Палеологтар әулетінің мүсісі Мануил: Константинополь құлауынан кейінгі тағдыры

Кіріспе

Палеологтар әулетінің ханзадасы, Томас Палеологтың ұлы Мануэль Палеолог (Μανουήλ Παλαιολόγος; 2 қаңтар 1455 – 1513 жылға дейін) – Константин XI Палеологтың інісі, Византия императорының соңғы ұлы. Томас 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін және 1460 жылы Мореяға Османдықтардың басып кіргеннен кейін Мануэльді және оның отбасын Корфуға алып кетті. 1465 жылы Томас қайтыс болғаннан кейін, балалар Римге көшті, онда оларды бастапқыда кардинал Бессарион күткен, ал папалық оларға ақша және тұрғын үймен қамтамасыз етті. Папалықтан берілетін ақша біртіндеп азайды, содан кейін Мануэль 1474 жылы Римді тастап, Еуропадағы әртүрлі ақсүйектер мен билеушілерге, соның ішінде Миланның Галеаццо Мария Сфорцасына және Бургундияның Чарльз Батылына әскери қызмет ету арқылы өзінің бағын іздеді. Ұсыныстардан көңілі толмаған және папалық ақшаны одан әрі қысқартқан Мануэль Римдегілерді таң қалдырып, 1476 жылы Константинопольге сапар шекті және 23 жыл бұрын қаланы жаулап алған Сұлтан Мехмед II-нің мейіріміне жалбарынып келді. Сұлтан Мануэльді құрметпен қарсы алды, ол өмірінің соңына дейін Константинопольде тұрды. Османдықтар оны "Эль Гази" ("қасиетті жауынгер") деп атады. Мануэль христиан дінін сақтағанмен, Осман флотында қызмет еткен болуы мүмкін. Оның кем дегенде екі ұлы болды: жас кезінде қайтыс болған Иоанн және ислам дініне өткен Андреас.

Қалғандағы өмір

Мануэль 1455 жылдың 2 қаңтарында Морея деспоты Томас Палеологтың және Ахаяның соңғы ханзадасы Центурион II Закарияның қызы Екатерина Закарияның екінші ұлы ретінде дүниеге келді. 1453 жылдың 29 мамырында оның емілген ағасы Константин XI Палеолог, соңғы Византия императоры, Византия империясының астанасы Константинопольді қорғау кезінде қаза тапқаннан кейін, Мануэльдің отбасы Осман сұлтаны Мехмед II-нің бағыныштылығында Мореяда өмір сүруін жалғастырды. Бірақ Византия империясын қайта жандандыруға қолдау іздеген Томас пен Османдықтардың жағында болған оның інісі Деметрий арасындағы үнемі дау-жанжал Сұлтанды 1460 жылы Мореяға шабуыл жасауға итермеледі; Томас, Екатерина және олардың балалары Венециялықтар бақылауындағы Корфу аралына қашып кетті. Содан кейін Томас отбасын тастап Римге кетті, онда оны Папа Пий II құрметпен қарсы алып, қамқорлық жасады. Томас бір күні өз жерлерін қайтарып алатынына үміттенді және крест жорығына дайындық жүргізілген кезде (бірақ ол ешқашан өтпеді), Томас Италияны қолдау үшін жеке басымен аралап шықты. Екатерина Закария 1462 жылдың тамызында қайтыс болды және Томас көп ұзамай балаларын Римге шақырды, бірақ Мануэль мен оның үлкен ағасы Андреас 1465 жылы Томас қайтыс болғанға дейін бірнеше күн бұрын ғана әкелеріне қосылуды жөн көрді. Екі бауырлас және олардың әпкесі Зоя 1465 жылы Корфудан Римге сапар жасады, бірақ аталарының қазасынан кейін келді. Ол кезде Мануэль 10 жаста, ал Андреас 12 жаста еді. Балалар 1439 жылы Византия империясынан қашқан кардинал Бессарионның қамқорлығына берілді. Бессарион балалардың білімін қамтамасыз етті және 1472 жылдың маусымында Зояның Мәскеу князі Иван III-ке үйленуіне көмектесті. Мануэль мен Андреас Папаның рұқсатымен Римде қалды, ол Андреасты Томас мұрагері және Мореяның заңды деспоты деп мойындады. Әкелеріне бұрын берілген қаржы екі бауырластың арасында бөлінді. Томас Пападан айына 300 дукат, ал кардиналдардан қосымша 200 дукат алған, бірақ оның қайтысымен кардиналдар қосымша ақша беруді тоқтатты және 300 дукат екі бауырластың арасында бөлініп, 500 дукаттан тұратын зейнетақы 150 дукатқа дейін төмендеді. Томас сарайындағылар оның зейнетақысы отбасын күтінуге тіпті жетпейтінін және оны ұлдары үшін осы деңгейде төмендету олардың қаржылық жағдайын қиындататынын айтты. Андреас императорлық құқықтарын Еуропаның әртүрлі билеушілеріне сатуға тырысты, бірақ Мануэль кіші ұл болғандықтан (екінші кезекте тұрғандықтан) сатуға ешқандай құқығы болмады. Сондықтан жас ханзада 1474 жылдың басында Римнен шығып, Еуропаны аралап, бағын табуға тырысты, әртүрлі билеушілер мен ақсүйектерге қызмет етуді ұсынды. Қараша айында Мануэль Милан қаласында болды, онда ол герцог Галеаццо Мария Сфорцаға Милан әскеріне қабылдануды ұсынды. Герцог Мануэльге қанағаттанарлық ұсыныс жасаған жоқ сияқты, ал келесі жылы ол Лотарингиядағы Водемонтқа келді, Бургундия герцогы Болдар Шарльге ұқсас қызметтер ұсынды. Шарль Мануэльге айына 100 экю жалақы төлеуге ұсыныс жасады, бірақ Мануэль бұл сома оның қасындағыларын ұстап тұруға жеткіліксіз болғандықтан бас тартты. Одан кейін ол Римге оралды.

