Кіріспе
Дибаттаг (Ammodorcas clarkei) немесе Кларк қазаны – Эфиопия мен Сомалиде таралған, орташа денелі, нәзік антилопа. Бұл нағыз қазан емес, бірақ оның ұзын аяқтары мен мойны бар, сонымен қатар сыртқы түрі ұқсас. Оны жиі геренукпен шатастырады, өйткені екеуі де бір-біріне өте ұқсайды. Басы мен денесінің ұзындығы шамамен олардың бойы шамамен жетеді. Еркек дибаттагтардың салмағы шамамен , ал аналықтары – аралығында. Тек еркектерде болатын қисық мүйіздердің ұзындығы әдетте арасында болады. Жоғарғы бөлігі сұрдан құмдық түске дейін, ал арқасы мен бүйірлері қызғылт қоңырдан (қызыл қоңыр) қызғылт түске дейін болады. Қарны, арт жағы және аяқтарының ішкі бөлігі ақ түсті. Бетінде белгілер байқалуға болатын болса, бүйірінде немесе жамбасында белгілер жоқ. Дибаттагтар еңбекқор және жасырын болып келеді, ал қоңыр түсі жақсы камуфляж жасап, оларды аң аулау өте қиын антилопалардың біріне айналдырады. Олар күндіз белсенді, және өте шағын топтарда жүреді. Екі жыныс та 12-18 айда жыныстық жарақаттанады. Бұл түр көп әйелді. Алты-жеті айлық жүктіліктен кейін бір бала туады. Бала туу әдетте қыркүйек пен қараша айлары аралығында болады. Өмір сүру ұзақтығы әдетте 10-12 жылды құрайды. Дибаттагтар преорбитальді бездің секрециясы, зәр немесе нәжіс арқылы белгіленген уақытша аумақтарды сақтап тұруы мүмкін. Негізінен жапырақтармен, жас бұталармен және өсімдіктермен қоректенеді. Дибаттагтар жартылай шөлді жерлерге жақсы бейімделген, өте аз сумен немесе мүлдем сусыз тіршілік ете алады. Адамдардың қоныстануы, ортаның бұзылуы, малдың көп саны, саяси тұрақсыздық, қарулы қақтығыстар және 20 ғасырдың соңындағы екі-үш онжылдықтағы консервациялық шаралардың жетіспеуі олардың санын бірнеше мыңға дейін азайтты. Огаденнің оңтүстігінде (Эфиопия) әлі де маңызды популяциялар кездеседі. Дибаттаг IUCN-мен "Қауіпті жағдайда" деп тізілген.
The dibatag (Ammodorcas clarkei), or Clarke's gazelle, is a medium sized slender antelope native to Ethiopia and Somalia. Though not a true gazelle, it is similarly marked, with long legs and neck. It is often confused with the gerenuk due to their striking resemblance. The typical head and body length is about They stand up to about Male dibatag weigh between , whereas females range from The length of the curved horns, present only on males, is typically between The upper parts are gray to fawn, while the dorsal and lateral areas are cinnamon to rufous (reddish brown). The underparts, rump and the insides of the legs are all white. While markings are visible on the face, there are none on the flanks or the buttocks. Dibatag are alert and secretive, and their brown coat provides an excellent camouflage, making the dibatag one of the antelopes most difficult to hunt. They are diurnal animals, and navigate in very small herds. Both sexes attain sexual maturity at 12 to 18 months. The species is polygynous. After a gestational period of six to seven months, a single offspring is born. Parturition usually occurs from September to November. The lifespan typically averages 10 to 12 years. Dibatag may maintain temporary territories demarcated by preorbital gland secretions, urine or feces. Primarily browsers, the dibatag feed on foliage and young shoots and shrubs. Dibatag are well adapted to semi arid habitats, with the capability of surviving on very little or no water. Several factors including human settlement, habitat degradation, large numbers of livestock, political unrest and armed conflicts in the areas covering its range and lack of conservation measures for two to three decades in the late 20th century have now reduced the population to only a few thousand. Significant populations still occur in southern Ogaden (Ethiopia). The dibatag is listed by the IUCN as "Vulnerable".
