Кіріспе

Британдық хирург және антисептикалық ізашар (1827–1912 жж.)

Джозеф Листер, 1-ші барон Листер, (5 сәуір 1827 – 10 ақпан 1912) – британдық хирург, медицина ғылымының қайраткері, эксперименталды патолог және антисептикалық хирургия мен профилактикалық денсаулық сақтаудың негізін қалаушы. Джозеф Листер хирургия өнерін Джон Хантер хирургия ғылымын өзгерткендей өзгертті. Техникалық тұрғыдан алғанда, Листер ерекше хирург болмаса да, бактериология және жаралардың инфекциясын зерттеуі оның операциялық техникасын жаңа деңгейге көтерді, оның байқаулары, қорытындылары және тәжірибелері әлемдік хирургияны революциялады. Листердің үлесі төрт қырынан көрінеді. Біріншіден, Глазго корольдік ауруханасындағы хирург ретінде ол карбола қышқылын (қазіргі фенол) хирургиялық құралдарды, науқастардың терісін, тігістерді, хирургтардың қолын және палаталарды зарарсыздандыру үшін енгізді, осылайша антисептика принциптерін дамытты. Екіншіден, ол жараның жазылуындағы қабыну мен тіндердің қанмен қамтылуының рөлін зерттеді. Үшіншіден, микроскоп арқылы үлгілерді талдау арқылы диагностикалық ғылымды жетілдірді. Төртіншіден, ол операциядан кейін аман қалу мүмкіндігін арттыру стратегияларын жасады. Дегенмен, оның ең маңызды үлесі – жаралардың шіруіне микробтардың себеп болатынын анықтауы, бұл Луи Пастердің ферментацияның микробтар теориясымен байланысты болды. Листердің еңбегі операциядан кейінгі инфекциялардың азаюына және науқастар үшін хирургияны қауіпсіз етуге әкелді, осылайша ол «заманауи хирургияның әкесі» деп танылды.

Ерте өмір

Листер Англияның Лондон қаласына жақын Уптон ауылындағы өркендеген, білімді квакер отбасында дүниеге келді. Ол төрт ұл мен үш қыздың төртінші баласы және екінші ұлы болды. Оның әкесі ғалым және шарап сатушы Джозеф Джексон Листер, анасы – мектеп көмекшісі Изабелла Листер (туған тегі Харис). 1818 жылдың 14 шілдесінде жұбайлар Батыс Йоркширдегі Акворт қаласында некелесіп, үйленді. Листердің әкесінің әкесінің әкесі Томас Листер Батыс Йоркширдегі Бинглиде тұратын шаруалардың бірнеше буынының соңғысы болды. Листер жас кезінде Достар қоғамына қосылып, өзінің нанымдарын ұлы Джозеф Листерге жеткізді. 1720 жылы ол Лондон қаласындағы Альдерсгейт көшесінде темекі дүкенін ашу үшін Лондонға көшіп келді. Оның ұлы Джон Листер сол жерде дүниеге келді. Листердің әкесі 1752 жылы сағатшы Исаак Роджерстің шәкірті болды және 1759 жылдан 1766 жылға дейін Ломбард көшесіндегі Белл аллеясында өз кәсібін жүргізді. Содан кейін ол әкесінің темекі бизнесін жалғастырды, бірақ 1769 жылы оны тастап, әйелінің әкесі Стивен Джексонның бизнесінде шарап сатушы болып жұмыс істеді. Ол No 28 Old Wine and Brandy Values Lothbury Street, Tokenhouse Yard көшесінде орналасқан. Оның әкесі құрама микроскоптарда қолданылатын ахроматикалық объектив линзаларын жасауда алғашқы қадамдар жасады. Ол микроскопты жетілдіруге 30 жыл жұмсады, соның нәтижесінде Апланаттық Фокустар заңын ашты және бір линзаның бейне нүктесі екіншісінің фокус нүктесімен сәйкес келетін микроскоп құрастырды. Осыған дейін жасалған ең жақсы үлкейту линзалары кома деп аталатын, қалыпты пайдалануға кедерлес болатын, шамадан тыс екіншілік аберрацияны тудыратын. Бұл гистологияны тәуелсіз ғылымға айналдырған маңызды жетістік саналды. 1832 жылы Листердің еңбектері оның Корольдік қоғамға сайлануына жеткілікті бедел берді. Оның анасы Изабелла – теңіз саяхатшысы Энтони Харристің кіші қызы. Изабелла кедейлерге арналған квакер мектебінде, Акворт мектебінде жұмыс істеді, мектеп директоры болған анасына көмектесті. Жұбайлардың үлкен қызы – Мэри Листер. 1851 жылдың 21 тамызында ол Plaistow-дағы Достар үйіне тиесілі Линкольн қонақүйі мен Орта ғибадатханасының адвокаты Рикман Годлиге үйленді. Олардың алты баласы болды. Олардың екінші баласы Рикман Годли – нейрохирург, Университет колледжінің ауруханасында клиникалық хирургия профессоры және Виктория патшайымының хирургы. 1917 жылы ол Листердің өмірбаянын жазды. Джозеф пен Изабелла Листердің үлкен ұлы – Джон Листер, ол ауыр ми ісігінен қайтыс болды. Джонның өлімінен кейін Жүсіп отбасының мұрагері болды. Жұбайлардың екінші қызы – Изабелла София Листер, ол 1848 жылы ирланд квакері Томас Пимге үйленді. Листердің тағы бір ағасы – Уильям Генри Листер, ол ұзақ аурудан кейін қайтыс болды. Жұбайлардың кіші ұлы – Артур Листер, шарап сатушы, ботаник және өмір бойы квакер болып қалды, ол Мицетозоаларды зерттеді. Ол қызы Гулиелма Листермен бірге Мицетозоалар туралы стандартты монография жасау үшін жұмыс істеді. 1898 жылы Листердің еңбектері оның Корольдік қоғамға сайлануына жеткілікті бедел берді. Гюлиелма Листер, талантты суретші, кейінірек стандартты монографияны түсті суреттермен жаңартты. Оның жұмысы 1904 жылы Линнеа қоғамының мүшесі болып сайлануына мүмкіндік берді, ал 1929 жылы ол қоғамның вице-президенті болды. Жұбайлардың соңғы баласы – Джейн Листер, ол екінші рет үйленген, шай саудасының көтерме саудашысы Смит Харрисонға үйленді. Олардың үйленуінен кейін Листерлер 1822 жылға дейін үш жыл бойы Лондонның орталық бөлігіндегі 5 Токенхаус-Ярдта тұрды, онда олар Томас Бартон Бекпен серіктестікпен порт шараптарын сататын. Бек – хирургия профессоры және аурудың микробтық теориясын қолдаушы Маркус Бектың атасы, ол кейін Листердің жаңалықтарын антисептиктерді енгізу үшін күресінде жариялады. 1822 жылы Листердің отбасы Стоук Ньюингтонға көшіп келді. 1826 жылы отбасы 69 акр жерді қамтитын ұзақ, төменгі Анн патшайым стиліндегі Уптон Хаусқа көшіп барды. Ол 1731 жылы сол кезеңнің стиліне сәйкес қайта салынған.

Мектеп

Бала кезінде Листер сөйлеу қиындықтарын бастан өткерді, және осының нәтижесінде 11 жасқа дейін үйде оқытылды. Листер содан кейін Гертфордширдегі Хитчин қаласындағы Исаак Браун мен Бенджамин Эбботт академиясы – жеке квакер мектебіне қабылданды. Листер он үш жасқа келгенде, Тоттенхэмдегі Гроув Хаус мектебінде оқыды, ол да математика, табиғаттану және тілдерді оқуға арналған жеке квакер мектебі болды. Әкесі Листердің француз және неміс тілдерін жақсы меңгергеніне қатысты талаптар қойды, себебі ол мектепте латын тілін үйренетінін білген. Листерді әкесі ерте жасынан бастап ынталандырып отырды, және өмірінің кейінгі жылдарында әкесінің оған тигізген зор әсері туралы, әсіресе табиғи тарихты зерттеуге баулығаны туралы айтты. Листердің табиғат тарихына деген қызығушылығы оны сүйектерді зерттеуге, кішкентай жануарлар мен балықтарды жинап, оларды әкесі түсіндірген камера-люцида әдісімен суретке түсіруге немесе эскиздер жасауға жетеледі. Әкесінің микроскопиялық зерттеулерге деген қызығушылығы Листерде хирург болуға деген ниетті қалыптастырды және оны ғылыми зерттеулерге дайындады. Листердің туыстарының ешқайсысы медициналық қызметпен айналыспаған. Годлидің сөзіне сүйенсек, дәрігер болу шешімі толығымен спонтанды болған сияқты. 1843 жылы әкесі оны университетке жіберуді шешті. Листер діни талаптарға байланысты Оксфорд немесе Кембридж университеттеріне қабылдана алмағандықтан, ол квакерлерді қабылдаған аздаған оқу орындарының бірі – секталық емес Лондон университетінің колледжінің (UCL) медициналық факультетіне түсуге өтініш берді. Листер ботаниканың кіші курсы бойынша мемлекеттік емтихан тапсырды, бұл оқуға қабылдану үшін қажетті шарт еді. Листер 1844 жылы көктемде 17 жасында мектепті бітірді.

Университет

1844 жылы Листердің он жетінші туған күніне дейін ол 28 Лондон жолындағы пәтерге көшіп барды, оны Эдвард Палмермен бөлісті, ол да квакер болған. 1844 және 1845 жылдар аралығында Листер грек, латын және табиғаттану пәндерін оқуын жалғастырды. Латын және грек тілдерінен сабақтарда ол «Құрмет грамотасын» жеңіп алды. Ал эксперименталды табиғаттану сабағы үшін Листер бірінші жүлдені алып, Чарльз Хаттонның «Математика және табиғаттанудағы ойын-сауықтар» кітабының бір данасын алды. Әкесі оның жалпы білімін жалғастыруын қаласа да, университет 1837 жылдан бері әрбір студент медициналық білім алуға кіріспес бұрын бакалавр (BA) дәрежесін алуын талап етіп келді. Листер 1845 жылдың тамызында оқуға түсті, бастапқыда классика бойынша BA дәрежесін алуды көздеді. 1845 және 1846 жылдар аралығында Листер табиғаттану математикасы, математика және грек тілін оқыды, әрбір пән бойынша «Құрмет грамотасын» алды. 1846-1847 жылдары Листер анатомия және атом теориясын (химия) оқыды және өзінің эссесі үшін жүлде жеңіп алды. 1846 жылдың 21 желтоқсанында Листер мен Палмер Роберт Листонның әйгілі операциясына қатысты, онда Листердің сыныптасы Уильям Сквайр науқасқа алғаш рет эфирді қолданып, жансыздандырды. 1847 жылдың 23 желтоқсанында Листер мен Палмер 2 Бедфорд Плейске көшіп, Ходжкин лимфомасын ашқан Томас Ходжкиннің немере інісі Джон Ходжкинге қосылды. Листер мен Ходжкин мектепте дос болған. 1847 жылдың желтоқсанында Листер классика және ботаника мамандығы бойынша 1-ші дивизионда бакалавр дәрежесін алды. Оқу кезінде Листер жеңіл түрде шешекке шалдықты, ағасы осы аурудан қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң. Қайғы және оқу стресі 1848 жылдың наурыз айында жүйкелік құлауға әкелді. Листердің немере інісі Годли осы жағдайды сипаттау үшін бұл терминді қолданды, бұл жасөспірімдік шақ 1847 жылы қазіргідей қиын болғандығын көрсетеді. Листер сауығу үшін ұзақ демалысқа шығуға шешім қабылдады, бұл оның оқуын бастауын кейінге қалдырды. 1848 жылдың сәуір айының соңында Листер Ходжкинмен бірге Мэн аралына сапар шекті, ал 1848 жылдың 7 маусымында Ильфракомбке келді. Маусымның соңында Листер Дублин квакері Томас Пимнің үйінде тұруға шақырылды. Оны база ретінде пайдаланып, Листер Ирландияны аралап шықты. 1848 жылдың 1 шілдесінде Листер әкесінен жылылық пен махаббатқа толы хат алды, онда соңғы кездесуі «жаңбырдан кейін күннің шуағы, бұлтты күннен кейін» деп сипатталды және оған «бізді қоршаған игіліктер мен сұлулықты көруге және ләззат алуға ашық, құдайға ұнамды, көңілді рухта болуға кеңес берді. Бір жылға жуық уақыттан бері жазбалар жоқ, 1848 жылдың 22 шілдесінен бастап.