Manuel was born on 2 January 1455 as the second son of Thomas Palaiologos, Despot of the Morea, and Catherine Zaccaria, the daughter of Centurione II Zaccaria, the last Prince of Achaea. After his uncle Constantine XI Palaiologos, the last Byzantine emperor, died defending Constantinople, the capital of the Byzantine Empire, on May 29, 1453, Manuel's family continued to live in the Morea as vassals of the Ottoman Sultan Mehmed II. But constant bickering between Thomas, who tried to rally support to restore the Byzantine Empire, and his brother Demetrios, who sided with the Ottomans, led the Sultan to invade the Morea in 1460; Thomas, Catherine and their children escaped to the Venetian held island of Corfu. Thomas then left his family to go to Rome, where he was welcomed and provided for by Pope Pius II. Thomas maintained hope that he would one day recover his lands and when preparations were made for a crusade (which ultimately never took place), Thomas personally rode around Italy to drum up support. Although Catherine Zaccaria died in August 1462 and Thomas summoned the children to Rome shortly thereafter, Manuel and his older brother Andreas did not choose rejoin their father until a few days before Thomas died in 1465. The two brothers, and their sister Zoe, travelled from Corfu to Rome in 1465 but arrived there after their father had already died. Manuel was 10 years old at the time and Andreas was 12. The children were put in the care of Cardinal Bessarion, who had fled the Byzantine Empire in 1439. Bessarion provided the education for the children and also arranged Zoe's marriage to Duke Ivan III of Moscow in June 1472. Manuel and Andreas continued to stay in Rome by consent of the Pope, who recognised Andreas as the heir of Thomas and the rightful Despot of the Morea. The money that had been provided to their father was reduced for the two brothers. Thomas had received 300 ducats a month from the Pope, with an additional 200 a month provided by the cardinals, but with his death, the cardinals stopped providing extra money and the 300 ducats were split between the two brothers, effectively reducing a pension of 500 to one of 150. Thomas's courtiers had complained that his pension had barely been enough to sustain his household and reducing it to this extent for his sons made their financial situations difficult. Andreas attempted to earn money by offering to sell his claims on the imperial title to various rulers in Europe, but as Manuel was second in line (as the younger brother), he had no claims to sell. Thus, the young prince left Rome in early 1474 to travel around Europe and seek his fortune, offering his services to various rulers and nobles. In November, Manuel was at Milan, where he offered Duke Galeazzo Maria Sforza to enter Milanese service in some military capacity. The Duke appears to not have given Manuel a satisfactory offer and the following year he was instead at Vaudémont in Lorraine, offering similar services to Charles the Bold, the Duke of Burgundy. Charles offered to employ Manuel for a monthly pay of 100 écus, but Manuel declined as the sum was too little to sustain his retinue. Soon thereafter, he returned to Rome.

