Зимбабвелік жазушы Соломон Мутсвайро: Өмір және шығармашылығы

Кіріспе

Зимбабве жазушысы (1924–2005)

Соломон Мангвиро Мутсаиро, сонымен қатар Мутсвайро деп те жазылады (26 сәуір 1924 – қараша 2005), зимбабвелік романист және ақын. Ол Зимбабве орталық аймағындағы зезуру тайпасының өкілі, және шона тіліндегі алғашқы романды – «Фесо» жазған. Өмірінің соңғы жылдары Мутсаиро Зимбабведегі академиялық және мәдени өмірдің маңызды тұлғасы болды. Ол Зимбабве университетінде тұрақты жазушы болып тағайындалған алғашқы адам және 1990-шы жылдардың соңында Зимбабве Ұлттық өнер кеңесінің төрағасы қызметін атқарды. Мутсаиро Зимбабве ұлттық әнұраны – «Simudzai mureza weZimbabwe» әнінің мәтінін жазды.

Әдеби еңбектері

Feso, 1957 жылы Зимбабве әлі Оңтүстік Родезияның колониясы болған кезде Zezuru тілінде жарық көрген, отарлаудан бұрынғы шақтардағы, саяси тұрғыдан маңызды мәселелерді көтеретін туынды. Роман тек шона тілінде жазылғанымен қатар, Zezuru ауызша халықтық мәдениетінің көптеген ерекшеліктерін, оның ішінде ән салу және әңгіме айту өнерін де қамтиды. Мтсвайро елдегі шағын зиялы топпен байланысы бар болғанымен, Feso кеңінен танылып, тіпті мектептерде оқылды, бірақ 1960 жылдардың ортасында Родезия үкіметі оны тыйым салды. Мутсвайро 1960 жылдардың басында АҚШ-та оқуға барып, алғашқыда Фулбрайт гранты бойынша білім алды. 1978 жылы Говард университетінде «Зимбабведегі ауыз әдебиеті: талдау және интерпретациялық тәсіл» атты докторлық диссертациясын қорғап, ғылым докторы атағын алды. Оның зерттеулері африкалық және батыс ғалымдары үшін пайдалы болғанымен, өз елінде тарихты қайта қарастыратын ғалым ретінде танылды. Телевизиондық пікірсайыстарда шона халқының орнына «Мбире» деген атау қолдану керек екенін айту арқылы қызу пікірталас тудырды. Өмірінің соңғы жылдары Мүтсвайро ағылшын тілінде өлеңдер мен проза жазды. Оның 19 ғасырдағы тәуелсіздік күрескері Кадунгуре Мапондера және Зимбабве халықтық фольклорындағы дана Чаминука туралы екі саяси тарихи романы ағылшын тілінде жазылған, ал оның ағылшын тіліндегі өлеңдері де осы бағыттағы туындылар. «Наханда мен Кагубидің суреті» атты өлеңінде Мутсвайро 19 ғасырда тәуелсіздік үшін күрескен Неханда Ньякасикананың тағдырына күйінеді: Неге, енді, Неханда Ньякасикана, Көздеріңді жабасың, Муфакосе, Бетіңді ие біліп, Көздеріңді ұзаққа созып, Жасқа толы көздеріңді төмен түсіресің. Мутсвайро поэзиясына ағылшын поэзиясының реттелген үлгілері көбірек әсер еткенін, ал дәстүрлі шона поэзиясының қайталауға негізделген стилі оның прозасына жиі енгенін түсіндірді. Ол өзінің туындыларын екі тілге де аударғандықтан, екі тілдің арасындағы байланысты терең сезінді. Ол бір тілден екінші тілге ауысудың интуитивті жолдарын тапты, тіпті кейде сөзбе-сөз аудармаға келмейтін жағдайларда да: Мысалы, «Chauinacho batisisa midzimu haipe kaviri» деген идиомалық сөз тіркесі: «Сенде бар нәрсені қатты ұста, өйткені ата-бабалар оны саған қайта бермейді». Егер оны мен айтқандай жазсаң, мағынасы болмайды. «Қолдағы құс, бұтадағы екі құстан артық» деуің мүмкін. Бұл идеяның мәні бір болғанымен, мағынасы толығымен өзгеше. Сондықтан, мағынасы бірдей болмаған, бірақ эквивалентті нұсқасын табуға болатын мұндай сөздер көптеген».

Feso, originally published in Zezuru in 1957 when Zimbabwe was still the colony of Southern Rhodesia, is a narrative with subtle political implications set several hundreds years ago, before colonization. Beyond the use of the Shona language itself, the novel incorporates a number of features of traditional Zezuru oral culture, including song and storytelling techniques. Despite Mutswairo's association with the small intellectual elite in the country, Feso was widely read, and even taught in schools, until it was banned by the Rhodesian government in the mid 1960s. Mutswairo began studying in the United States in the early 1960s, originally through a Fulbright grant. He ultimately received his Ph. D. from Howard University in 1978, with a doctoral dissertation titled Oral Literature in Zimbabwe: An Analytico Interpretive Approach. Though his research in Zimbabwean oral culture has been useful for both African and Western scholars, he has been considered something of a revisionist historian in his own country. He provoked some controversy by arguing, in a series of televised debates, that the Shona people should be referred to instead as "Mbire." Later in life, Mutswairo wrote both poetry and prose in English. His two explicitly political historical novels, about 19th century pro independence figure Kadungure Mapondera and Chaminuka, a sage from Zimbabwean folklore, were both written in English, and his English poetry is in a similar vein. In "The Picture of Nahanda and Kagubi", Mutswairo laments the fate of Nehanda Nyakasikana, a woman who was executed after inspiring a fight for independence in the 19th century:
Why, now, Nehanda Nyakasikana,Do you close your eyes, Mufakose,With your face gently loweredAnd your eyes staring longAnd looking down—heavy with tears. . Mutswairo explained that his poetry is more influenced by English poetry, with its regular meters, while traditional Shona poetry, based in repetition often found its way into his prose. Since he also translated his own work in both directions, he acquired an unusually rich sense of the relationship between the two. He found, he says, intuitive ways of making leaps from one to the other, even if they sometimes defy word for word translation:
For example, an idiomatic expression like Chauinacho batisisa midzimu haipe kaviri: "What you have, hold on to it fast because the ancestors will not give it to you again." If you wrote it the way I'm saying it now, it wouldn't make sense. Maybe it might be better to say, "A bird in hand is worth two in a bush." And this has given you a totally different use although the idea is the same. So, there are many such expressions that are not synonymous, but somehow you can get the equivalent.

Ағылшын тіліндегі негізгі еңбектері

Фесо. Вашингтон: Үш құрлық баспасы, 1974. Зимбабве: Проза және поэзия (редактор және қатысушы ретінде). Вашингтон: Үш құрлық, 1974. Мапондера, Зимбабве сарбазы. Вашингтон: Үш құрлық, 1978. Шаминука, Зимбабве пайғамбары. Вашингтон: Үш құрлық, 1983. Шона мәдениетіне кіріспе. Зимбабве: Юта Зимбабве, 1996.