Медициналық студенттер

Листер 1849 жылдың қысында медицина студенті ретінде тіркелді. Оқу кезінде Листер университеттегі дебаттық клубтың және ауруханалық медициналық қоғамның белсенді мүшесі болды. 1849 жылдың күзінде ол әкесі сыйлаған микроскоппен колледжге қайта оралды. Анатомия, физиология және хирургия курстарын аяқтағаннан кейін, ол «Құрмет дипломымен» марапатталды, анатомия және физиологиядан күміс медаль, ал ботаникадан алтын медаль жеңіп алды. Оның негізгі лекторлары – ботаника профессоры Джон Линдли, химия профессоры Томас Грэм, салыстырмалы анатомия профессоры Роберт Эдмонд Грант, анатомия профессоры Джордж Винер Эллис және медициналық құқықтану профессоры Уильям Бенджамин Карпентер болды. Листер өзінің жазбаларында Линдли мен Грэмды жиі жоғары бағаласа да, Листерге ең көп әсер еткендер – офтальмология және хирургия профессоры Уортон Джонс және физиология профессоры Уильям Шарпи болды. Студент кезінде Листер доктор Шарпидің лекцияларына қатты қызығушылық танытты, олар оған тәжірибелік физиология мен гистологияға деген махаббатты ұялатты, ол өмірі бойы сақталды. Томас Генри Хаксли Уортон Джонсты физиологиялық лекцияларының әдістемесі мен сапасы үшін жоғары бағалады. Клиникалық ғалым ретінде физиологиялық ғылымдар саласында ол жасаған жаңалықтарының саны бойынша көш бастады. Ол сонымен қатар өзінің негізгі саласы – офтальмологиялық хирургияда да шебер саналды. Ол қан айналымы мен қабыну құбылыстарын зерттеді, бұл зерттеулер бақаның терісі мен жартылай қанатты жануардың қанатында жүргізілді және ол, әрине, осы зерттеу әдісін Листерге ұсынды. Шарпи қазіргі физиологияның әкесі деп есептеледі, өйткені ол бұл тақырып бойынша алғашқы лекциялық курс өткізді. Осыған дейін бұл сала анатомияның бір бөлігі деп есептелді. Шарпи Эдинбург университетінде оқыды, содан кейін француз анатомы Гийом Дюпютреннің клиникалық хирургиясын және Жак Лисфран де Сен-Мартеннің операциялық хирургиясын оқу үшін Парижге барды. Парижде Шарпи Сайммен танысып, өмір бойына дос болды. Эдинбургке көшкеннен кейін ол физиологиялық әріптесі Аллен Томсонмен бірге анатомияны оқытты. 1836 жылы ол Эдинбургтен Лондон университетінің колледжіндегі физиология профессоры қызметіне ауысты.

Клиникалық нұсқаулық

Листерге екі жылдық клиникалық оқуды аяқтау қажет болды, ол 1850 жылғы қазан айында Университет колледжінің ауруханасында интернатураны бастады. Ол интерн болып жұмыс істеді, содан кейін Уолтер Хейл Уолшеге үй дәрігері болды – патологиялық анатомия профессоры және 1846 жылғы «Рактың табиғаты мен емделуі» зерттемесінің авторы. Листер 1850 жылы академиялық жетістіктерін «Құрмет грамоталарымен» марапаттау арқылы жалғастырды, анатомиядан екі алтын медаль, ал хирургия және медицинадан күміс медаль жеңіп алды. 1851 жылы екінші курста Листер 1851 жылғы қаңтарда киімші, ал 1851 жылғы мамырда Джон Эрик Эриксеннің үй хирургы болды. Эрихсен – хирургия профессоры және 1853 жылғы «Хирургия ғылымы мен өнері» атты еңбектің авторы, бұл еңбел ағылшын тіліндегі хирургия бойынша ең танымал оқулықтардың бірі болып есептеледі. Кітап көптеген басылымдардан өтті, оның сегізінші және тоғызыншы басылымдарын Маркус Бек өңдеді, Листердің антисептикалық әдістерін және Пастер мен Роберт Кохтың микробтар теориясын қосты. Оның алғашқы науқас жазбалары 1851 жылғы 5 ақпанда тіркелді. Киімші ретінде оның тікелей жетекшісі Генри Томпсон болды, ол «Мен оны ұялшақ квакер ретінде есімде сақтаймын, менің есімде, колледждегі кез келген адамнан гөрі жақсы микроскопы болған» деді. Листер 1851 жылғы қаңтарда Эрихсенге киімші болып жұмысқа орналасқанда, ерлер палатасында эризипелла эпидемиясы басталды. Ислингтон жұмыс үйінен келген жұқтырған науқас Эрихсеннің хирургиялық бөлімінде екі сағат қалды. Ауруханада инфекция болған жоқ, бірақ бірнеше күн ішінде он екі адам жұқтырып, төртеуі қайтыс болды. Листер жазбаларында бұл аурудың хирургиялық қызбаның бір түрі екенін, әсіресе жақында операция жасаған науқастардың нашар жұқтырғанын, ал ескі операциядан кейін жараланғандардың көбінесе құтылғанын атап өтті. Листер Эрихсен үшін жұмыс істеген кезде жаралардың жазылуына қызығушылық танытты. Эрихсен миазмист болған, ол жаралардың жарадан шыққан миазмалардан жұқтырады және палатадағы басқа науқастарға таралатын «жаман ауаның» зиянды түрін тудырады деп ойлаған. Эрихсен инфекция жұқтырған жарасы бар жеті науқастың палатаны «жаман ауамен» қанықтырып, гангренаға әкелгенін сенді. Алайда Листер рационалды көзқарас танытты, кейбір жаралар тазартылғанда жазылатынын байқады. Ол жараның өзінде бірдеңе дұрыс емес деп ойлады. Ол үй хирургы болған кезде, Листерге пациенттердің күтімі тапсырылды. Аутопсия кезінде пиемиядан қайтыс болған кішкентай баланың шыбық сүйегін тексеріп жатып, Листер мойын сүйегінің орнында қалың сары іріңнің бар екенін және оның брахиальдық және қолтық тамырларды кеңейткенін байқады. Ол сондай-ақ іріңнің тамырлардағы клапандарды айналып өтіп, кері бағытта жылғанын байқады. Ол тізе буынындағы іріңді және өкпедегі бірнеше абсцестерді де тапты. Листер Шарль Эммануэль Седильоның өкпедегі бірнеше абсцестер жануардың тамырларына ірің енгізу арқылы туындайтынын білген, бірақ сол кезде бұл фактілерді түсіндіре алмады және ағзалардағы іріңнің метастаздық тегі бар деп сенді. 1900 жылғы 2 қазанда «Хаксли лекциясы» кезінде Листер аурудың микробтар теориясына деген қызығушылығының және теорияның хирургияға қалай қолданылатынының кішкентай баланың өлімін зерттеуден басталғанын сипаттады. Оның хирургиялық тәжірибесі кезінде гангрена эпидемиясы болды. Емдеу әдісі науқасты хлороформмен ұйқыға келтіру, жұмсақ тінді сүртіп тастау және некроздық етті сынап пернитратымен күйдіру болды. Кейде емдеу сәтті аяқталды, бірақ жараның шетінде сұр қабық пайда болса, ол өлімнің алдынан хабар берді. Бір науқаста емдеу сәтсіз болғандықтан бірнеше рет қайталанды, нәтижесінде Эрихсен аяғын ампутациялады, ол жақсы жазылды. Листер анықтаған дәлел – бұл аурудың «жергілікті у» және табиғаты паразиттік болуы мүмкін екендігі. Ол ауру тіндерді микроскоппен қарады. Ол өзі анықтай алмаған ерекше нысандарды көрді, өйткені оның бақылауларынан қорытынды жасауға анықтамалық жүйесі болмады. Ол жазбасында: «Мен оларды қандай да бір саңырауқұлақ түріндегі материя морби болуы мүмкін деп ойладым» деп жазды. Листер эпидемиялар туралы екі мақала жазды, екеуі де жоғалды. Бірінші мақала – ауруханалық гангрена, екіншісі – микроскопты қолдану туралы. Олар UCL студенттік медицина қоғамында оқылды.

Листердің алғашқы операциясы

2013 жылдың 26 маусымында медицина тарихшысы Рут Ричардсон мен ортопедиялық хирург Брайан Роудс екеуі Листердің мансабына қатысты зерттеу жүргізіп жатқанда, оның алғашқы операциясын сипаттаған мақала жариялады. 1851 жылдың 27 маусымында сағат 13:00-де Гоуэр көшесіндегі шұғыл жәрдем бөлімінде жұмыс істейтін екінші курс студенті Листер өзінің алғашқы операциясын жасады. Операция сегіз баланың анасы Джулия Салливанға жасалды. Оның мас күйдегі күйеуі оны құрсағына пышақтап, қамауға алынды. 1851 жылдың 15 қыркүйегінде Листер Олд-Бейлидегі сотта куәгер ретінде сөйледі. Оның куәлігі күйеуінің кінәлі екенін анықтауға көмектесті, ол 20 жылға Австралияға жер аударылды. Листер әйелде шамамен сегіз дюймдік, бір метрдей кішкентай ішектен тұратын, екі жерде зақымдалған және төменгі құрсағынан шығып тұрған ішек орамын тапты. Ішінде үш ашық жара болды. Ішектерді қандай жылы сумен тазартқаннан кейін, Листер оларды денеге қайта орналастыра алмады, сондықтан кесікті кеңейтуге шешім қабылдады. Содан кейін олар денеге қайта салынып, жаралар тігіліп, құрсақ тігілді. Пациентке ішек қозғалысын баяулату үшін опиум берілді, бұл ішектердің жазылуына көмектесуі тиіс болды. Салливан денсаулығын қалпына келтірді. Ол Глазго ауруханасында алғашқы ресми операциясын жасағанға дейін толық он жыл өтті. Бұл операция тарихшылардың назарынан тыс қалды. Ливерпульдік хирург-консультант Джон Шепард 1968 жылы жазған «Листер, Джозеф Листер және іш қуысы хирургиясы» атты мақаласында бұл операцияны атап көрсетпеді, керісінше 1860 жылдардан бастап зерттеулерді жүргізді. Ол Листердің не істегенін білмеген секілді.

Иристің түйісу тінінің байқалуы

Листер университеттің студенті кезінде өзінің алғашқы мақаласын жазды. 1853 жылы ол «Микроскопиялық ғылымның тоқсандық журналында» жариялануға лайық деп танылды. 1852 жылдың 11 тамызында Листерге Университет колледжінің ауруханасында Уортон Джонс жаңадан алынған адам ирисінің бір бөлігін ұсынды. Листер Джонстың операциясын бақылап, иристі зерттеуге сирек мүмкіндік алды. Листер қолдағы зерттеулерді қарастырып, сондай-ақ жылқы, мысық, қоян және гвинея шошқасының тіндерін зерттеді, көздеріне операция жасалған науқастардан алты хирургиялық үлгі алды. Листер соңғы емтиханды тапсу қажеттілігіне байланысты зерттеуді толыққанды аяқтауға үлкермеді. Ол мақалада кешірім сұрады:

Мақала швейцариялық физиолог Альберт фон Кёлликердің жұмысын одан әрі дамытып, иристегі дилататор және сфинктер деп аталатын екі ерекше бұлшық еттің бар екенін көрсетті, бұл бұрынғы зерттеушілердің дилататор оқушы бұлшық еті жоқ деген пікірін жоңқалады.

Терінің бұлшықет тінін байқау

Оның келесі мақаласы 1 маусым 1853 жылы сол журналда жарияланған қаз терісіне байланысты зерттеу болды. Листер Кёлликердің тәжірибелік зерттеулерін растады, адамдарда шаштың теріден тік тұруына тегіс бұлшық ет талшықтары жауапты екенін, ал басқа сүтқоректілерде ірі сезімтал түктер жолақты бұлшық еттермен байланысты екенін көрсетті. Листер бас терісінің тінінен гистологиялық кесінділер жасаудың жаңа әдісін ұсынды. Листердің микроскопия шеберлігі соншалықты жоғары болды, ол неміс гистологы Фридрих Густав Хенленің шатасуын түзете алды, ол кішкентай қан тамырларын бұлшық ет талшықтары деп қате түсінген еді. Әр мақалада ол камера люсида арқылы жасалған дәл суреттерді қолданды, оларды өлшеу және бақылаулардың масштабын анықтау үшін пайдалануға болатын. Екі мақала да Ұлыбританияда және шетелде үлкен қызығушылық тудырды. Листердің әкесінің ескі досы, натуралист Ричард Оуэн екі мақалаға да қатты әсер етті. Оуэн Листерді өзінің бөліміне жұмысқа алуды ойлады және 2 тамыз 1853 жылы оған алғыс хат жіберді. Кёлликер Листердің жасаған талдауына өте риза болды. Ұлыбританияға көп сапарлаған Кёлликер ақырында Листермен кездесіп, өмір бойына дос болып қалды. Олардың тығыз достығы Кёлликердің 17 қараша 1897 жылғы хатында сипатталған, оны Рикман Годли олардың қарым-қатынасын көрсету үшін таңдады. Кёлликер Листерге, ол Корольдік қоғамның президенті болған кезде, Копли медалін алғандығы үшін құттықтау хаты жіберіп, қайтыс болған ескі достарын еске алды және Сым мен Листермен бірге Шотландияда өткізген уақытын жылы еске алды. Ол кезде Кёлликердің жасы 80-ге жуықтады.

Хирургиялық мамандық 1854

Листердің хирургияны зерттеуіне дейін көптеген адамдар жаралардың инфекциялануына "жаман ауа" немесе миазма әсерінен туындайтын химиялық зақымданулар себепті болады деп сенген. Аурухана палаталарын миазма арқылы инфекцияның таралуына қарсы сақтық шарасы ретінде кейде түскі уақытта желдетіп тастаған, бірақ қол жууға немесе науқастың жараларын тазалауға жағдай болмаған. Хирург науқасты қарар алдында қолын жууға міндетті болмаған; бактериялық инфекция туралы теория болмағандықтан, мұндай амалдар қажет деп есептелмеген. Игнац Семмельвейс пен Оливер Венделл Холмс ағаның жұмысына қарамастан, ауруханаларда санитарлық ережелер сақталмай хирургиялық операциялар жасалған. Сол кездегі хирургтар "ескі, жақсы хирургиялық иіс" деп айтатын және өз тәжірибелерін көрсету үшін жуылмаған операциялық халаттарындағы дақтармен мақтанатын.

