емдік қасиеттері бар, делінген, термалдық бұлақтарымен танымал. Бұл жердегі үлкен туристік қонақ үй бірнеше жылдан бері жабық болғанымен, монша әлі де жұмыс істейді және келушілер шағын төлем жасап, оның мәрмәр ванналарында суға түсуге болады. Порт қаласы Мерихас (халқы 369 адам), оның халқы жыл бойы айтарлықтай өзгереді. 1970 жылдарға дейін жақын арада жыл бойы тұратын адамдар болған жоқ; грек балықшысы Манолас Псарас және оның әйелі Фото портта жыл бойы тұрған алғашқы адамдар болды. Бүгінде жыл бойы тұратын халықтың саны артып келеді, әсіресе жазғы туристік маусымның ең қызу кезінде қала өте қарбалас болады. Порттың көптеген тұрғындары ағылшын тілінде сөйлейді, бұл ең танымал екінші тіл. Мерихас Пирей және Лаврионмен паром арқылы байланысады, саяхат уақыты кеменің жылдамдығы мен ауа райына байланысты бірден төрт сағатқа дейін созылуы мүмкін. Үлкен паромдарды қабылдау үшін 2005 жылы жаңа моланың құрылысы басталды және 2008 жылы аяқталды. Китнос аралы жақында ғана туризмнің әсеріне ұшырамаған соңғы Циклад аралдарының бірі саналды, бірақ бұл жағдай өзгеріп келеді. Дегенмен, арал әлі де тым дамымаған, ал ауылдардың шалғай аудандарында дәстүрлі өмір салты көбінесе өзгеріссіз сақталып келеді.

Атауы

Китностың алғашқы тұрғындары Дриоптар болған, олардың мифтік патшасы Китнос (Аполлон құдайының ұлы) еді, сол себепті арал осы атпен аталады. Ол сонымен қатар Дриопис немесе Офиуса деп те белгілі болды. Орта ғасырларда оны Тирамна деп атаған, ал Нилос Доксапатрис 1143 жылдан бастап оны Термия деп атады, себебі онда ыстық су бұлақтары бар. Кейін түріктер оны "Хамам Антасси" ("жылы сулы арал") деп атады.

Тарихқа дейінгі кезең

Китнос Киклад аралдарындағы ең ежелгі белгілі тұрақтардың біріне ие, солтүстік-шығыс жағалауындағы Марулас маңындағы мезолиттік қонысқа (б.з.д. 10000 – б.з.д. 8000). Лутра ауылына жақын, жағалауда орналасқан бұл жердің үлкен бөлігі теңізге ыдырап кеткен. 1996 жылғы қазба жұмыстары кезінде толық сақталған адам қаңқалары, тас құралдары және еден төсемінің бір бөлігі табылды, бұл ұзақ мерзімді тұруды, ең болмаса аңшы-жинаушылардың қонысын көрсетеді.