Мануэль Константинополда

Римге оралған соң Мануэль өзінің және Андреастың алған папалық зейнетақысының азайғанын, оның жұмыстан кеткені үшін жартысына дейін кемітілгенін білді. Ол қалаға қайтып келгеніне қарамастан, екі бауырласқа бұрын келісілген соманың жартысы ғана төленді, айына 300 дукаттың орнына 150 дукат алатын болды. Осы қаржылық жағдайдан үмітін үзген және Батыс Еуропада қанағаттанарлық ұсыныстар ала алмайтынын білген Мануэль 1476 жылдың көктемінде 21 жасында Римді тағы да тастап кетті. Бәріне күтпегендей, Мануэль Константинопольге барып, Мехмед II-нің мейіріміне жалбарынып, өзін оған аманат етті. Қала құлағаннан кейін дүниеге келген Мануэль Константинопольді бұрын көрмегендіктен, қандай қарсы алу күтіп тұрғанын білмейтін. Милан мен Водемонттағы қабылдаудан өзгеше, Мехмед Мануэльді жомарттықпен қарсы алды және оған мүлік, кіріс (күнделікті 100 асперлік әскери жалақы) және екі әйел күйеуін сыйлады. Бұл жағдай Мануэльдің ағасы Деметриос Палеологтың бірнеше жыл бұрын Осман империясында бастан өткергеніне ұқсас болды, және Мануэль өмірінің соңына дейін қалада бақытты өмір сүрді. Осман империясындағы басқа гректер сияқты Мануэль де өліміне дейін христиан дінін ұстанды. Константинопольде ол "эль Гази" ("қасиетті жауынгер") деген атпен танылды және, мүмкін, Осман флотында қызмет еткен болуы мүмкін. Екі күйеуінен немесе әйелінен Мануэльдің Жохан және Андреас есімді екі ұлы болды, олар Мануэльдің інісінің құрметіне аталған. Жохан жас кезінде христиан болып қайтыс болды, ал Андреас ислам дінін қабылдады. Мануэль Мехмедтің ұлы және мұрагері Баязид II (1481–1512) билік еткен кезде қайтыс болды. Ұлы Андреастың кейінгі өмірі туралы көп мәлімет жоқ, ол соңғы рет Сүлеймен Шайлының тұсында (1520–1566) тіркелген. Ағылшын тарихшысы Стивен Рунсиман Андреастың мұсылмандық Мехмет-паша есімін алып, Константинопольде сарай қызметкері болып қызмет еткенін жазды. Мануэльдің екі ұлының ешқайсысының өз балалары болған жоқ деп есептеледі. Олардың өлімімен бірге соңғы Византия императорларының жақын туыстарының ұрпақтары да тоқтап қалды.

Upon his return to Rome, Manuel discovered that the meagre papal pension provided to him and Andreas had been halved to account for his absence. Despite his return to the city, the two brothers continued to only receive half of the previously agreed amount, getting only 150 ducats a month instead of 300. In despair of this financial situation, and knowing that he would not receive satisfactory offers in Western Europe, Manuel again left Rome in the spring of 1476 at the age of 21. Much to the surprise of everyone else involved, Manuel travelled to Constantinople and threw himself on the mercy of Mehmed II. Having been born after the city's fall, Manuel had never seen Constantinople before and would probably have been uncertain of the kind of reception he would receive. In contrast to his reception in Milan and Vaudémont, Mehmed generously received Manuel and provided him with an estate, income (a military salary of 100 aspers a day) and a pair of female concubines. The arrangement was similar to the one experienced by Manuel's uncle Demetrios Palaiologos in the Ottoman Empire a few years prior and Manuel lived happily in the city until the end of his life. As many other Greeks in the Ottoman Empire, Manuel remained a Christian until his death. In Constantinople he became known as "el Ghazi" ("holy warrior") and he might have served in the Ottoman navy. With his two concubines, or possibly a wife, Manuel fathered at least two sons; John and Andreas, named after Manuel's brother. John died young and as a Christian, but Andreas converted to Islam. Manuel died at some point during the reign of Mehmed's son and successor, Bayezid II (1481–1512). Little is known of the further life of his son Andreas, who is last attested in the reign of Suleiman the Magnificent (r. 1520–1566). English historian Steven Runciman writes that Andreas took the Muslim name Mehmet Pasha and served as a court official in Constantinople. Neither of Manuel's two sons are believed to have had children of their own. With their deaths, the descendants of the immediate relatives of the last few Byzantine emperors died out.