Джеймс Сайм

Сайм Листермен танысқанға дейін екі он жылдан астам Эдинбург университетінде клиникалық лекциятор болып жұмыс істеді және Ұлыбританиядағы ең батыл және ең жаңашыл хирург деп есептелді. Мансабында хирургиялық ізашар болған ол, күрделілікті ұнатпағандықтан, анастезия пайдаланылмайтын дәуірде қарапайым хирургиялық амалдарды қалайтын. 1823 жылдың қыркүйегінде 24 жасында Сайм Шотландияда алғаш рет жамбас буынынан ампутация жасап, танымал болды. Хирургиядағы ең қанды операция саналған бұл амалды Сайм бір минуттан да аз уақытта аяқтады, себебі анестезия жоқ кезде жылдамдық маңызды болды. Сайм жасаған хирургиялық амал, яғни Сайм ампутациясы – бұл тобық буыны деңгейінде жасалатын, аяқты алып тастап, өкше жастығын сақтап қалатын операция үшін кеңінен танылып, мақтауға ие болды. Сайм ғылыми хирург саналды, оның «Жаңа сүйек қалыптастыру үшін периостеумның күші туралы» мақаласы оны дәлелдейді, сондай-ақ ол антисептиктерді қолдаушылардың бірі болды.

Эдинбургке келу

1853 жылдың қыркүйегінде Листер Эдинбургке Шарпиден Саймға ұсыныс хаттарымен келді. Листер алғашқы тағайындалуына қынжылған, бірақ Сайммен кездескеннен кейін Эдинбургте қалды – Сайм оны құшақтап, кешке шақырды және жеке операцияларында көмектесуге мүмкіндік берді. Листер Саймның Миллбанк үйіне, Морнингсайдке (қазір Астли Эйнсли ауруханасының бір бөлігі) шақырылды, онда ол Саймның басқа некеден туған қызы Агнес Сайммен және дәрігер Роберт Уиллистің немересімен танысты. Листер Агнес әдемі емес деп ойласа да, оның шапшаң ойлау қабілетіне, медициналық тәжірибемен таныстығына және жылы мінезіне риза болды. Листер Миллбанкке жиі баратын, ал Лондонмен салыстырғанда, одан да беделді адамдармен танысты. Сол айда Листер Эдинбург университетінде Саймның ассистенты болып жұмыс істеуге кірісті. Әкесіне жазған хатында Листер аурухананың үлкендігіне таңырқап, Сайм туралы ойларымен бөлісті: «Аурухана мен күткеннен үлкен; 200 хирургиялық төсек және басқа бөлімдерде көптеген төсек бар. Университет колледжі ауруханасында бар болғаны 60 хирургиялық төсек болған, сондықтан бұл жерде өте пайдалы болуға мүмкіндік ашылып тұрған сияқты. Сайм, менің ойымша, британдық хирургтардың біріншісі, және осындай адамның тәжірибесін бақылап, әңгімесін тыңдау – ең үлкен артықшылық». 1853 жылдың қазан айында Листер қысты Эдинбургте өткізуге шешім қабылдады. Сайм Листерге қатты әсер еткендіктен, бір айдан кейін Листер Эдинбургтегі Корольдік ауруханада Саймның қосымша үй хирургы және Чемберс-стриттегі Минто-хаустағы жеке ауруханасындағы ассистенты болды. Листер Агнеске үйленуге ниеттенгендіктен, әкесіне тағы бір хат жазып, егер Листер мен Агнес үйленсе, қаржылық қолдауын жалғастыратынын сұрады. Листердің әкесі Агнес Достар қоғамына жатпаса да, қаржылық жағдайына ешқандай әсер етпейтінін жауап берді. Джозеф Джексон ұлына жиһаз сатып алу үшін қосымша ақша ұсынды және Саймдан күйеу тойына сыйлық беруді ұсынатынын және осы мәселені тікелей Сайммен келісе алатынын айтты. Әкесі Листерге Достар қоғамынан өз еркімен шығуды ұсынды. Листер шешім қабылдады және кейіннен квакерлерді тастап, протестантқа айналды, содан кейін Джеффри көшесіндегі Сент-Полс епископ шіркеуіне қосылды. 1855 жылдың тамызында Листер Агнес Саймға ұсыныс жасады. 1856 жылдың 23 сәуірінде Листер Морнингсайдтағы Миллбанк үйінің қонақ бөлмесінде Агнес Саймға үйленді. Агнес әпкесі бұл квакер туыстарының пікірін ескермеу үшін жасалғанын айтты. Қатысқандар тек Сайм отбасы болды. Эдинбургке оралғаннан кейін, жұбайлар 11 Rutland Street мекенжайындағы жалға алынған үйге көшті. Үш қабатты үйдің бірінші қабатында пациенттерді қабылдауға арналған кабинет, ал екінші қабатында ыстық және суық су бар зертханасы болды. Листердің ізбасары болған шотланд хирургі Уотсон Чейне, оның қайтыс болғаннан кейін Агнес жұмысына толыққанды берілгенін, оның жалғыз хатшысы болғанын және олар оның жұмысын тең дәрежеде талқылағанын мәлімдеді. Листердің кітаптарында Агнес мұқият жазған көптеген жазбалар бар. Агнес Листердің диктантын сағаттап жазып алатын. Агнес жазған қағаздардың арасында Листер камера люцида техникасын қолданып салған кішкентай суреттерге орын қалдырылатын, оларды Агнес кейіннен қосатын.

Хирург көмекшісі

1856 жылдың 13 қазанында ол Эдинбург корольдік ауруханасының ассистент хирург қызметіне бірауыздан сайланды. 1856 жылы ол Эдинбург Харви қоғамының мүшесі де сайланды.

Физиология мен патологияға қосқан үлесі 18531859

Эдинбургте болған кезінде Листер 1853 және 1859 жылдар аралығында бірқатар физиологиялық және патологиялық эксперименттер жүргізді. Оның тәсілі өлшеу және сипаттау бойынша да қатаң және ұқыпты болды. Листер Франция, Германия және басқа да еуропалық елдердегі физиологиялық зерттеулердегі соңғы жетістіктер туралы жақсы білген және өзінің бақылаулары мен нәтижелері туралы әріптестері Альберт фон Кёлликер, Вильгельм фон Виттих, Теодор Шванн және Рудольф Вирхов сияқты басқа да жетекші дәрігерлермен үнемі пікір алмасып, олардың еңбектеріне дұрыс сілтеме жасағанын қамтамасыз етті. Листердің негізгі зерттеу құралы – микроскоп, ал негізгі зерттеу материалы – бақалар болды. Бал айына дейін олар Кенростағы оның туысының үйіне барған. Листер микроскопын алып, бірнеше бақа ұстап, оларды қабынуды зерттеу үшін пайдалануға ниеттенген, бірақ олар қашып кетті. Ол үйге келгеннен кейін, эксперименттерінде Даддингстон көлінен ұсталған бақаларды қолданды. Листер өз зертханасында және ветеринариялық колледждің мал сою орнында эксперименттер жүргізді, онда қолданылған жануарлар өлі немесе хлороформмен ұйытылған болды. Егер Листер бақа қолданса, олардың сезімін жою үшін оларды тікелей жұлыннан зақымдайтын. Ол эксперименттерінде жарғақ, қой, мысық, қоян, өгіз және жылқыны да пайдаланды. Листер білім алуға талмай еңбек еткен, және оның көмекшісі Томас Аннандейл осы туралы былай деді:

Бұл эксперименттердің нәтижесінде 1857 және 1859 жылдар аралығында он бір мақала жарияланды. Олар артериялардың жүйкелік реттелуін, қабынудың бастапқы кезеңдерін, қан ұюдың бастапқы кезеңдерін, жүйке талшықтарының құрылымын және симпатикалық жүйкелерге қатысты ішек жүйкелік реттелуін зерттеді. Ол үш жыл бойы эксперименттерін жалғастырып, Глазго университетіне қызметке тағайындалды.

1855 Жарақаттың қабынуын зерттеудің басталуы

16 қыркүйек 1855 ж. күнгі хатында Листер дәрістерін бастамас бұрын алты апта бұрын қабынуды зерттеудің басталуын жазды. Қабыну – оның өмір бойы толғандырған тақырыбы. Кейінгі өмірінде Листер қабыну табиғатын зерттеуін антисептикалық принципті қалыптастыруға «маңызды алғышарт» деп санағанын және осы ерте нәтижелерді өзінің еңбектерінің естелік жинағына қосуды талап еткенін айтты. 1905 жылы, жетпіс сегіз жасында ол былай деп жазды:

«Қабыну төрт белгімен сипатталады: қызу, қызару, ісіну және ауыру. Листерден бұрынғы хирургтар үшін бұл жергілікті немесе жалпы инфекцияны білдіретін іріңдеу немесе шірудің пайда болуын білдірді. Аурудың микробтық теориясы ашылмағандықтан, инфекция деген ұғым болған жоқ. Дегенмен, Листер қан тамырларындағы қан ағысының баяулауы қабынудың алдында байқалатынын білген. Джозеф Джексон Листер Томас Ходжкинмен бірлесіп, қан жасушаларының қан ұю алдында қалай әрекет ететінін, яғни ойыс жасушалардың қалай жиылып, қабаттасатынын сипаттаған мақала жазған. Листер келесі қадамды бақылау үшін, микроскоп арқылы қан тамырларын көру үшін тіндердің тірі қалуы маңызды екенін білген. 1855 жылдың қыркүйегінде Листердің алғашқы тәжірибесі микроскоп астында қараған бақаның артериясында жүргізілді, оған қабынудың ерте сатысын анықтау үшін әртүрлі температурадағы су тамшысы әсер етті. Ол бастапқыда су тамшысын қолданды, соның салдарынан артерия бір секундқа тарылып, ағыны тоқтады, содан кейін кеңейіп, аймақ қызарып, қан ағыны күшейді. Ол температураны біртіндеп жоғарылатты, қан ағысы баяулап, содан кейін қатып қалды. Зерттеулерінің ауқымын кеңейту үшін хлороформмен шаршылаған жануардың қанатында тәжірибе жалғасты. Листер тамырлардың тарылуы капиллярлардан қан жасушаларының шығарылуына, тоқтауына емес, қан сарысуының ағып кетуіне әкелетінін қорытты. Бұл оның алғашқы дербес ашылуы болды. 1855 жылдың қазан айында тәжірибелер тоқтатылып, 1856 жылдың қыркүйегінде жұбайлар Ратланд скверіне көшіп келгенде қайта басталды. Листер тітіркендіргіш ретінде горчицадан бастады, содан кейін кротон майы, сірке қышқылы, кантаридин майы, хлороформ және тағы да басқаларын қолданды. Олар үш мақаланың жарық көруіне әкелді. Оның алғашқы еңбегі осы сыртқы лекцияларға дайындық қажеттілігінен туындады және бір жыл бұрын басталды, Рутленд көшесіне көшкеннен кейін алты апта бойы дамуын жалғастырды. «Бақаның аяғында байқалған қабынудың ерте сатылары» деген алғашқы мақала 1856 жылдың 5 желтоқсанында Эдинбургтағы Корольдік хирургтар колледжінде оқылды. Соңғы үштен бірі импровизацияланып оқылды.

1856 жылы қанның құюы туралы зерттеулер басталды

Листердің қан ұю процесін зерттеуі осы кезеңде оның жүргізген екінші маңызды зерттеу саласы болды. Ол септицемияның кейбір жағдайларындағы қабыну кезінде қан тамырларының ішкі қабығына әсер ететінін, бұл ішкі қан ұюына, жараларда шіруге және екіншілік қан кетуге алып келетінін байқаған. 1856 жылдың желтоқсанында Агнес жазғандай, ол өзінің саусағын сұғып, қан ұю процесін бақылаған қарапайым тәжірибеден бастап, 1858 мен 1863 жылдар аралығында қан ұюы туралы бес физиологиялық мақала жазды. Қан ұюын түсіндіру үшін бірнеше теориялар болды, бірақ бұл теориялар көбінесе қабылданбады. Дегенмен, қанда сұйықтандырушы зат, яғни аммиак ерітіндісінде сақталатын фибрин бар деген пікір болды, бұл "Аммиак теориясы" деп аталды. 1824 жылы Шарль Скудамор көмірқышқыл газын ерітінді ретінде ұсынған. Басым теория Бенджамин Уорд Ричардсонға тиесілі болды, ол 1857 жылы Астли Купердің үшжылдық сыйлығын жеңіп алған еңбегінде қанның аммиактың болуына байланысты сұйық күйде қалатынын айтқан. Сол жылы Эрнст Вильгельм фон Брюке қан тамырларының тіршілік әрекетінің қанның табиғи ұюға бейімділігін тежейтінін ұсынды.

1856 Мүсін талшығының ұсақ құрылымы туралы

Листердің үшінші мақаласы 1858 жылы сол журналда жарияланды және 1 желтоқсан 1856 жылы Эдинбург Корольдік қоғамында оқылды. Бұл зерттеу еріксіз бұлшық ет талшықтарының ұсақ құрылымдарының гистологиясы мен функциясына арналған. Эксперимент 1856 жылдың күзінде жүргізілді және Кёлликердің жеке бұлшық ет талшықтарының құрылымына қатысты байқауларын растау мақсатында жасалды. Кёлликердің сипаттамасы сынға түсті, себебі ол жеке жасушаларды қарау үшін тінді бөлу үшін инелерді қолданған, сондықтан оның қарсыластары ол эксперимент артефакттарын, нақты бұлшықет жасушаларын емес, байқады деп мәлімдеді. Листер қан тамырларының бұлшық ет талшықтарының, Листердің сөздерінше, сәл жалпақталған созылған элементтерге ұқсас, Кёлликердің шошқа ішегінде тапқандарымен бірдей екенін нақты дәлелдеді, бірақ олар ең ішкі мембрананың айналасында спираль тәрізді және жеке-жеке оралған. Ол пішіннің әртүрлі өзгерістерінің – ұзын түтік тәрізді денелерден және созылған ядролардан бастап, қысқа "біліктерге" дейін – бұлшық ет талшықтарының қысылу фазаларына байланысты екенін айтты. "Хаксли лекциясында" ол осы тамырларды қысу үшін одан тиімді механизмді көзге елестете алмайтынын мәлімдеді.