Классикалық дәуірге дейінгі антикалық дәуір

Б.з.д. үшінші мыңжылдықта (бірінші Циклад кезеңінде) аралдың ең биік нүктесіне жақын, Профит Ильяс тауының маңындағы Скоуриесте жасалған қазбалар Китностың қола дәуірінде металлургия үшін шикізатпен басқа аралдарды қамтамасыз еткенін көрсетеді. 1984–1985 жылдары мыс қорыту орындарының қалдықтары және ашық мыс кендері зерттелді. (Мирто Георгакопулоның жақындағы зерттемесі Гейл және басқалардың маңызды еңбектерін атап көрсетеді.) Тарихшыларға белгілі болған аралдың алғашқы тұрғындары – Каре (кариялықтар), Анатолия халқы, олар, мүмкін, Миной цивилизациясының ықпалында болған немесе оған бағынышты болған. Кейіннен, шапқыншы тайпалардың қысымымен олар Кіші Азияға көшіп, қоныстанды. Геродот (Книга VIII, 73) б.з.д. 13 ғасырында Парнас тауының жанындағы Грек материгінен келген Дриоп тайпасының аралдарға, алдымен Эвбеяға, содан кейін Кеяға, Китносқа және одан әрі тарағанын жазды. Бұл тайпа екі негізгі ауылдың біріне – Дриопис немесе Дриопидаға атын берген болуы мүмкін. Кейбір дереккөздер аралдың атын Дриоптардың патшасы Китностан алғанын айтады, ал басқалары бұл мифтік екенін, тарихи тұлға емес екенін болжайды. (Атаудың шығу тегі туралы болжамдар Валлинда, 1896 ж. еңбегінде келтірілген.) Дриоптар да Иондардың қысымымен көшті, ал Иондар солтүстіктен келген Дорий тайпаларының ықпалымен Грекиядан шықты. Аралдың солтүстік-батыс бөлігіндегі Эпископи шығанағының үстінде орналасқан Вриокастродағы эллиндік орындары 20 ғасырдың ортасында ішінара қазба жұмыстарынан өтті, нәтижесінде үйлердің және ғибадатхананың жоспарлары, сондай-ақ бірнеше артефакттар табылды. 2002 жылдың 19 желтоқсанындағы грек газеттерінде археолог Александрос Мазаракис Айниан осы орындағы керемет жаңалықты хабарлады: ғибадатхананың ішкі киелі бөлігі (адитон) зақымдалмаған және тоналмаған күйінде табылған. Археологтардың пікірінше, 2700 жыл бұрын құдайлардың патшайымы Гераға немесе махаббат құдайы Афродитаға арналған ғибадатханадан 1400-нен астам заттар, соның ішінде құнды әшекейлер, алтын, күміс және қоладан жасалған бұйымдар, терракотадан жасалған мүсіндер және боялған тостағандар қазылып алынды. Бұл заттардың көпшілігі б.з.д. 7-5 ғасырларға жатады. Вриокастродағы орын римдік кезеңге дейін мекенделген. Осы дәуірде Киклад аралдары жиі қарақшылардың шабуылына ұшырады, сондықтан, мүмкін, негізгі елді мекендер ішкі және қорғанысқа ыңғайлы жерлерге көшірілді. Солтүстік бөлігіндегі ең шеткі шытырда қалың тас қабырғалары бар ескі елді мекеннің қалдықтарын көруге болады. Бұл орын Кастро (грекше "Қала") деп аталды және шамамен 1 ғасырдан бастап Византия дәуіріне және Франк кезеңіне дейін аралдың астанасы болды. Бұл орынның үш жағында теңізге қарай тік 152 метрлік құлау бар. Төртінші жағына тар жол арқылы жетуге болады, ол қалың, биік қабырғамен қоршалған, оның бір бөлігі әлі де сақталған (жүздеген үйлерді бөліп тұратын қабырғалармен бірге). Дегенмен, қала бірнеше рет қиратылып, қайта салынғанына куәліктер бар. Бұл кезеңде халық саны күрт өзгерді және кейде арал қарақшылар мен обадан құрып кетті (Смит, 1854 және Бент, 1885, 2002 ж. қайта басылды).

Классикалық антикалық

Ежелгі авторлар бұл аралды сирек еске алады. Саламис шайқасында (б.з.д. 480 ж.) Геродот Китностың трирема мен пентеконтер бергенін жазды. Бұл үлес Дельфидегі алтын үш аяқтың тұғырында белгіленген (Геродот, Bk viii, 46). Көптеген дереккөздер Аристотельдің «Китностың Конституциясы» еңбегінде Китностың үкіметін жоғары бағалағанын қайталайды. Ол не жазғанын анықтау қиын, өйткені оның 158 қала-мемлекеттің конституциялары туралы жазбаларының барлығы, Афина жөніндегі жазбадан басқа, жоғалып кетті. (Мүмкін, бұл цитатаның бастауы 2 ғасырлық лексикограф Харпократионнан шыққан.) Рим дәуірінде Китнос маңызды тұлғалардың жер аударылатын орны болды. Сонымен қатар, ежелгі заманда аралда бірнеше храмдар болған, нәтижесінде әртүрлі аймақтардан (мысалы, Египет, Кіші Азия, Италия және т.б.) келген саяхатшылар аралға келіп тұрды. Суретшілер Тимантис пен Кидий ежелгі Китноста туған. Кейін Китнос Византия империясының құрамына енді.

