Кіріспе
Хасан мен Муавияның бейбіт шарты – 661 жылы Хасан ибн Әли мен Муавия I арасында Бірінші фитнаны (656–661) аяқтау мақсатымен жасалған саяси келісім. Осы шарт бойынша Хасан халифалықты Муавияға Құран мен Сүннетті сақтап, оның ізбасары кеңес арқылы тағайындалсын, ал Хасанның қолдаушыларына кешірім берілсін деген талаппен тапсырды. Муавия билікке келген соң бұрынғы уәделерінен бас тарды, ал Хасан Мәдинада саясаттан шығып, 670 жылы уланудан қайтыс болды. Муавия Хасанның өліміне тікелей қатысқан деп есептеледі, бұл оның ұлы Язидтің мұрагерлікке тағайындалуына кедергі болды, ал Язидтің тағайындалуы Хасанмен жасалған келісімді бұзды. Муавия билік еткен жылдары Хасан мен оның әкесі Әлидің көрнекті жақтастарын қуғынға түсірді.
The Hasan–Mu'awiya treaty was a political peace treaty signed in 661 between Hasan ibn Ali and Mu'awiya I to bring the First Fitna (656–661) to a close. Under this treaty, Hasan ceded the caliphate to Mu'awiya on the condition that the latter should rule in compliance with the Quran and the [[Sunnah, a council should appoint his successor, and Hasan's supporters would receive amnesty. Upon accession, Mu'awiya publicly recanted his earlier promises, while Hasan retired from politics in Medina, and was later killed in 670 by poisoning. Mu'awiya is commonly viewed as the instigator in the murder of Hasan, which removed an obstacle to the succession of his son Yazid , whose nomination violated the treaty with Hasan. Throughout his reign, Mu'awiya also prosecuted notable partisans of Hasan and his father Ali.
Тарихи негіздер
661 жылы Әлидің қазасынан кейін оның үлкен ұлы Хасан Куфада халифа ретінде мойындалды. Әлимен соғысқан Сирияның әкімі Муавия Хасанның халифалығын мойындамады және Хасанды халифалықтан бас тартуға мәжбүрлеген хаттар жіберіп, Куфаға әскерін әкелді. Жауап ретінде Хасан Убайд Алла ибн әл-Аббас бастаған алғы шепті Маскинге жіберіп, өзі негізгі әскермен келгенше Муавияның жолын тоқтатты. Осы уақытта Хасанның лагерінде көтеріліс болды, оны Муавияның тыңшылары тудырды деп саналады. Харижиттер тобына қарсы болғандықтан, олар Хасанды өлтіруге талпынып, сәтсіз аяқталып, Хасан ауыр жарақат алды. Бұл шабуыл Хасанның әскерін жігерсіздікке түсіріп, көптеген әскерлер дезертирледі. Муавия оларға пара бергеннен кейін Убайд Алла да көптеген әскерлерімен бірге жақтан шықты. Хасан бұл жаңалықты естігенде, ирактықтардың тез өзгергіш мінездерін сынады.
Бейбітшілік келісім
Мұғуия енді Хасанның мұсылман қанын сақтау үшін оның биліктен бас тартуын ұсынды. Қайтарымда, Мұғуия Хасанды өзінің ізбасары етіп тағайындауға, оған қауіпсіздік беруге және ірі қаржылық өтемақы ұсынуға дайын болды. Хасан бұл ұсынысты қағида бойынша қабылдады және өкілдерін Мұғуияға Маскинге жіберді, ол оларды Хасанға толық өкілеттікпен қайтарды, оған қалағанын талап етуге шақырды. Хасан Мұғуияға егер ол Құран мен сүннетті сақтаса, оның ізбасары кеңес (шура) арқылы тағайындалса, халық қауіпсіздікте болады және Хасанның қолдаушылары кешірім алады деген шарттармен мұсылман билігін тапсыратынын жазды. Оның хатына екі өкіл куә болды, олар оны Мұғуияға жеткізді. Осылайша, Хасан 661 жылдың тамыз айында жеті айлық биліктен кейін халифаттан бас тартты. Кейбіреулер Хасанды халифатты бергені үшін сынады, ал басқалары Куфалықтардың әлсіз қолдауы мен Мұғуияның әскери басымдығын ескере отырып, оның бас тартуы сөзсіз болғанын айтады. Олар Хасанның мұсылмандар арасындағы бірлік пен бейбітшілікке ұмтылғанын, қан төгілуге және соғыс саясатына қарсы болғанын көрсетеді.