1857 Мысықтың мезентериясындағы сүт сұйықтығының ағысы туралы

Оның келесі жұмысы 1853 жылы жасаған байқауларына негізделген қысқаша баяндама болды. Листердің бұл алғашқы эксперименті, таза микроскоп жұмысына қарағанда, екі мақсатты дәлелдеуге арналды: біріншіден, лимфа жүйесіндегі хил ағынының сипатын анықтау, екіншіден, асқазан-ішек қабырғасындағы сүт жолдарының (лактеалдардың) қатты затты – түйіршіктер түрінде – ішек қуысынан сіңіре алатынын анықтау. Бірінші эксперимент үшін, бұрын нан мен сүтпен қоректендірілген тышқанға хлороформ беріліп, іш қуысы ашылды және ішектің бір бөлігі микроскоп астындағы шыныға орналастырылды. Листер экспериментті бірнеше рет қайталап, әр жолы мезентериялық лимфаның үздірілмей ағатынын, ал сүт жолдарында көзге көрінетін қырылулардың болмағанын көрді. Екінші эксперимент үшін Листер нанды индиго бояуымен бояп, тышқанға берді, нәтижесінде хилде ешқандай индиго бөлшегі табылмады. Листер бұл жұмысын 1857 жылдың 26 тамызы мен 2 қыркүйегі аралығында Дублинде өткен Британдық медициналық қауымдастықтың 27-ші мәжілісіне ұсынды. Жұмыс 1858 жылы "Микроскопиялық ғылымның тоқсандық журналында" ресми түрде жарияланды.

Қабынудың шығу тегі мен механизмі туралы жеті мақала

1858 жылы Листер қабынудың пайда болуы мен даму механизмдері туралы жүргізген физиологиялық тәжірибелерінен тұратын жеті мақала жариялады. Осы мақалалардың екеуі қан тамырларын жүйке жүйесінің реттеуіне арналған зерттеулер болды, атап айтқанда "Артериялардың жиырылуын реттейтін жүйке жүйесінің бөліктері туралы" және "Бақаның терісіндегі пигменттік жүйе туралы". Ал үшінші және сериядағы маңызды мақаласы "Қабынудың бастапқы кезеңдері туралы" деп аталды, ол Уортон Джонстың зерттеулерін одан әрі дамытты. Бұл үш мақала 1857 жылғы 18 маусымда Лондон Корольдік қоғамында оқылды. Олар бастапқыда бір мақала ретінде жазылып, Шарпиге, Джон Гудсирге және ағылшын патологы Джеймс Пейджетке қарау үшін жіберілген. Бірақ Пейджет пен Гудсир оны үш жеке мақала ретінде жариялауды ұсынды.

1858 ж. Артериялардың жиырылуын реттейтін жүйке жүйесінің бөліктері туралы зерттеу

Бұл тәжірибелер сериясының біріншісі симпатикалық жүйке жүйесінің қан тамырларының диаметріне (калибріне) тигізетін әсерінің шығу тегі туралы физиологтар арасындағы заманауи дауды шешу үшін жоспарланды. Бұл дау Альбрехт фон Галлер 1752 жылы "De partibus corporis humani sensibilibus et irritabilibus" деген диссертациясында сезімталдық және ашулану деп аталатын жаңа теорияны ұсынғаннан кейін басталды. Бұл дау 18-ғасырдың ортасынан бері талқыланып келеді. Галлер жиырылу қабілеті – тіндерге тән қасиет және физиологияның негізгі фактісі деген пікірді алға тартты. Бұл жағымсыз қасиетке қатысты, бұлшықет тінінің, әсіресе ішкі мүше тінінің сыртқы күштерге автоматты жауабы, оларды стимуляциялағанда жиырылуға әкелетін құбылыс. Тіпті 1853 жылы, беделді оқулықтарда, мысалы Уильям Бенджамин Карпентердің "Адам физиологиясының принциптері" еңбегінде "ашулану" доктринасы даусыз факті деп жарияланды және Джон Хьюз Беннетт 1859 жылы "Британ энциклопедиясының" 8-ші басылымы үшін физиология мақаласын жазған кезде де ол даулы деп есептелді. 1856 жылдың күзінде Листер бақаның желісіндегі қан тамырларының диаметрін өлшеу үшін көз микрометрімен жабдықталған микроскопты пайдаланды. Ол эксперименттердің бірінде орталық жүйке жүйесінің бөліктерін және сондай-ақ, бұрыштық нервті екіге бөліп, алдында және кейін өлшеді. Листер қан тамырларының тонусын ұзынша ми мен жұлын басқарады деген қорытындыға келді. Бұл Уортонның "Қанның күйі және қабыну кезіндегі қан тамырлары туралы байқаулар" атты мақаласында келтірілген тұжырымдарын жоққа шығарды. Ол артқы аяқтардың қан тамырларын бақылау жұлын орталықтарына байланысты екенін растай алмады.

1858 жабақтың терідегі пигмент жүйесі туралы

Бастапқы мақаланың екінші бөлігі пигменттің табиғаты мен мінез-құлқына қатысты тәжірибе болды. Жабаның терісі әртүрлі жағдайларда түсін өзгерте алатыны көп жылдар бойы белгілі болды. Бұл механизмді және оған әсер ететін факторларды алғаш рет 1832 жылы Веналық Эрнст Вильгельм фон Брюке сипаттады, ал кейіннен 1854 жылы Вильгельм фон Виттих және 1947 жылы Эмиль Харлесс оны одан әрі зерттеді. Листер қабынудың басталуының әрқашан бақаның қанатының түсінің өзгеруімен бірге жүретінін байқады. Ол пигменттердің "өте ұсақ пигмент түйіршіктерінен" тұратынын анықтады, олар жұлдыз тәрізді жасушалардың желісінде орналасқан. Бұл жасушалардың тармақтары тым ұсақ бөлініп, бір-бірімен және көрші жасушалармен еркін бірігіп, нағыз теріде нәзік желі құрайды. Пигменттің концентрациясы мен таралуы оның ішіндегі жұлдыз тәрізді жасушалардың тармақтарының жиырылуы мен созылуына байланысты деп есептелді, және жасушалардың осы қозғалыстары жүйке жүйесінің ықпалында болады деп болжалды. Сол кезде материяның жасушалық теориясы болған жоқ, сонымен қатар эксперименттік зерттеулерді жақсартуға мүмкіндік беретін бояулар мен бекіткіштер де болмады. Листер бұл туралы былай деп жазды: "Жасуша қабыршасының өте нәзік болуы оны қоршаған тіндердің арасында табуды өте қиын етеді". Листер пигмент түйіршіктерінің өзі, ал емес жасушалардың қозғалатынын және бұл қозғалыс жүйке жүйесінің бақылауымен ғана емес, сонымен қатар тіндерге тікелей әсер ететін тітіркендіргіштердің әсерінен де туындауы мүмкін екенін байқады. Ол пигмент қан тамырларының белсенділігін көрсетеді деп сенді, бірақ қабыну процесін қан ағынының баяулауы бастады.

Артериялық артериядан пайда болған спонтандық гангрена туралы және қан тамырларының ауруларында қанның ұю себептері туралы

Листердің алғашқы еңбегі – балада спонтанды гангренаның жағдайы туралы есеп. Коагуляция туралы мақала 1858 жылдың 18 наурызында Эдинбург Медико-хирургиялық қоғамының алдында оқылды. Агнес жазған хабарламасында, медициналық мектептегі отырыста оны бағалай алатын адам болмағанын және оған жасалған ескертулердің өте нашар болғанын айтады. Листер жақсарту туралы бірнеше ұсынысты жоққа шығарды. Көптеген қолдаушылар оны үлкен жетістік деп жариялады. Мақала кешкі сағат 7-де жазылды, Листер диктант берді, ал Агнес 50 минут бойы жазды, содан кейін кешкі сағат 8-де Джордж-стрит залында қоғамға таныстырылды. Листер бастапқыда қойдың ампутацияланған аяқтарын пайдаланды және қанның қан тамырларында алты күнге дейін сұйық күйде қалатынын, ал қан тамыры ашылғанда, бірақ ақырындап, қан ұюына ұшырайтынын анықтады. Сондай-ақ, қан тамырлары жаңа болса, қан сұйық күйде қалатынын байқады. Кейінірек тәжірибелерде ол мысықтарға көшті. Жануардың жамбас венасын ашып, қабынуды имитациялау үшін тітіркендіргіштерді қолданды, содан кейін әсерін өлшеу үшін ағынды қысып, ашты. Ол зақымдалған қан тамырларында қанның ұюын байқады. Соңында, қанда аммиак болса, қан ұюын тоқтатуда қан тамырының жағдайына қарағанда кем маңызды екенін түсінді. Ол өзінің гипотезасын үш мәйітте әртүрлі веналар мен артериялардың жағдайын қарастырып тексерді және дұрыс екенін анықтады. Сондай-ақ, аммиак теориясы денедегі қан тамырларына қатысты емес, бірақ денеден тыс қанға қатысты болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Бұл дұрыс болмаса да, оның басқа қорытындылары дұрыс болды. Атап айтқанда, қан тамыры қабыршақтарының қабынуы қанның ұюына әкеледі. Листер қан тамырының бітелуінің кішкентай қан тамырларының желісі арқылы қысымды арттыратынын, бұл "қан сұйықтығының" пайда болуына және одан әрі жергілікті зақымдалған қан ағынына әкелетінін түсінді. Әрине, Листердің қан ұю каскады туралы білімі болмады, бірақ оның тәжірибелері қазіргі кездегі қан ұюды түсінуге үлкен үлес қосты. Листер сәуір айында аттың қан тамырларын және қанын зерттеумен тәжірибелерін жалғастырды. Бұл 7 сәуірде қоғамға тағы бір хабарлама жасауға әкелді. Оның қан ұю жөніндегі жұмысы жыл соңына дейін жалғасты. Листердің қан ұю туралы екінші мақаласы 1958 жылдың тамызында жарияланды және 1858 жылы Эдинбург медицина журналында жарияланған екі жағдайдың бірі болды. Тақырыбы: "Брахиалды артерияның лигатурасы, ұлпалардың тұрақты тіршілігін көрсетеді". Бұл жағдайда науқастың қолы, турникетпен 30 сағат бойы қысылғаннан кейін ампутациядан сақталғаны туралы айтылды. Екінші жағдай "Аорта аневризмасының аралас мысалы" деп аталды және 1858 жылдың желтоқсанында жарияланды.

1858 Висцеральды жүйкелердің қызметі туралы зерттеудің алдын ала есебі

Листердің қан тамырларының жүйкелік реттелуіне деген тұрақты қызығушылығы оны 1858 жылдың маусым және шілде айларында бірқатар тәжірибелер жүргізуге итерді, онда ол ішек жүйкелік реттелуін зерттеді. Зерттеу нәтижелері Шарпиге жіберілген үш хат түрінде жарияланды. Бірінші екі хат 1858 жылдың 28 маусымы мен 7 шілдесінде жіберілді. Ал соңғы хат "Висцеральды жүйкелердің функциялары туралы алдын ала есеп, атап айтқанда, «тежеуші жүйе» деп аталатын нәрсеге қатысты" деген атпен жарияланды. Ол Клод Бернар, Л.Дж. Бадж және Август Уоллердің еңбектерін зерттеді және «симпатикалық әрекет» деп белгілі бір құбылысқа қызығушылық танытты, онда қабыну тітіркендіру көзінен өзге аймақта пайда болатын. Бұл оны Пфлюгердің 1857 жылғы «Ішек-қарынның перистальтикалық қозғалысы үшін тежеуші жүйке жүйесі туралы» мақаласын зерттеуге жетеледі. Пфлюгер шлангтік жүйкелердің олармен байланысты ішек бұлшық қабатын қоздырудың орнына, олардың қозғалысын тежейтінін ұсынды. Неміс физиологы Эдуард Вебер де осы пікірді қолдады. Пфлюгер осы тежеуші жүйкелерді «Hemmungs Nervensystem» деп атады, ал Симе Листердің өтініші бойынша оларды «тежеуші жүйке жүйесі» деп аудару керек деп ойлады. Листер Пфлюгердің тежеуші жүйкелер туралы идеясын ғана емес, сенімсіз деп қана есептемеді, сонымен қатар оны байқаулармен растау мүмкін емес деп санады, себебі жеңіл тітіркендіру бұлшықет белсенділігін арттырды, ал тітіркендіру күшейген сайын бұлшықет белсенділігі төмендеді. Листердің пікірінше, жүрек пен ішек қозғалысын омыртқа жүйесімен бақылау тек өте қысқа мерзімдік кезеңдерде ғана мүмкін. Листер қоян мен бақаларда жүйкелер мен омыртқа миын тітіркендіру үшін механикалық тітіркендіру және гальванизмді қолдана отырып, бірқатар тәжірибелер жүргізді. Қоянның белсенді ішек қозғалысы оны эксперимент үшін өте қолайлы деп тапты. Ішек рефлексінің бұзылмауы үшін қояндарды анестезияламады. Листер үш тәжірибе жүргізді. Бірінші тәжірибеде қоянның қабырғасынан кесік жасалып, ішек бөлігі тері арқылы шығарылды. Листер магниттік катушканы омыртқа миындағы шлангтік жүйкелерге қосты. Ток қолданғанда ішек толыққандай босаңсыды, бірақ ток жергілікті түрде қолданғанда ішекке тарамайтын шағын локальді жиырылыс пайда болды. Листер «Бұл байқау өте маңызды, себебі тежеуші әсер тікелей бұлшықет тіндеріне емес, оның жиырылуын әдеттегі жағдайларда тудыратын жүйке аппаратына әсер ететінін дәлелдейді» деді. Екінші тәжірибеде Листер ішектің бір бөлігіндегі қан ағынын шектеу арқылы, тамырларды байлап, перистальтиканың күшеюін анықтады. Ток қолданғанда ішек босаңсыды. Ол ішек қабырғасындағы жүйкелер ішектегі қызметті бақылайтынын және қан жоғалту салдарынан олар ынталандырылғанын қорытындылады. Үшінші тәжірибеде ол ішектің бір бөлігінен жүйкелерді алып тастады, сонымен бірге жақсы қанмен қамтамасыз етілгенін қамтамасыз етті. Бұл жолы бөліктерді тітіркендіру, бөліктердің өздігінен жиырылуынан басқа ешқандай әсер көрсетпеді. Ішек қабырғасының гистологиялық зерттеуі кезінде Листер 1857 жылы Георг Мейснердің байқаған миентериялық плекс деп аталатын нейрондардың плексін тапты. Листер «Ішек-қарынның ішкі ганглиондық аппараты бар, ол барлық жағдайларда перистальтикалық қозғалыстар үшін қажетті және өздігінен әрекет ете алуға қабілетті болса да, жүйке жүйесінің басқа бөліктерімен ынталандырылуы немесе тежелуі мүмкін» деген қорытынды жасады. Листер тежеуші жүйеге сенбесе де, ол сыртқы жүйкелер ішек моторлық функциясын тітіркендіргішке әсері арқылы жанама түрде бақылайды деген қорытындыға келді. Бұл 1964 жылы ғана Карл-Аксель Норберг дәлелдеді.