Крестонос және Венеция дәуірі

1207 жылы Китнос франк әміршісі Марко Санудоның Эгей архипелагы герцогтігіне (немесе Наксос герцогтігіне) қосылды. Осы кезеңде ол Термия деп аталды, бұл атау солтүстік-шығыс жағалаудағы Лутра ауылындағы (грек тілінде «бұлақтар» дегенді білдіреді) ыстық минералды су көздерінен шыққан. Бұл емдік сулар кемінде рим дәуірінен бері белгілі болған және танымал демалыс орны мен курорт аймағы болған. Арал 16 ғасырдан бастап Герцогтік құлағанға дейін Архипелаг герцогтігінің жеке иелігі ретінде басқарылды, содан кейін ол де-факто тәуелсіз болды. 1600 жылы Термия Киклад аралдарындағы латын епископтығының жаңа аты болды, бұрын ол Сео Рим-католик епископтығы (қазір латын католик титулдық орын) деп аталған. Аралдың астанасы Ориядағы Кастро немесе Катакефало қаласында қалды, ол франк бекінісі ретінде қайта салынды және Термия мұнарасы деп аталды (Бент, 1885, 2002 ж. қайта басылды). 15 ғасырдың басында халық азайып кеткеннен кейін, жақын жердегі Эвбеядан албандық бірнеше қауымдар көшіп келді. Олар жергілікті грек халқының құрамына сіңіп кетті.

Осман дәуірі

Түрік әскері 1617 жылы қоршаудан кейін соңғы венециялық билеуші Анджело III Гоццадиниді жеңіп алды. Теодор Бенттің 1885 жылы Киклад аралдарына жасаған саяхатында баяндалған аңыз бойынша, Кастро түріктердің опасыз әрекетінен ғана құлады: жүкті және ауырсынып жүрген жас әйел кіреберіске жақындап, кіруге рұқсат сұрады; күзетшінің қызы оған, сондай-ақ жақын жерде тығылып отырған түріктерге есікті ашты. Бенттің сөзіне қарағанда, осы нұсқа аралдың халық балладасында сақталған. Түріктер басып алғаннан кейін Кастро тасталып, жаңа астана Мессария атауынан көрініп тұрғандай, құрлық ішінде орналасты. Кейіннен бұл қала Хора (грек тіліндегі «астана» деген жалпы атау, сонымен қатар Хора деп те жазылады) деп аталды. Осы кезеңде Китнос кедей, сирек қоныстанған, қарақшылардың шабуылына ұшырап, жиі эпидемиялармен күрескен аймақ болды. 1791 жылы Хорада (Мессария) Панагия Никоу монастырында грек мектебі ашылды. Бастапқыда Сифнос монахы Парфений Кулурис сабақ берді. 1809 жылы оның орнын Китностық монах Макарий Филиппайос басты, ол Иоаннис Каподистрия жылдарында оқытуды жалғастырды. 1806 жылы қарақшылардың шабуылы тойтарылғанымен, жергілікті тұрғындардың бір тобы Кіші Азия жағалауына көшіп кетті, кейін олардың бір бөлігі елге оралып, тұрған жерлерінен аралға әдет-ғұрыптар әкелді. Китнос 1821 жылғы революцияға қатысып, оның барысында Хиос, Псара және Айвали сияқты аймақтардан келген грек босқындары үшін қауіпті баспана болды. 1823 жылы оба індеті басталып кетті. Китнос Эпидаврдың үшінші Ұлттық жиналысында, Троизинаның үшінші Ұлттық жиналысында Мосхос Филиппайос (Хора) және Н. Экономидис Левантис (Дриопида) өкілдік етті. 1832 жылға дейінгі кезеңде Китностың Ұлттық жиналыстардағы өкілі Н. Валлиндас болды.