Шарттың шарттары
Веччиа Валььери считает некоторые варианты договора несовместимыми. Она перечисляет несколько условий в ранних источниках и ставит под сомнение их достоверность, включая ежегодную выплату Хасану одного или двух миллионов дирхамов, единовременную выплату пяти миллионов дирхамов из казны Куфы, ежегодные доходы из различных районов Персии с разными названиями, престолонаследие Хасана после Муавии или совет после Муавии, а также предпочтение Бану Хашим перед Бану Умайяд в пенсиях. Другим условием могло быть прекращение Муавией ритуального проклятия Али в мечетях, пишет Мавани. Джафри отмечает, что эти условия записаны по-разному и неоднозначно аль-Табари, Динавари, Ибн Абд аль-Барр и Ибн аль-Атир, в то время как аль-Якуби и аль-Масуди умалчивают о них. В частности, Джафри считает сроки предоставления Муавией полной свободы действий в рассказе аль-Табари проблематичными. Аль-Табари также упоминает единовременную выплату пяти миллионов дирхамов Хасану из казны Куфы, которую Джафри отвергает, поскольку казна Куфы уже находилась во владении Хасана в то время. Также говорится, что Али регулярно опустошал казну и распределял средства среди населения. Затем Джафри утверждает, что наиболее полный отчет дан Ахмадом ибн Атамом, вероятно, взятый у аль-Мадаини, который записал условия в двух частях. Первая часть - это условия, предложенные Абдаллой ибн Навфалом, который вел переговоры от имени Хасана с Муавией в Маскине. Вторая часть - это то, что Хасан оговорил в полной свободе действий. Вместе эти два набора условий охватывают все условия, разбросанные по ранним источникам. Таким образом, Джафри заключает, что окончательные условия Хасана в полной свободе действий заключались в том, что Муавия должен действовать в соответствии с Кораном, Сунной и поведением праведных халифов, что люди должны быть в безопасности, и что преемник Муавии должен быть назначен советом. Эти условия перекликаются с утверждениями Маделунга, который добавляет, что Хасан не выдвигал финансовых условий в своем мирном предложении, и Муавия, следовательно, не делал ему никаких выплат, вопреки «умейядской пропаганде», отраженной в рассказе аль-Зухри эпохи Умейядов, процитированном аль-Табари. Рассказ аль-Зухри изображает жадного Хасана, стремящегося отказаться от своего халифата за деньги, и, вероятно, был распространен Умейядами для легитимизации правления Муавии в отсутствие совета, выборов или назначения, предполагает Джафри. Поскольку Али и его дом отвергли поведение Абу Бакра и Умара после Умара в 23/644 году, Джафри считает, что положение о следовании праведным халифам было внесено более поздними суннитскими авторами. Согласие Муавии на амнистию сторонникам Али указывает на то, что месть за Усмана была предлогом для захвата им халифата, по мнению Джафри. Люди должны быть в безопасности, где бы они ни находились. Спутники Али должны быть обеспечены безопасностью, где бы они ни находились. Муавия не должен тайно или открыто стремиться к несправедливости по отношению к Хасану, Хусейну или кому-либо из дома Мухаммеда.
Келісімнің тағдыры
Табыс тапсыру рәсімінде Мұавия Хасанға және басқаларға бұрын берген уәделерінен ресми бас тартты, бұл уәделер соғысты қысқарту үшін жасалғанын айтты. Хасан Куфадан Мәдинаға кетті, бірақ көп ұзамай Мұавиядан Куфа маңындағы Харижиттердің бүліктерін басу туралы өтініш алды. Ол Мұавияға жауап хат жазып, бейбітшілік пен келісім үшін халифатқа талап етуден бас тарғанын, оның жағында соғыспайтынын мәлімдеді. Маделунгтың пікірінше, Мұавия Хасанның өзінің үкіметін белсенді түрде қолдамайтынын түсінген кезде екеуінің қарым-қатынасы нашарлады. Хасан биліктен бас тартқаннан кейін Мәдинада саясаттан шеттеді. Бейбітшілік шартының талаптарына сәйкес, ол шииттік топтардың Мұавияға қарсы күресу туралы өтініштерін де қабылдамады. Сунни ғалымы әл-Баладури өзінің "Ансаб" еңбегінде Хасанның бейбіт келісімге сәйкес Иранның Фаса және Дарбжирд провинцияларына салық жинаушыларды жібергенін, бірақ Басраның әкімі Мұавияның тапсырмасымен халықты Хасанға қарсы қойғандарын және оның салық жинаушылары екі провинциядан қуылғанын жазады. Маделунг бұл оқиғаны шындыққа жатқызбайды, Хасанның Мұавиямен бірге Харижиттерге қарсы күреске қосылудан бас тартқанын еске салады. Ол Хасанның бейбіт келісімде ешқандай қаржылық талап қоймағанын, сондықтан Мұавия оған ешқандай төлем жасамағанын айтады. Хасан 50/670 жылы қайтыс болды, ал көне дереккөздердің көпшілігі оның уланғанын бір ауыздан айтады. Мұавия Хасанның өліміне себепкер деп есептеледі, бұл оның ұлы Язидтің билікке жолын ашты, оның тағайындалуы Хасанмен жасалған келісімді бұзды. Өзінің билігінің кезеңінде Мұавия Әлидің көрнекті жақтастарын, соның ішінде Мұхаммедтің серігі Худжр ибн Адиді қуғынға салды, ол 670 жылы өлім жазасына кесілді. Мұавия сонымен қатар Әлиге қарсы ашық айыптауды үлкен мешіттердегі намаздарда жүйелі түрде айтуды заңдастырды.