Қанның ұюы бойынша қосымша зерттеулер туралы хабарлама

Листердің қан ұюы туралы үшінші мақаласы – 1859 жылғы 16 қарашада Эдинбург Медико-хирургиялық қоғамының алдында оқылған, бес беттен тұратын қысқа хабарлама түріндегі мақала болды. Мақалада Листер қанның ұюы тек аммиактың болуына ғана тәуелді емес, сондай-ақ басқа да факторлардың ықпалында болуы мүмкін екенін анықтады. Қоғам алдындағы көрсетуде Листер 29 сағат бұрын төгілген жылқы қанының үлгісін пайдаланды және оған сірке қышқылын қосты. Қан қышқылданғанына қарамастан, сұйық күйінде қалды, бірақ 15 минут тұрғаннан кейін қатып қалды. Листер аммиак теориясының бұрыс екенін көрсетті, себебі қанның ұюы аммиактың болуына байланысты емес. Ол аммиактан басқа немесе оған қоса қанның ұюына басқа факторлар да әсер етуі мүмкін деген қорытындыға келді және аммиак теориясының негізсіз екенін тұжырымдады.

Глазгодағы тағайындалу

1 тамыз 1859 жылы Листер әкесіне Глазго университетінің хирургия профессоры Джеймс Адэр Лоридің денсаулығының нашарлап бара жатқанын хабарлады, ол өлімге жақын деп ойлады. Анатомист Аллен Томсон Саймға хат жазып, Лоридің жағдайы және Листердің осы лауазымға ең лайықты кандидат екендігі туралы хабарлады. Листер Саймның оның осы лауазымға үміткер болуын қалағанын айтты. Ол одан әрі лауазымның артықшылықтарын талқылады: жоғары жалақы алу, көбірек операциялар жасау және жеке практиканы кеңейту мүмкіндігі. Лори 1859 жылдың 23 қарашасында қайтыс болды. Келесі айда Листерге негізсіз болғанымен, оның тағайындалғанын растайтын жеке хабарлама келді. Бірақ мәселе әлі шешілмегенін көрсетті, себебі 1860 жылдың 18 қаңтарында «Глазго Геральд» газетінде шешімді Эдинбургтегі Лорд-адвокат пен шенеуніктерге беру туралы қауесет тарады. Бұл хат Глазго университетінің басқару органы – Академикалық Сенат мүшелерін ашуландырды. Мәселе вице-канцлер Томас Барклейге жүктелді, ол Листердің пайдасына шешім шығарды. 1860 жылдың 28 қаңтарында Листердің тағайындалуы ресми түрде расталды.

Хирургияға сайлау

1860 жылдың тамызында Листер Корольдік ауруханадағы қызметке үміткерлігінен бас тартылған еді. Листер Смитке жағдайын түсіндіріп, студенттердің хирургияны дұрыс түсінуі үшін анатомиялық демонстрациялардың қажеттігін айтқанда, Смит «аурухана – емдеу мекемесі, білім беру емес» деген пікірін білдірді. Томсон оған бұл лауазымның берілгеніне сендіргендіктен, бұл жауап Листерді қынжырлатты және таңқалдырды. Ол тіпті әкесіне де хат арқылы лауазымға кепілдік берілгенін хабарлаған. 1860 жылдың қарашасында қысқы лекциялық курс басталды. Барлығы 182 студент лекцияларға тіркелді және Годлидің сөзіне сүйенсек, бұл «Ұлыбританияда, тіпті Еуропадағы жүйелі хирургия бойынша ең ірі курс» болды. Көптеген 4-курс студенттерінен, сондай-ақ 3- және 2-курс студенттерінен құралған топ Листерді медициналық қоғамның құрметті президенті етіп тағайындауды шешті. 1861 жылы хирургтік қызметке сайлау уақыты жақындағанда, 161 студент оның үміткерлігін қолдаған петицияға қол қойды. Листер 1861 жылдың 5 тамызында ғана сайланды, бұл Бек «қиын үгіт науқаны» деп сипаттады. 1861 жылдың қазан айында Листер ХХIV (24) және ХХV (25) палаталарға жауапкер болып тағайындалды. Алғашқы операциясын ол 1861 жылдың қарашасында ғана жасады. Листер GRI-ге келгеннен кейін жаңа хирургиялық блок салынды және ол антисептикалық тәжірибелерін осы жерде жүргізді.

Холмс хирургиялық жүйесі

Қысқы лекция курсын аяқтағаннан кейін және тағайындалуға дейінгі аралықта Листердің хаттарында ғылыми қызығушылықты тудыратын аз материал болды. Соңында, 1861 жылғы 2 тамызда әкесіне жазған хатында себебін түсіндірді. Ол қан ұюына қатысты тәжірибелерін тоқтатты және Тимоти Холмс жазған «Хирургия жүйесі» атты төрт томдық кітабы үшін «Ампутация» және «Эстетика» (анестезия туралы) екі тарауын жазуға кірісті, ол 1862 жылы жарық көрді. Хлороформ Листердің қалаулы анестезиялық құралы болды. Ол Холмс үшін 1861, 1870 және 1882 жылдардағы тарауларға үш мақала жазды. Листер 1855 жылы Саймға хлороформды алғаш ұсынғанда анестезия ғылымы жаңа ғана басталып, 1880-жылдарға дейін оны қолдануды жалғастырды. Оның әпкесі Изабелла Софи 1848 жылы тісін суырып алғанда оның қолданылуын алғаш сипаттады. 1854 жылы ол оны жақ сүйегінде ісігі бар үш науқасқа асқынусыз қолданды. Ол оны алкоголь мен опиум сияқты «алғашқы қабыну кезеңінде» әсер ететін «ерекше тітіркендіргіш» деп санады. Листер оны эфирге қарағанда жасанды жарықта қолдану қауіпсіз болғандықтан, жүрек пен қан тамырларын қорғағандықтан және, Листердің пікірінше, науқасқа «жан тыныштығын» сыйлағандықтан артық көреді, себебі ол ең қауіпсіз деп есептеді. 1871 жылғы басылымда ол 1861 және 1870 жылдар аралығында Эдинбург және Глазго ауруханаларында хлороформнан ешкімнің қаза болмағанын хабарлады. Листер оның көмекшісінің хлороформды қарапайым матаға маска ретінде қалай қолданғанын, сондай-ақ науқастың тынысын қадағалағанын сипаттады. 1870 жылы ол тарауды жаңартқанда «қарттар мен осал адамдарға» хлороформ қолданудан алаңдаушылық білдірді. Сол басылымда ол тіс жұлу үшін азот тотығын және іш қуысы операциясынан кейін құсуды болдырмау үшін эфирді қолдануды ұсынды. 1873 жылдың қысында ағылшын медициналық журналдары күкірт эфирін қолдану керек екенін хабарлады, бірақ Уотсон Чейне 1873 жылдың қысында хлороформнан ешкімнің қаза болмағанын мәлімдеді. 1880 жылы Британдық медицина қауымдастығы клиникалық сынақтар үшін синтетикалық газ этиден дихлоридін ұсынды. 1881 жылғы 14 қарашада Пол Берт хлороформның доза-әсер қисығын жариялады, бірақ Листер науқасты есінен айыру үшін кішкентай доза жеткілікті деп сенді. 1882 жылдың сәуірінен бастап Листер эфирді қолдана отырып клиникалық зерттеулер жүргізді, ал шілдеден қарашаға дейін – зертханалық тәжірибелерді шақшықұстарда, содан кейін өзінде және Агнеспен жүргізіп, дұрыс дозаны анықтады. 1882 жылғы тарауда хлороформды қолдануды ұсыну жалғасты. Ампутация туралы тарау анестезия тарауына қарағанда техникалық тұрғыдан күрделірек болды, мысалы, жараны жабу үшін қақпақтар жасау үшін теріні қалай кесу керектігін сипаттады. Бірінші басылымда Листер ампутация тарихын Гиппократтан бастап Томас Приджин Тейл, Уильям Хей, Франсуа Шопарт, Николай Пирогов және Доминик Жан Ларриге дейін, сондай-ақ Этьен Морельдің турникеттің табылуына дейін қарастырды. Бірінші басылымда Листер салқындатуларға 7 бет арнады, бірақ үшінші басылымда тек бір ғана сөйлемде судың ауаны шығарып тастайтыны ойластырылғандықтан құрғақ салқындатуды ұсынды. Үшінші басылымда Листер үш жаңа хирургиялық әдісті сипаттауға назар аударды. Біріншісі – 1858 және 1860 жылдар аралығында Генри Дуглас Карденнің тізе ампутациясы әдісін өңдеу арқылы жасалған жамбас арқылы ампутация жасау әдісі. Жамбас ампутациясы жамбас сүйегінің кондильдері арқылы, дөңгелек пішінде, кішкентай артқы жапқышпен жасалды, бұл әдемі жара қалдырды. Екінші әдіс – құрсақ аортасындағы қан ағынын бақылау үшін аорталық турникет. Аортаның тамырлары дұрыс жабылуға тым қатты болды, ал лигатуралар артерия қабырғаларын зақымдады немесе ұзақ уақыт қалдырылса ерте өлімге әкелді. Үшінші әдіс – 1863-1864 жылдары аяқты көтеріп, аяқ-қолдың қан айналымын тоқтату үшін жылдам резеңке турникет қолдану арқылы жасалған қансыз операция әдісі, бірақ бұл Эсмарк бинтін қолдану арқылы қажетсіз болды. 1859 жылы ол J. Марион Симс ойлап тапқан күміс сым тігістерін қолдануды ұсынды, бірақ олардың қолданылуы антисептиктердің пайда болуымен азайып кетті.

Круандық лекция

1863 жылдың 1 қаңтарында Листер «Қан ұюы туралы» деген тақырыпта Croonian лекциясын ұсынды, бұл қатқылдану мәселесіне оралу болды, бірақ жаңалықтар аз болды. Лекция Корольдік қоғам мен Корольдік дәрігерлер колледжінің шақыруымен Лондон қаласында өтті. Листер лекцияны аммиак теориясының жаңылыс екенін қайта растаумен бастады, оның орнына төгілген қанның қатты және сұйық элементтері кездескенде ұйып қалатынын ұсынды. Эксперименттер арқылы ол қан плазмасының (liquor sanguinis) өзінің құю қабілеті жоқ екенін, бірақ қызыл қан жасушаларымен жанасқанда оны иеленетінін көрсетті. Листердің пікірінше, тірі тіндерде де қан ұюға қатысты ұқсас қасиеттер бар. Ол жасушалық тіндердің арасындағы кеңістікте құюға болатын сұйықтықтың бар екенін айтады және эдема сұйықтығының шығарылғаннан кейін ұюы мүмкін жағдайларды сипаттайды, бұл қызыл қан жасушаларының аздап қосылуынан болуы мүмкін. Листер қабынулы тіндердің айналасында қан ұюын тудыруға бейімділігін атап өтті, бұл қабынулы тіндердің уақытша тіршілік қасиеттерін жоғалтып, қарапайым қатты денелер сияқты әрекет етуіне және қан ұюына әкелетінін көрсетеді. Ол қабынулы артериялар мен веналардағы қан ұюының мысалдары келтірді, бұл жасанды түрде құрғатылған қан тамырларындағы жағдайға ұқсас. Листер содан кейін қабыну экссудациясы мен эдема эффузиясы арасындағы айырмашылықты сипаттайды, қабынулы тіндер қан ұюын тудырады, ал эдема эффузиясы сұйық күйде қалады. Қабынулы капиллярларда жинақталған қызыл қан жасушаларының салдарынан қысымның артуы капилляр қабырғаларының салауатты күйін жоғалтуына ықпал етеді, бұл қан ұюына әкеледі. Лекцияның соңғы бөлімдерінде Листер бұрынғы микроскопиялық зерттеулері туралы баяндады, олар Философиялық еңбектерде жарияланған және тіндердің тітіркендіргіштердің әсерінен уақытша тіршілік күшінен айырылуы мүмкін деген көзқарасты қолдады. Оның сөзіне göre, қабыну конгестиясының пайда болуы қызыл қан жасушаларының жабысқақтығынан туындайды, олар тітіркенген тіндермен өзара әрекеттескенде осы қасиетті иеленеді, бұл денеден тыс қатты заттармен кездескендегі олардың мінез-құлқына ұқсас. Лекцияны аяқтаған Листер өзінің қабыну табиғаты туралы бұрынғы қорытындылары қан ұюы туралы зерттеулері арқылы тәуелсіз расталғанына көз жеткізді.

