Кіріспе
2 ғасырдағы христиан грек авторы Аристид Афинян (сонымен қатар Әулие Аристид немесе Маркиан Аристид; Ἀριστείδης Μαρκιανός) – 2 ғасырдағы христиан грек авторы, ең алдымен Аристидтің қорғау хатының авторы ретінде белгілі. Оның мереке күні Рим католиктерінде 31 тамыз, ал Шығыс православиесінде 13 қыркүйекте тойланады.
the Christian Greek author
Aristides the Athenian (also Saint Aristides or Marcianus Aristides; Ἀριστείδης Μαρκιανός) was a 2nd century Christian Greek author who is primarily known as the author of the Apology of Aristides. His feast day is August 31 in Roman Catholicism and September 13 in Eastern Orthodoxy.
Өмірбаян
Кесариялық Евсевий мен Киелі Иеронимнің кіріспе мәліметтерін қоспағанда, Аристид туралы өте аз мәлімет белгілі. Олардың айтуынша, Аристид христиан дініне кіргенге дейін де, кейін де Афинада философиямен айналысқан. Евсевий өзінің «Шіркеу тарихында» «Аристид те, біздің дініміздің адал жақтасы, Адрианға арналған иманның қорғауын (апологиясын) қалдырды» деп жазады. Евсевий мен Иеронимнің айтуынша, бұл қорғау Квадрат өзінің кешірім сұрауымен бірге Адрианға табыс етілген. Бұл Аристидтің Рим императоры Адриан билік еткен кезеңде (б.з. 117–138 жылдары) осы қорғауды ұсынғанын көрсетеді, бұл Аристидтің б.з. 133–134 жылдары қайтыс болғаны туралы теорияны қолдайды. Армян нұсқасындағы апологияның тілі де осыны растайды. Бұл туралы тек сириялық нұсқаның екінші жазуында айтылады, онда апология 140 жылы император Антонин Пийге табыс етілгендігі көрсетілген. Егер бұл Аристидтің жеке өзі тапсырғанын білдірсе, онда Аристидтің б.з. 133–134 жылдары қайтыс болғаны туралы болжамды жоққа шығаруға болады. Дегенмен, Иероним өз заманында апологияның бар екенін және оның мазмұны туралы айтқан. Евсевий мен Иеронимнің куәлігі және армян нұсқасының мәтіні Адрианға тапсырылғанын, шамамен б.з. 124–125 жылдары болғанын көрсетеді. Оның апологиясы – заманауи дәуірге дейін сақталған ең көне христиан қорғау еңбегі. II ғасырдағы басқа қорғаушылар: Киелі Юстин, Квадрат, Пеллалық Аристотель, Сириялық Татиан, Мильтиад, Иераполистік Аполлинарис, Афинагор, Гермиас, Антиохиялық Теофил және Сардистік Мелито.
Аристидтің ақталуы
1878 жылы афиналық философ Аристидтің император Адриан Цезарьге арналған кешірім сұрауының әрмен фрагменті 10 ғасырлық қолжазбадан Венециядағы Сан-Лазаро мехитаристері жариялады. Көптеген ғалымдар әрмен аудармасын Аристидтің ұзақ уақыттан бері жоғалған Апологиясы деп қабылдады; алайда, оның түпнұсқалығына күмән келтіргендер де болды, олардың ішінде Эрнест Ренан ең белгілісі. 1889 жылы британдық ғалым Рендел Харрис Синай тауындағы Киелі Екатерина монастырында Апологияның толық сириялық аудармасын тауып, фрагменттің түпнұсқалығын растады. Осы жаңалықтың арқасында Дж. А. Робинсон Аристидтің еңбегінің 7 ғасырдан бері сақталғанын және «Барлаам мен Жосафаттың өмірі» атты діни кітапта өңделгенін көрсетті. 1922 жылы Британ мұражайы папирустарда грек тіліндегі түпнұсқа мәтіннің екі бөлігін қамтитын Апологияның тағы бір үзіндісін жариялады. Аристидтің Апологиясы – қазіргі кездегі ең көне христиандық апологетикасы, өйткені Квадраттың бұрынғы апологетикасының тек бір бөлігі ғана сақталған. Гректер (8–13 тараулар) келесі кезекте, себебі: «Олар варварлардан ақылдырақ, бірақ варварлардан да көп жаңылысқан, өйткені олар көптеген жасалған құдайларды енгізді; олардың кейбіреулерін еркек, ал кейбіреулерін әйел ретінде бейнеледі; сондай-ақ, олардың құдайларының кейбіреулері адалсыздық жасаған, кісі өлтірген, қызғанышпен және ашумен, әкелерін өлтірген, ұрылар мен тонаушылар болып шықты». Басқаша айтқанда, Аристид грек құдайларын бұзылған, әдепсіз және адамдық кемшіліктерге ұшыраған деп айыптайды. Гректер туралы тарауларын аяқтағанда, ол египеттіктердің діни сенімдері туралы пікір білдіреді, оларды жер бетіндегі ең білімсіз халық деп санайды, себебі олар гректер мен халдейлердің сенімдерін қабылдамады, керісінше өсімдіктер мен жануарлардың үлгісімен құдайларға табынды. Яһудилер (14 тарау) туралы тек қысқаша айтылады. Аристид оларды Құдайды Жаратушы және Құдіретті деп табынулары үшін мақтайды, бірақ олар «жолдан тайып кеткенін» айтады, себебі «олардың қызметі періштелерге, Құдайға емес, демалыс күндерін, жаңа айды, Пасханы, оразаны, сүндеттеуді және тағамдардың тазалығын сақтау арқылы жүзеге асырылады: бірақ олар мұндай ережелерді толық орындамайды». 