Қазіргі Китнос

1828 жылы аралда жекеменшік мектептерді қоса алғанда бес мектеп жұмыс істеді, ал 1833 жылы тек екі мектеп қалды. Олар арал тұрғындарының жарналарымен және аралдағы монастырлардың кірістерімен қаржыландырылды. Жаңа ғасырдың басында аралда темір кені табылды, соның арқасында китниялықтар шахтада жұмыс істеп, аз көлемдегі табыстарын арттыра алды. Бірақ, бұл кен орындары Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін көптеген жылдар бойы тозығып, арал халқының саны тағы да азайды, себебі жастар Афинаға немесе одан да алысқа жұмыс іздеп, жақсы өмір сүру үшін кетіп жатты. Грекияны біріккен державалар басып алған кезде Афинада тұратын көптеген китниялықтар жақсырақ тұру үшін аралға оралды. 20-шы ғасырдың ортасында Грекияда туризм өркендегенімен, Китносқа көп көңіл бөлмеді, себебі оның портында паромдар тоқтауы үшін жеткілікті тереңдігі бар док болған жоқ. 1974 жылы жаңа моланың салынуы үлкен өзгерістерге алып келді. Бүгінде арал – дамып келе жатқан туристік саласы бар, заманауи және гүлденген жер. Ол баламалы энергия саласындағы тәжірибелерде жетекші болып табылады, 1982 жылы Грециядағы алғашқы жел электр стансасы құрылды. Фотовольтаикалық жүйелер мен аккумуляторлардың қосылуы арқасында аралды электрмен жабдықтау үшін қажетті дизель отынының мөлшері 11%-ға төмендеді. Шабытты шығанақтардағы көптеген жеке үйлер фотовольтаикалық жүйелермен жабдықталған, ал дерлік барлық үйлер күн энергиясын пайдаланатын су жылытқыштарымен жабдықталған. Афинаға жақын орналасқандықтан, Китнос шетелдік туристер үшін тартымды бағыт болғанмен қатар, демалыс үйлері үшін де сәнді орынға айналды. Оның көптеген жағажайлары мен әдемі ауылдарынан басқа, ол Грециядағы ең үлкен үңгірлердің бірі – Дриопидадағы Катафики үңгірінің орналасқан жері. Бұл үңгір алғаш рет 1830 жылдары зерттелген және геолог Фидлер сипаттаған, онда ерекше "шраттен" немесе тас перделер және спелеотермдер бар. 1939 жылға дейін бұл жерде темір кеніші болды, ал қазір ол туристік нысан ретінде дамытылған. 2023 жылы Китнос арал тұрғындарының көптен күткен арманы – Китнос археологиялық мұражайының ашылуын тойлады. Ол Китнос қаласының Хорасындағы ескі, бір сыныпты бастауыш мектебінде орналасқан, мұражай экспонаттарында келушілер әр түрлі алтын және құнды металдардан жасалған Архаикалық храм қазынасын, сондай-ақ б.з.д. 7-ші ғасырдан б.з.д. 5-ші ғасырдың басына дейінгі заттарды таба алады.

Сұлбалар

Коуниес (грекше: Κούνιες) – бүгінге дейін сақталған Пасха мерекесінің дәстүрі. Ауыл орталығында ағашқа немесе тіреулерге ағаштан жасалған серік байланады, ал жас жігіттер мен қыздар оған мініп, бір-біріне мақтау айтып, өлеңдер оқиды.

Бірінші мамыр

Бірінші мамыр қарсаңында олар гүлдермен "мамыр" гүлдестесін дайындап, музыка қосып ән айтар еді. Бұл дәстүр қазірге дейін сақталып келеді.

Лазань

Тирлік жексенбі күні түскі уақытта "лазаньи" – "лазанья (спагетти) алуға" келгендей саналатын сабаннан жасалған қуыршаққа шомылдыру рәсімі жасалады. Бұл әдет әлі күнге дейін сақталып келеді, ал "Лазаньи" Карнавал патшасының рөлін сомдайды.

Музыка және би дәстүрі

Аралдағы басты музыкалық аспаптар – скрипка мен лютня, олар аралда "Зяс" деп аталады. Цампуна (немесе кайда) мерекелік шеруде естілетін ерекше аспап.

Дәстүрлер

Китностың аңыздары мен сенімдерінде феялар, вампирлер, айдаһарлар сияқты жаратылыстардың аралдың әртүрлі жерлерінде – ежелгі қираған орындарда, диірмендерде, астық сабатын алаңдарда, шұғыласыз жағажайларда және тағы да басқаларда мекендейтіні туралы көптеген айтылымдар кездеседі.

Гастрономия

Жергілікті асүйдің ең танымал тағамдары – sfougata (қуырылған ірімшік шарлары), kolopi (жасылдармен пісірілген пита) және poulos (тұздалған шошқа етімен толтырылған нан). Аралда сондай-ақ бал және әртүрлі ірімшіктер сияқты дәстүрлі өнімдер де бар.

Жағажайлар

Китностың 90-нан астам жағажайы бар, олардың көпшілігіне әлі күнге дейін жолмен бару мүмкін емес. Атап айтарлықтай, Колонадағы жарты ай пішіндес, ұсақ құмды тілке ерекше көзге түседі. Басқа жағажайлар: Эпископи, Апокроуси, Мегали Аммос, Схинари, Симуси, Мартинакия, Зогаки, Наусса, Кури, Агиос Стефанос, Василика, Лефкес және Лиотриви.

Танымал мәдениетте

Клайв Баркердің "Бабел балалары" әңгімесі Китнос аралында өтеді.