Қарындарды қуыру үшін кеуде қуыру

Листердің 1863 және 1864 жылдың басында жасаған ең жаңа жұмысы – қол білегіндегі қуысты хирургиялық жолмен кесу техникасын әзірлеу болды, яғни туберкулез салдарынан зақымданған сүйекті алып тастау. Бұл процедура бүкіл аяқты ампутациялаудың орнына, буынға кіретін сүйектердің ұштарын алып тастаудан тұрды және «консервативті хирургия» саласындағы соңғы жетістік деп есептелді. Бірнеше хирург осы процедураны жасауға тырысқан. Оны алғаш рет 1839 жылы неміс хирургтары Иоганн фон Диц, ал 1849 жылы де, 1851 жылы британдық хирург Уильям Фергюссон орындаған. Шикіліктерді кесу техникасын жетілдіру көбінесе сәтті аяқталғанымен, қол білегін кесуде ұқсас нәтижеге қол жеткізу қиын болды, сондықтан 1860 жылы да ампутация ең тиімді емдеу түрі саналды. Листер әзірлеген күрделі техниканың мәні – аурудың пайда болуы мүмкін тіндерді алып тастау, бірақ саусақтар мен қол білегін қозғалтатын құрылымдарды сақтап қалу болды. Бұл техника медициналық практикаға енгізілді, ал хирургтардың басты шағымы операцияның ұзақтығы – 90 минутқа созуы болды. Листер 1865 жылғы наурыз айында «The Lancet» журналында мақала жарияламас бұрын шамамен бір жыл күтті. Мақалада 15 науқастың жағдайлары сипатталды. Қорытындысы бойынша, он адам толық жазылып шықты, екеуі жазылуға үміттенді, екеуі операциямен байланыссыз себептерден қайтыс болды, ал Листер бір операцияны қанағаттанарлықсыз деп бағалады, яғни сәтсіздік көрсеткіші 13% құрады.

Пастер

1864 жылдың соңында немесе 1865 жылдың көктемінде (көздер әртүрлі) Глазгодағы химия профессоры Томас Андерсонмен үйге қайтып бара жатып, шіру туралы сөйлескенде Андерсон Листердің назарын француз химигі Луи Пастердің соңғы зерттеулеріне аударды. Пастер ашыту мен шіруге себеп болатын тірі нәрселерді жане зерттеген еді. Листер бұл кезде континенттік әдебиетті көп оқымайтын, бірақ 1860-1863 жылдар аралығында Пастердің ашыту және шіру туралы талқылауларын қамтитын Француз ғылым академиясының апталық журналы «Comptes rendus hebdomadaires» журналын оқып бастады. Андерсон Листерге ұсынған екі мақала: «Sur les corpuscules organisés qui existent dans l'atmosphère, examen de la doctrine des générations spontanées» (1861) – «Атмосферадағы ұйымдастырылған бөлшектер туралы, спонтанды жаралу доктринасын зерттеу». Осы мақаласында Пастер қайнатылған инфузиядағы тіршілік споралардан пайда болады деген гипотезаны дәлелдеп, спонтанды жаралу теориясын жоққа шығарды. Сондай-ақ, ол ауадағы бөлшектерді өсіруге болатынын және оларды стерильді сұйықтыққа енгізгенде, олар қайта пайда болып, сұйықтықта көбейетінін дәлелдеді. Листер сол күні оқыған екінші мақала Пастердің «Examen du rôle attribué au gaz oxygène atmosphérique dans la destruction des matières animales et végétales après la mort» (1863) – «Жануарлар мен өсімдіктердің өлімінен кейін атмосфералық оттегі газына таңылған рөлді зерттеу» атты мақаласы болды, ол 1863 жылдың 29 маусымында жарияланды. Мақалада ашыту, шіру және жай гору органикалық заттарды жояды және бұл тіршілік үшін қажетті процестер деген қорытынды жасалды. Пастер баяу горудың микроорганизмдердің қатысуында болатын анаэробтық жағдайлармен байланысты екенін білді. Листердің микроорганизмдер жөніндегі жұмысына бірнеше мақала тікелей әсер етті. Үшінші мақаласы – «Mémoire sur la fermentation appelée lactique (Extrait par l'auteur)» (1857) – «Сүт қышқылы ашыту туралы естелік (автордан алынған үзінді)», ол сыра ашытқысында ашыту процесіне жауапты микробты ашуын сипаттайды. Төртінші мақаласы – «Memoire sur la Fermentation Alcoolique» (1860) – «Алкогольдік ашыту туралы естелік», ол «Annales de chimie et de physique» журналында жарияланды. Пастер ашыту процесін бастаған тірі организмдер – ашытқыдағы Saccharomyces cerevisiae микроорганизмдерін сипаттады. Пастердің соңғы еңбегі – «Animalcules infusoires vivant sans gaz oxygène libre et déterminant des fermentations» (1861) – «Еркін оттегісіз тіршілік ететін және ашытуды анықтайтын инфузориялар», бұл мақала 1861 жылы ұсынылды және Листерге инфекцияға организмнің реакциясы тіндер мен мүшелердің зақымдануына әкелетін сепсистің мәнін түсінуге көмектесті. Пастердің зерттеулері оны май қышқылын өндіретін фермент оттегі жоқ жерде тіршілік ететін микроб екеніне сендірді. Листер маңызды деп тапқан соңғы мақаласы – «Recherches sur la putréfaction» (1863) – «Шіру туралы зерттеулер», ол «Шіру тірі ферменттермен анықталады» деген қорытындымен аяқталды. Пастердің зерттеулеріне қызығушылық танытқан Листер ғана емес, сонымен қатар королева Викторияның хирургы Томас Спенсер Уэллс 1864 жылы Британдық медицина қауымдастығының мәжілісінде Пастердің еңбегінің маңыздылығын атап өтіп, былай деді: «Пастердің атмосферадағы органикалық микробтардың бар екендігі туралы білімімізді қолдану арқылы, кейбір микробтардың жаралардан бөлінетін секрециядан немесе іріңнен ең қолайлы қоректік заттарды табатынын және оларды сіңірген кезде уға айналдыратынын түсіну оңай». Алайда Уэллс микробактериялық теорияны дәлелдейтін тәжірибе жасаған жоқ және оны тәжірибеге енгізу үшін қажетті әдістерді әзірлей алмады.

Ашылу

Пастердің еңбектерін табуы сәйкес келген жағдайдың нәтижесі болды, өйткені ол оларды хирургиялық инфекцияларды бақылауға тырысқан кезеңде оқыды. Листер Пастердің қорытындыларын еш күмәнсіз қабылдаған аз ғана хирургтардың бірі болды. Ол оларды өте ұзақ уақыт бойы мазалаған мәселенің қарапайым түсіндірмесі ретінде қабылдады. Ол жаралардың жұғуы мен іріңдеуі жараға кішкентай, тірі, ауада тарайтын микроорганизмдердің енуінен туындауы керек деп сенді. Ол инфекцияның таралу жолын түсінді, хирургтың қолы, бинттер мен құралдарының да заластануға ұшырайтынын білді. Дегенмен, Пастердің жұмысы Листердің бұрыннан айтып келген, ластану ауадан таралатындығы туралы пікірін ғана растады. Листер ауаның емес, көптеген түрлі микробиалды тіршілік иелерінің себепкер екенін түсінбеді. Листердің сол кездегі жұмысы Пастердің еңбегіне тікелей байланысты болғандықтан, жараның жұғуы бір ғана организмнен туындаған деп ойлаған болуы мүмкін. Ол да, ешкім де табиғатта қанша түрлі микробтар бар екенін білген жоқ. Оқығаннан кейін туған түсінік оны қолданатын қолдарды, бинттерді және құралдарды осы кең таралған организмдерден қалай тазалауға болатынын, ал жараны қалай емдеуге болатынын анықтауға итермеледі. Пастер микроорганизмдерді жоюдың үш жолын ұсынды: сүзу, қыздыру немесе химиялық ерітінділер қолдану. Листер сүзудің тиімділігіне қызығушылық танытып, Пастердің көптеген тәжірибелерін өзгертілген күйде сыныпта оқыту үшін қайталады, бірақ ақырында алғашқы екі әдісті жараларды емдеуге қолдануға болмайтындықтан алып тастады. Листер Пастердің тұжырымдарын өз тәжірибелерімен растап, оның зерттеулерін жараларға арналған антисептикалық әдістерді әзірлеу үшін пайдалануға шешім қабылдады.

Карбола қышқылы

1834 жылы Фридлиб Фердинанд Рунге фенолды, сондай-ақ карбола қышқылы деп аталатын, көмір шарынан таза емес күйде алды. Сол кезде креозоттың – теміржол төсегі мен кемелерде ағашты шіруден сақтау үшін қолданылатын химиялық зат – және карбола қышқылының арақатынасы белгісіз болды, себебі креозот ағашты шіруден қорғайтын. Карлайлда креозотты канализацияны тазарту үшін қолданғанын естіген Листер Андерсоннан үлгі алды. "Неміс креозоты" деп аталатын бұл зат қалың, жағымсыз иісті қара шайыр тәрізді зат еді. Листердің антисептикалық емдеудегі алғашқы тәжірибелері күрделі сүйек сынықтарын емдеуге бағытталды, өйткені олар көбінесе ең қауіпті жарақаттардың бірі болып саналды. 1865 жылдың 21 наурызында Листер 22 жастағы пациент, Нил Келлидің аяғындағы ауыр күрделі сүйек сынығын емдеу үшін карбола қышқылымен алғашқы тәжірибесін бастады. Оның емдеуі жараны қан қалдықтарынан тазартудан және содан кейін бүкіл жараға балға көмегімен сұйылтылмаған карбола қышқылын жағудан тұрды. Содан кейін, қышқылға малынған мақта жараның үстіне салынып, жабысқақ пластырьмен бекітілді. Антисептик буға түспеуі үшін, жабысқақ пластырьпен бекітілген жіңішке қалайы немесе қорғасын парағы қойылды. Аяқ пен шина арасына қан мен сұйықтықтарды сіңіру үшін қаптама салынды. Жаңа антисептик қолданғанға дейін алынбайтын қабық пайда болды. Бұл емдеу Листер кейіннен енгізетін антисептикалық таңулардың көптеген қасиеттерін иеленсе де, сәтсіз аяқталып, пациенттің өліміне әкелетін іріңдеу пайда болды. Карбола қышқылына малынған мақтадан тұратын алғашқы қарапайым таңудың кемшіліктері көп ұзамай байқалды. Неміс креозоты да идеалды емес еді, себебі ол теріні тітіркендіріп, жараны тудырып, содан кейін тіндердің некрозына әкелетін іріңдеуге себеп болатын. Ол суда да нашар еритін. Листер фенолдың басқа көзін іздеуді бастады. Листер Манчестер Корольдік институтының құрметті химия профессоры Фредерик Крейс Калверттің фенолды әлдеқайда таза күйде аз мөлшерде өндіріп жатқанын және одан бір бөлігін алуға қол жеткізгенін анықтады. Фенол кішкентай ақ кристалдар түрінде болды, ол еріп, судың 1:20 бөлігінде жақсы еритін, ал майда кез келген пропорцияда еритін. Сулы ерітінді кез келген күшті лосьон ретінде қолданылып, жараларды дезинфекциялауға пайдаланылуы мүмкін, ал майдағы ерітінді антисептик ретінде қолдануға қолайлы таңуды қамтамасыз ететіндей болды. Листер фенолмен тәжірибе жүргізе бастады және 1:4 немесе 1:6 пропорциясында қайнатылған зығыр майымен араласқан әк карбонатынан жасалған жаңа таңу жасады.

Қонақжайлық

1847 жылға дейінгі антисептикалық хирургия тарихы көбінесе жарақаттардағы, әсіресе шайқаста алған жарақаттардағы инфекцияны болдырмау немесе емдеумен байланысты болды.

1860-шы жылдардағы хирургия және патологиялық теория

1860 жылдары Листердің хирургияға және патология теориясына қатысты пікірлері замандастарының пікірлерімен саяхаттайтын.