15 және 16 тарауларда Аристид Құдайдың өсиеттерін сипаттап, христиандар «барлық қарапайымдық пен мейірімділікпен жүреді, олардың арасында жалғандық табылмайды және олар бір-бірін жақсы көреді» дейді. Ол «Олар Одан оларға беруіне лайықты тілектерді сұрайды және осылай өмірлерін жалғастырады» деп түсіндіреді. Апологияны 17 тарауда императордан христиандарды қуғын етуді тоқтатып, олардың дініне өтуін сұрап аяқтайды, соңында христиандық өмірдің жақсы сипаттамасын береді. Аристидтің Лұқа 23:43 туралы уағызы да бар.
" they are wiser than the Barbarians but have erred even more than the Barbarians, in that they have introduced many gods that are made; and some of them they have represented as male and some of them as female; and in such a way that some of their gods were found to be adulterers and murderers, and jealous and envious, and angry and passionate, and murderers of fathers, and thieves and plunderers." In other words, Aristides is calling the Greek gods corrupt, immoral and guilty of being human. He concludes his chapters on the Greeks by commenting on the religious beliefs of the Egyptians, who he claims are the most ignorant people on earth since they did not accept the beliefs of the Greeks or Chaldeans and instead worshiped gods modeled after plants and animals. The Jews (chapter 14) are only commented on in a concise manner. Aristides commends them for their worship of God as the Creator and almighty but claims they have gone "astray" because "their service is to angels and not to God, in that they observe sabbaths and new moons and the passover and the great fast, and the fast, and circumcision, and cleanness of meats: which things not even thus have they perfectly observed." In chapters 15 and 16, Aristides describes the commandments of God and claims Christians "walk in all humility and kindness, and falsehood is not found among them, and they love one another." He explains "they ask from Him petitions which are proper for Him to give and for them to receive: and thus they accomplish the course of their lives." He concludes the Apology in chapter 17 by requesting the emperor to stop persecuting the Christians and convert to their faith; where he ends with a nice description of the Christian life. Aristides is also credited with a sermon on Luke 23:43.
Замандастарымен қарым-қатынасы
Аристид – 2 ғасырдағы екінші грек христиан апологети. Оның жазу стилі мен негізгі ойлары Квадрат, Пеллалық Аристо, Джастин Мартир және Диогнетке жолданған хаттың авторы сияқты. Иероним Аристидтің апологетикасы сол кездегі философтардың жиынтық пікірлері болғанын, ал кейін Джастин Мартир одан үлгі алғанын айтады. Ал Целз оның апологетикасын еврейлерге қарсы аргументтерінде пайдаланды және "Құдайдың әділеттілігін ұсынғанды жерлетпек үшін белгілі бір ерекшеліктерді қолданды". Бірақ Ориген оған оңай қарсылық көрсетті. Дж. А. Робинсон және бірнеше еуропалық ғалымдар 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында мәтінге түсініктемелер мен зерттеулер жазды. Соңғы кезде апологетикаға қатысты қайта қарау тарихы аз, тек 1958 жылы Г. С. О’Селлаидің мақаласынан басқа. Ол апологетиканың 2 ғасырдағы еврей еңбегі екенін, содан кейін 4 ғасырда христиан жазушысы оны христиандық апологетика ретінде өңдегенін ұсынды. У. Фэрвезер, Д. У. Палмер және Масси Хамильтон Шепард-кіші Аристидтің апологетикасын және басқа апологеттердің еңбектерін ерте христиандық ойлар мен 2 ғасырдың грек апологеттері туралы өз теорияларын қолдау үшін пайдаланды.