Таксономия және этимология
Дибаттагты алғаш рет 1891 жылы британдық зоолог Олдфилд Томас сипаттап, оған Ammodorcas clarkei ғылыми атауын берді. Ол Ammodorcas туысының жалғыз өкілі және Bovidae тұқымдасына жатады. Кейбір авторлар, мысалы, IUCN SSC Antelope мамандар тобының мүшесі Род Ист оны Ammodorcadini жеке тайпасына жатқызған. 1891 жылы Томас Сомалиден алынған үлгілерді алғаш зерттегенде, бұл жануардың мүйізі қарақұмық мүйізіне ұқсас екенін, сонымен бірге газельге тән ерекшеліктері (муздағы, беттегі белгілер және көз алдындағы бездер) бар екенін байқады. Бастапқыда ол оны қарақұмық деп ойлады, бірақ Сомалидің құрғақ құмды үстіртінде қарақұмықтың кездесуі табиғи емес көрінді. Томас мүйіздерінің морфологиялық ұқсастығына байланысты бастапқыда оны Redunca туысына жатқызды және Cervicapra туысына қосты. Алайда, қосымша үлгілерді қарастырғаннан кейін, ол оны жеке Ammodorcas туысына жатқызды. Қашқанда қара құйрығын тік ұстайтын дибаттаг өзінің қазақша атауын сомали тіліндегі "құйрық" және "тік" деген мағына беретін "дабу" және "таг" сөздерінен алған. Дибаттагты Кларк газелі деп те атайды, ол оның түрін жинаған австралиялық ірі аң аулаушы Т.У.Х. Кларкқа арналған.
Сипаттама
Дибаттаг – орташа денелі, жіңішке денелі, ұзын мойын және аяқтары бар антилопа. Басы мен денесінің ұзындығы шамамен сантиметрді құрайды, ал иық биіктігі сантиметрге жетеді. Еркегінің салмағы аралығында, ал дибаттагтың ұрғашысы сантиметр салмаққа ие. Ұзын, қара түсті құйрығы ұшы дөңгелек, бірақ анық емес шошақ тәрізді. Құйрығының ұзындығы шамамен сантиметрге жуық. Бұрылып өскен мүйіздері, қамыс мүйізіне ұқсас, тек еркектерде ғана болады және ұштары алға қарай бағытталған. Мүйіздерінің ұзындығы әдетте сантиметрді құрайды, бірақ Роуленд Уорд Сомалиден сантиметрлік мүйізді тіркеген. Дибаттаг геренукке өте ұқсас, олармен Шығыс және Орталық Сомалиде, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Эфиопияда бірге мекендейді. Екеуі де брахиодонттар болып табылады және бірнеше бет және бас сүйегінің ерекшеліктерін, екі түсті тері жабынын және күшті, қалың мүйіздерді (тек еркектерде) бөліседі. Геренуктен айырмашылығы – құлақтың төменгі жиегінде (ұшына жақын) ішке қарай иілген жаңқаның болмауы. Дибаттаг Эфиопияның оңтүстік-шығысындағы Огаден аймағының және Солтүстік және Орталық Сомалидің іргелес аудандарының мәңгі жасыл бұталы жерлерінде таралған. Бұрынғыда олардың ареалы Солтүстік Сомалидің оңтүстік бөлігінен Оңтүстік-Шығыс Эфиопия және Орталық Сомалиге дейін (Үнді мұхитының жағалауымен және батыста Фафен өзенімен, оңтүстік-батыста Шебель өзенімен шектелген) созылған. Мысырдағы Асуан тоғанының солтүстігінде және Ніл өзенінің батыс жағалауында екі дибаттагтың тас суреті табылды, бұл түрдің Мысырдағы тарихи алды кезеңде оңтүстікке қарай миграциялағанын көрсетеді. Дегенмен, оның қоңыр түсі, еңкіштігі және ұялдылығы басқа антилопаларға қарағанда тығыз бұталарда аң аулауды қиындатады. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) дибаттагты «Қауіпті жағдайда» деп санайды. Ол Вашингтон конвенциясына (CITES) енгізілмеген. Оның ареалында қорғалатын аумақтар жоқ. 1960 жылдардан 1990 жылдарға дейінгі үш онжылдық ішінде саяси тұрақсыздық пен қарулы қақтығыстардың салдарынан популяцияны бағалауға немесе зерттеулер жүргізуге мүмкіндік болмады. Қалған популяцияның жалпы саны белгісіз. 1998 жылы Род Ист популяцияның жалпы қалған ареалы және бір шаршы километрге 0,1-ден 0,3-қа дейін тығыздығы ескеріле отырып, бірнеше мыңға жуық болуы мүмкін деген болжам жасады. 2006 жылы Огадендегі популяция 1500-ге жуық деп есептелді. Сомалидегі жағдай қиын: дибаттагтардың саны азайды, ал олардың мекендеу ортасы мал жаю сияқты шаруашылық практикаларының салдарынан жойылу қаупінде. Олар сондай-ақ құрғақшылықтан зардап шегеді. 1980 жылдардың басында ол елдің көп бөлігінен жоғалып кетті. Жергілікті тұрғындар 1980 жылдардың соңында орталық жағалау аймағында оны көргендерін айтса да, содан бері бұл туралы нақты зерттеулер жүргізілмеген. Тұтқындықтағы популяциялар туралы мәлімет жоқ.