Джеймс Гринлиз

1865 жылғы 12 тамызда Листер толық күшті карбола қышқылын қосылған сынықты дезинфекциялау үшін алғаш рет қолданғанда табысқа жетті. Ол 11 жасар Джеймс Гринлистің жарасына карбола қышқылы ерітіндісіне малынған мақта қолданды. Жараны карбола қышқылымен зығыр майында жуып, оған қышқылмен араластырылған мақта жабып, жараны қорғау үшін қалайыдан жасалған жапқышпен жапқаннан кейін, мақтаның көмегімен қан мен лимфа сұйықтығы жарадан қышқылдың шайылып кетпеуіне көз жеткізді. Содан соң аяғын шинамен бекітіп, байлап қойды. Төрт күннен кейін ол жапсырманы жаңартқанда, инфекцияның дамымағанын анықтады. Ол қайтадан киініп, 5 күнге қалдырды. Екінші таңбасын алып тастағанда, жараның айналасындағы тері күйгенін байқады. 5%-10% қышқыл мен зәйтүн майы қосылған марлядан тұратын киініш тағы төрт күн бойы қолданылды. Содан соң ол жараны толыққандай жазылғанша сумен таңдады. Алты аптадан кейін Листер баланың сүйектерінің біріккенін, іріңдемегенін көріп, таң қалды. 1866 жылғы 19 мамырда Листердің шұғыл жәрдем бөлімшесінде жақсартылған әдіспен емделген алғашқы науқас, кең көлемде ісігі мен көкжиегі бар қосылған сынықпен түсті. Науқас 21 жастағы Джон Хейни, темір құю зауытында құюшы, ол кранды қадағалап отырғанда тізбек үзіліп, темір құбырдың құм қалыпты құрайтын 12 центнерлік металл қорап төрт фут биіктіктен құлап, сол аяғына көлбеу қонды. Екі аяқ сүйегі де сынған, ал жарадан аяқ бұлшықеттері мен тіндеріне қан көптеп құйылған. Науқас ауруханаға жеткізілгенде, оның қанына ауа көпіршіктері араласқан. Мұндай жағдайда әдеттегі ем – ампутация, бірақ Листер жараны фенолмен емдеуді шешті. Ол аяғын қысып, қан мен ауаның мүмкіндігінше көп бөлігін шығарды. Содан кейін ол жараға карбола қышқылына малынған мақта жабып, қақтап қойды. Жараның үстінде бактериясыз қабық пайда болды. Листер алғаш рет қабықтың қалай біртіндеп тірі тінге айналып жатқанын көрді, тіпті жаңа карбола қышқылы қолданылғанда да – бұл жаңалық болды. Өкінішке орай, Хейниде жаралы жарақат пайда болды. Оларды некроздық тінді алып тастау үшін азот қышқылымен, ал жараны стерильдеу үшін карбола қышқылымен емдеді. Хейни жарақаттан аман қалды. 27 мамырда Листер әкесіне қатты қанағаттанғанын білдіріп, "Мен қанның ыдырауын және іріңдеудің қаупін болдырмау үшін жараға карбола қышқылын қолдануға тырыстым. Қазір оқиғаға сегіз күн болды, науқас жай сынық болғандай жағдайын сезініп жатыр" деді. Екі аптадан кейін тағы бір хат келіп, "Іріңді ісік мүлдем дерлік басылып, аяқ нығая бастады" деп жазды. 1866 жылғы 7 тамызда Хейни ауруханадан шығарылды.

Қоспалы сынықтарды, абсцестерді емдеудің жаңа әдісі туралы

1867 жылдың басында Листер карбола қышқылымен жасаған тәжірибелерінің күрделі сынықтар бойынша жазбаларын жаңа мақалаға түсіре бастады, бұл оның антисептиктердің жаңа әдісін сипаттаған алғашқы еңбегі болды. "Күрделі сынықтарды, абсцестерді және т.б. емдеудің жаңа әдісі туралы" деген тақырыптағы мақала The Lancet журналында 1867 жылдың наурыз және шілде айлары аралығында 5 бөлімге бөлініп жарияланды, ал бірінші бөлімі 1867 жылдың 10 наурызында шықты. Мақала екі бөлімнен тұрады: негізгі бөлімі күрделі сынықтарға арналған, ал қысқаша бөлімі абсцестерді емдеуге қатысты. Мақаланың тұжырымдық құрылымын қамтамасыз ету үшін Листердің қабыну туралы теориясы қолданылды. Ол адам жараланғаннан кейін қабыну дереу пайда болатынын, және оның қажетті де, қауіпті де екенін айтты. Бұл жазылу процесінің бастапқы кезеңі болды, бірақ сонымен бірге жараға енген сұйықтықтар өлі тіндерге ұқсас. Қабынудың әсерінен шіру пайда болуы мүмкін. Листер кейін ұлпаның грануляция арқылы жазылуын сипаттады, ол күрделі сынықтардағы жаралардың нәтижесі деп санайтын. Листер грануляциялық тіндердегі жасушалардың өте белсенді екенін және тірі болғандықтан шіруге төзімді екеніне сенді. Олар сезімтал нервтері болмағандықтан, қосалқы қабынуға да төзімді болды. Листер содан кейін "ауадағы шіру" – "бағасы төмендетілген қауіп" екенін, жараның жазылу кезінде кішкентай жараларды ыдыраудан қорғайтын қыртыстармен дәлелдеді. Листер шірудің тіндерге қалай әсер ететінін, көбінесе 24 сағаттан кем уақытта пайда болатынын және оның ерекше иісі болатынын түсіндірді. Ол шірудің қайдан пайда болатынын және жараның "жасыл беті" грануляциялар пайда болмай тұрып немесе грануляциялардың бетіндегі сұйықтықтар көмескіленбей тұрып қалай шіруге ұшырайтынын сипаттады. Шығарылған сұйықтықтар өте жегіш болатын және сезімтал нервтерге әсер етіп, жанама қабыну мен қызбаны тудыратын. Бұл өз кезегінде жасушалардың жаңаруының артуына және жасушалардың өліміне әкеліп, жарадағы шіріген материалдың мөлшерін арттыратын. Жанама шіру кезінде жаралар пайда болып, нәтижесінде іріңдеуге себеп болатын. Мақаланың келесі бөлімінде Листер ең танымал мәлімдемесін жасады, атап айтқанда, органикалық тіндердің ыдырауы атмосферадағы газ тәрізді компоненттерден емес, "ауадағы ұсақ бөлшектерден, олар әртүрлі төменгі сатыдағы тіршіліктердің микробтары, бұрыннан-ақ микроскоппен ашылған және шірудің кездейсоқ серігі деп есептелген" және Пастер шірудің "негізгі себебі" деп анықтаған. Ол микробтардың қантты спиртке айналдыратын ашытқы сияқты жұмыс істейтінін түсіндірді. Листердің микробтары – өлі тіндермен тіршілік ететін қоректенушілер, ол оларды тірі тіндерге паразиттік әсер ететіндер ретінде қарастырмады. Осы тұрғыдан алғанда, Листердің еңбегі көптеген интерпретацияларға жол ашады, бірақ жаралар контекстінде ол тірі тіндер микробтарға қарсы тұра алады деп сенді. Ол микробтардың тірі организмдер ме, әлде химиялық агенттер ме деген мәселеге ешқашан тоқталған жоқ. Мақаланың қалған бөлімінде Листер карбола қышқылын қолдануды және оның жараны микробтардың енуінен қорғайтын тығыз қыртысты қалай қалыптастыратынын сипаттайды. Содан кейін ол 11 науқасқа жасаған тәжірибелерінің нәтижелерін баяндады. 7, 10 және 11-ші жағдайларды қоспағанда, барлық жағдайларда грануляция арқылы жазылу орын алды. 1 және 9-шы жағдайларда іріңдеу болды. Листер іріңді маңызды деп санамады, өйткені ол қабынумен немесе шірудің өзгеруімен байланысты емес. Ол жараның аз мөлшерде іріңдеуі салауатты грануляциядағы алаңдаушылықтың себебі емес деп есептеді.

Сүт безінің қатерлі ісігі

1867 жылдың шілдесінде Листер өзінің қарындасы Изабелла Пимнің сүт безінің қатерлі ісігі бар екенін білді. Сол кезде Пим Пейджет пен Саймға қаралып, бірақ оның кең таралған карциномасы болғандықтан, екеуі де операция жасауға кеңес бермеді. Листер радикалды мастэктомия жасау туралы қиын шешім қабылдады. Ол Эдинбургте Сайммен кеңесуге бел буды және операцияны өлі денеде жаттықты. Процедура оның жеке үйінде өтті. Қалпына келу жақсы болды және жарада аз ғана ірің болғанымен, Листердің антисептик қолдануы шірудің алдын алды. Ертесі күні ол әкесіне былай деп жазды: "Операция кем дегенде, ол менің қарындасым болмағанда да, жақсы жасалды деп айта аламын. Бірақ мен мұндай нәрсені қайтадан жасағым жоқ."

Хирургиялық практиканың антисептикалық қағидасы

Алдыңғы мақаланың соңғы бөлігі жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, Сайм Листерді 9 тамызда 1867 жылы Дублинде өткен Британдық медициналық қауымдастықтың мәжілісіне қатысуға шақырды. Листердің "Хирургиялық тәжірибеде антисептикалық принцип туралы" атты жаңа мақаласын дайындау қиынға соқты, ол Листердің антисептикалық хирургия бойынша екінші мақаласы болды. Кейіннен ол 21 қыркүйекте 1867 жылы Британдық медициналық журналында жарияланды. Листер эксперименттер негізінде, жаралардағы сіңудің негізгі себебі - ыдырау деп мәлімдеді. Бұл мәлімдеменің бірнеше аспектілерін қарастыру қажет. Біріншіден, бұл тек жараларға қатысты, себебі Листердің денедегі басқа жерлердегі сіңу туралы өзгеше пікірлері болды. Екіншіден, ол ыдыраудың "негізгі" себеп екенін, бірақ жалғыз себеп емес екенін айтты. Үшіншіден, жаралардағы іріңнің себебі - шіру. Листердің мәлімдемесін ең жақсы сипаттау - ол қабынулы жаралардағы сіңудің маңызды себебін анықтады, ол - ыдырау. Листер хирургиялық патологияға қатысты, қабынулы тіндердегі іріңнің пайда болуына назар аударды, хирургиялық тәжірибеде зиянның негізгі себебі. Оның оқырманға жасаған тілегі, мәні бойынша, хирургиялық консенсусқа қатысты: "Сіңудің және оның барлық қауіптерінің алдын алу, әрине, қажет" - бұл хирургтардың қабынулы жарада іріңнің пайда болуынан қорқуын білдіреді. Листер басқа дереккөздермен салыстырғанда, "оттегі, шірудің себебі ретінде баршаға мәлім" деген мүлдем дұрыс емес мәлімдеме жасады. Листер Пастердің жұмысын таныстырып, жарадағы ұсақ организмдерді жоятын бинт қолдану арқылы ыдыраудан сақтануға болатынын айтты. Листер өзінің жаңа хирургиялық әдісін жалпы принципке айналдыруды шешті. Ол оны "антисептикалық принцип" деп атады, осылайша оның атауын карболалық қышқылмен байланыстырды. Оның принципі - ауыр жарақаттардан кейін болатын жергілікті қабыну және жалпы қызба, ыдыраған қанның немесе тіндердің қоздырғыш және улағыш әсерінен туындайды. Ол "ұлы принципті" айтты - ыдырау жаралардағы аурудың себебі емес, ол жалғыз себеп. Мақалада Листер хирургтарға ірің пайда болған жағдайда да емді жалғастыруды тапсырды. Себебі карболалық қышқыл сіңуді тудырды, бірақ ыдыраудың алдын алды, бұл қалыпты хирургиялық емге қайшы келді, себебі сіңудің пайда болуы бірдеңе дұрыс емес екенін көрсетеді, Листердің жағдайында антисептикалық ем сәтсіз аяқталды. Ол бұл ұстанымды "патологиялық принциптерге" сүйене отырып растау қажет екенін атап өтті, грануляциялық тіндердің іріңге бейімділігі жоқ екенін, тек "табиғаттан тыс жағдайға" түскенде ғана ірің пайда болатынын түсіндірді. Ол карболалық қышқыл мен ыдырау заттарының ұқсас екенін, екеуі де химиялық процесс арқылы сіңуді тудыратынын түсіндірді, бірақ карболалық қышқыл тек қолданылған тіннің бетінде әрекет ететін болса, ыдырау "өзін-өзі таратып, өзін-өзі күшейтетін у" болып табылады. Ыдыраған тіндер ыдыраудың көбеюіне орын жасайды, бұл тіндердің айналасында шіруге әкеледі. Листер карболалық қышқылдан пайда болған ірің қабынумен бірге болмаса қабылданатынын айтты. Осы тұрғыдан алғанда, Листердің грануляция арқылы қалыпты немесе бұзылған жазылуға қатысты көзқарасы сол кезеңдегі орташа хирургтың көзқарасымен бірдей болды. Яғни, қабыну болғанда жазылу орын алмайды. Листер қағаздың соңғы бөлігінде шірудің ауруханалардағы аурудың себебі екенін, бұл хирургиялық қоғамдастықта жиі кездесетін сенім емес екенін атап өтті. Ол өзінің емдеген екі үлкен палатасы Глазгодағы ең нашар палаталар екенін және антисептиктерді қолданғаннан бері "жарақаттар мен абсцестер енді атмосфераны шіріген деммен уламайды", бұл палаталардың мінезін толығымен өзгертуге әкелді. Оларда піямия, ауруханалық гангрена немесе эризипела жаңа антисептикалық режим басталғаннан бері бірде-бір рет кездеспеді. Алайда Листер "шіріген демнің" қалай қызбаға әкелетінін түсіндірмеді.

Эдинбург 18691877 жыл

Листер Эдинбургке келгенде, оның екі маңызды міндеті болды. Біріншісі – оның таңуларын (дәкелерін) жетілдіру, екіншісі – антисептиктердің тиімділігін арттыру, осы әдісті операциялардың барған сайын кең ауқымына қолдану арқылы. Ол осы мақсат үшін сүйек деформацияларын түзетуді, сондай-ақ жазылу кезінде дұрыс бітпеген сынуларды қайта орналастыруды таңдады. 1870 жылы Листер «Хирургиялық аурухананың денсаулығына антисептикалық емдеу жүйесінің әсері туралы» деген мақаласын жариялады. Листердің ұқыптылығы Эдинбургте жұмыс істеген кезде одан да анық байқалды, және бұл оның аурухананың 4-ші және 5-ші палаталарына арналған жазбаларында көрініс тапты. 1871 жылдың 14 қаңтарында Листер «British Medical Journal» журналында марля және спрей туралы алғашқы мәліметтерін жариялады. 1872 жылы ол Асклепий клубының мүшесі болып сайланды.

Спрейлер

Сондықтан Листер карбола қышқылының ерітіндісімен аспаптарды, хирургиялық тілістерді және таңуларды шашыратудың нәтижелерін сынап көрді. Листер бұл ерітіндіні жараға сүрткенде гангренаның таралуын едәуір азайтатынын анықтады.

Лондон 1877 1900 жыл

1877 жылдың 10 ақпанында шотланд хирургі, Король колледжі ауруханасындағы жүйелі хирургия кафедрасының профессоры сэр Уильям Фергюссон қайтыс болды. 18 ақпанда Король колледжінің өкілі жасаған алғашқы ұсынысқа жауап ретінде Листер, егер ол ондағы оқытуды түбегейлі реформалай алса, кафедраны қабылдауға дайын екенін айтты. Листердің миссиясы евангелистік және апостолдық болғаны сөзсіз, және Лондонға көшуінің нағыз мақсаты осы еді. Британдық хирург Джон Вуд бастапқыда осы лауазымға үміткер болып тіркелген және кафедраға сайланды. Вуд Листердің кафедраны иеленуіне қарсы болды. 1877 жылдың 8 наурызында Листер әріптесіне жеке хат жазып, олардың оқыту әдістерінің айырмашылығын атап көрсетті және Фергюссон туралы пікірін ашық білдірді: "Фергюссонның клиникалық кафедраны басқарғандығы, әрине, аса маңызды мәселе емес". Басқа әріптесімен сөйлескенде Листер, осы лауазымға тағайындалу мақсатының "антисептикалық жүйенің Метропольде таралуын қамтамасыз ету" екенін мәлімдеді. Студенттері оны қала беруге көндіру үшін ұйымдастырған естелік шарасында Листер Лондон оқытуын сынады. Оның сөзін бір тілші естіп, Лондон мен Эдинбург газеттерінде жариялады. Бұл Листердің лауазымын қауіпке ұшыратты, себебі бірнеше аптадан кейін Джон Вудқа кафедраны тапсырған Король колледжінің басқару кеңесіне хабар жетті. Алайда, мамыр айында келіссөздер қайта басталды және ол ақыры 1877 жылдың 18 маусымында жаңадан құрылған Клиникалық хирургия кафедрасына сайланды. Екінші Клиникалық хирургия кафедрасы Листер үшін арнайы құрылды, өйткені аурухана Листер сайланбаса, жағымсыз жарияланымнан қорқуда еді.

Регентс паркіне көшу

1877 жылдың 11 қыркүйегінде Джозеф пен Агги Лондонға көшіп келді, және олар 12 Park Crescent, Regent's Park мекенжайында үй тапты. Листер қазан айының бірінші күні сабақ беруді бастады. Аурухана барлық студенттердің Листердің лекцияларына қатысуын міндетті етті. Қатысушылардың саны Эдинбургтегі оның сабақтарына үнемі қатысқан төрт жүз адаммен салыстырғанда аз болды. Листердің жұмысқа орналасу шарты орындалды, бірақ оған Эдинбургтегідей 60 кереуеттің орнына 24 төсек берілді. Листер Эдинбургтен ауруханадағы жаңа командасының ядросын құрайтын төрт адамды әкелуге рұқсат беру керектігін талап етті. Бұл оның ассистент-хирургі болған Уотсон Чейне, анатомиялық суретші және аға ассистент Джон Стюарт, сондай-ақ Листердің жарақаттарды таңушылары (хирургиялық көмекшілер) В. Х. Доби мен Джеймс Алтам еді. Листердің алғашқы лекциясында студенттердің оны сөккенінен де, қызметкерлердің де ыңғайсыздықтары болды. Тіпті медбикелер де жаулық танытты. Бұл 1877 жылдың қазан айында Эдинбург Корольдік ауруханасынан Psoas абсцесімен емделуге келген Лиззи Томас атты пациенттің қажетті құжаттары болмағандықтан қабылдамауы арқылы айқын көрінді. Листерге мұндай бейшаралықпен қараған медбикелердің болуына сену қиын болды. Одан да артығы, мұндай ойлау оның пациенттері үшін нағыз қауіпті болды, өйткені оның жүйесі антисептикалық отаға дайындық жұмыстарын адал қызметкерлердің орындауына тәуелді еді.

Кіріспе мекен-жайы

1877 жылы 1 қазанда Листер Лондонда "Ферментацияның табиғаты" тақырыбындағы әдеттегі кіріспе лекциясын, мәні жағынан – тұсаукесерлік дәрісін оқыды. Листер сүттің ашыту процесін сипаттап, қанның шіруіне ферментацияның қалай себеп болатынын түсіндірді және барлық ферментацияның микроорганизмдерге байланысты екенін дәлелдеуге тырысты. Ол үстіне шыны қақпақтарымен жабысқан сынақ түтікшелеріне салынған сүтті демонстрация үшін пайдаланды. Сынақ түтікшелеріне ауа өткенімен, сүт бұзылмаса да, бұл ферментацияға ауаның себепкер екенін көрсетті. Тәжірибе екі қорытындыға келді: біріншісі, қайнатылмаған сүт ашытуға бейімделмейді, екіншісі, Листер бөліп алған Bacterium lactis бактериясы сүт қышқылының ашытуына себеп болады. Лекция жақсы қабылданалмады. Қорғау ретінде Джон Стюарт оны былай деп сипаттады: "Біздің ойымызша, бұл жау территориясындағы науқанның керемет және үміт беретін бастауы болды. Көзімізге өте жарқын көрінген жарыққа, жаңа идеялардың күшіне түсініксіз немқұрайлылық пен еңсерілмейтін инерция байқалды."

Сынған жамбас сүйектерінің сымдары

1877 жылдың қазан айында Листер Фрэнсис Смит деген науқасқа өмірге қауіп төндірмейтін деп есептелген операция жасады. 200 студенттің алдында жасалған, сынған тізеқапқа жасалған ашық операция екі бөлігін сыммен біріктіруді қамтыды және бұл, тізе буыны алғаш рет ашылған жағдай болған болуы мүмкін. 1881 жылы Листер Лондон клиникалық қоғамының президенті болып сайланды. 1883 жылдың қазан айында Сент-Клэр Томсон Лондон медицина қоғамының мәжілісінде Листердің тізе операциясынан өткен алғашқы жеті науқасын жинады. Ол сондай-ақ металл сыммен тізеқапты жарақаттан қалпына келтіру әдісін әзірледі және мастэктомия техникасын жетілдірді. Ол сонымен қатар мысық ішегінен жасалған тігістер, тігіс материалдары мен резеңке дренаждарды қолдануға алғашқы болып кірісті, сондай-ақ аортаға арналған бұрышқы құрылғыны жасады. Ол карбола қышқылының хирургиялық қолданысымен бірге сұйылтылған спрейін де енгізді, бірақ 1890 жылдардың соңында карбола қышқылы спрейлері операция нәтижелерінде ешқандай пайдалы өзгеріс бермейтінін көргеннен кейін олардан бас тартты. Карбола қышқылы спрейіне ұшыраған пациенттерде жөтел, көзге тітіркеніс, шағын тіндік зақымдану сияқты операцияның жалпы нәтижесіне әсер етпеген ұсақ белгілер ғана байқалды.

Шетелдегі қабылдау (18701876)

1869 жылы Копенгаген университетінің Матиас Саксторф деген профессоры Листердің әдістерін үйрену үшін Гласгоудағы Листерге барды. 1870 жылдың шілде айында Саксторф Листерге жазған хатында Листердің әдісінің тиімді екенін мойындады:

Мен бас хирург болып жұмыс істейтін Фредерик ауруханасы өте көне ғимарат, және хирургиялық бөлімдерінде 150 науқасым бар. Бұрын, әр жылы көптеген адамдар қан инфекциясынан (пиемия) қайтыс болып, кейде бұл ең ұсақ жарақаттардан туындаған. Бірақ, өткен жылы елге келгеннен бері бірде-бір қан инфекциясының тіркелмегеніне қуаныштымын, және бұл нәтиже сіздің антисептикалық емдеуіңізге байланысты деп сенемін.

Германия

Германияда Листер әдісін алғаш рет 1867 жылы Лейпцигте Карл Тьерш қолданды. Листердің тәсілін енгізген Тьерш өзінің нәтижелерін жарияламады, бірақ студенттеріне Листердің әдістерін үйретті. Оның үй хирургы Герман Георг Йозеф, абсцессі бар 16 науқаста оны сынап, жағымды нәтижелерге қол жеткізді. Йозеф өзінің нәтижелері бойынша Листер әдісінің құндылығын дәлелдейтін диссертация жазды, ол келесі жылы Лейпцигте таныстырылды. 1870 жылдың қаңтар айында Генрих Адольф фон Барделебен Берлиндегі Медициналық қоғамға нәтижелерді сипаттаған мақала ұсынды, бірақ олардың статистикалық бағалауын бермеді. Еуропалық континентте листершілдікті қабылдау Франко-Прус соғысы кезінде тоқтап қалды, бірақ бұл Листердің идеяларын дамытуға ең үлкен мүмкіндік болды. Соғыс басталған кезде Листер «Қазіргі соғыста жарақат алған сарбаздарға қолданылатын антисептикалық емдеу әдісі» атты кітапша жазды, онда соғыс даласында және әскери госпитальде қолданылуы мүмкін антисептикалық тәсілдің қарапайым жолы сипатталған. Кітапша бірден неміс тіліне аударылды, алайда ол маңызды өзгеріс жасамады. Германияда Листердің антисептикалық жүйесінің ең маңызды жақтауы – хирург және остеотомия маманы, Галле университетінде оқытқан Рихард фон Волкман болды. 1870 жылдың тамызында ол Франко-Прус соғысы кезінде 12 әскери госпиталь мен 1442 төсекке жауапты болды. 1871 жылдың қысында өзінің госпиталіне оралғанда, ол барлық палаталарда жұқпалы аурулармен ауырған науқастарды тапты. Ол осы тәжірибе туралы былай деп жазды:

Ірі ампутациялардан және күрделі сынықтардан кейінгі өлім-жітім жыл сайын өсіп отырды. 1871 жылдың жазында, мен майданға кетпеген кезде, клиникада жарақат алғандардың көптігі байқалды. 1871-1872 жылдардың қысында қан улану және қызылшадан зардап шеккендердің саны соншалықты көп болды, мен мекемені уақытша жабу туралы өтініш беруді қарастырдым. Мәйітхана болмағандықтан, қаза тапқандар палаталардың астындағы жертөледе жатты.

1872 жылы Волкман өзінің көмекшісі Макс Шедені Листердің клиникасына, оның жаңа әдістерін үйренуге жіберді. 1872 жылдың күзінде Шеде қайтып келгеннен кейін, Волкман Листердің жаңа әдістерін қолдана бастады. 1873 жылдың 16 ақпанында Теодор Биллротқа жазған хатында Волкман былай деп жазды:

Өткен жылдың күзінен бері (1872) мен Листердің әдісін тәжірибеден өткізіп келемін. Алдын ала сынақтардың нәтижесінде, ескі «зақымдалған» ғимаратта жаралар қызба мен іріңсіз жазылып жатыр. 1874 жылдың сәуір айында Волкман «Антисептикалық окклюзивті таңғыштар және олардың жараның жазылу процесіне әсері» тақырыбында лекция оқыды, онда Листердің ықпалын егжей-тегжейлі сипаттады. Лекция Германияда танымал болды, сондықтан Листердің антисептикалық құралдары Германияда басқа дамыған елдерге қарағанда жылдам тарады. Германия хирургиясының конгресінде қатысушылар Листердің жұмысының нәтижелеріне қатты риза болды және оны Германияға шақырып, өз жұмысының нәтижелерін көруге шақырды. Листер континенттік турға шақыруды қабылдауға шешім қабылдады. 1875 жылдың көктемінде Листер Агнес, оның қарындасы және екі қызымен бірге Эдинбургтен кетіп қалды. Топ Франциядағы Канннан басталып, Италияның бірнеше қалаларын аралап, төрт күндік Венеция сапарымен аяқталды. Германияда Листер алғаш рет Нуссбаум басқарған «Allgemeines Krankenhaus» (жалпы аурухана) Мюнхенде болды. Мюнхенде Листер үшін жетпіс қонақтан тұратын мерекелік кеш өткізілді. Алайда Листерді ең салтанатты түрде Лейпцигте қарсы алды. Карл Тьерш басшылық еткен банкетке үш жүзден төрт жүзге дейін қонақ келді. Листер Берлинге барар алдында Халледегі Волкманнға барды, онда топты Шарите ауруханасында жұмыс істейтін және антисептиканы алғаш қолданған Генрих Адольф фон Барделебен күтіп алды.

Кейінгі өмірі

1892 жылдың желтоқсанында Листер Париждегі Сорбоннада Пастердің 70 жылдық мерекесіне қатысты. 2500 адамға есептелген театр көрерменге толы болды, онда университет басшылығы, мемлекеттік министрлер, елшілер, Франция президенті Сади Карно және Франция институтының өкілдері бар еді. Сағат 10:30-да Пастер кіріп, салтанатты шараны бастады. Листер сөз сөйлеуге шақырылып, орнынан тұрғанда зор құрметке бөленді. Сөз сөйлегенде ол өзінің және хирургияның Пастерге деген алғылышын айтты. Кейін Жан Андре Риксенс бейнелеген сахнада Пастер алға қадам басып, Листердің екі жағынан сүйді. 1896 жылдың қаңтар айында Листер Пастердің денесі Пастер институтындағы мазарға қойылғанда қатысты. 1893 жылы, Италияның Рапалло қаласындағы көктемгі демалысының төртінші күні Агнес Листер жедел пневмониядан қайтыс болды. Листер әлі де Кингс колледжі ауруханасының палаталарына жауапкер болса да, жеке практикасымен айналысуын тоқтатты, сонымен қатар тәжірибелік жұмыстарға деген ынтасы да жойылды. Әлеуметтік жиындар шектелді. Оқу мен жазуға қызығушылығы азайды және діни күйзеліске түсті. 1895 жылдың 31 шілдесінде Листер Кингс колледжі ауруханасынан зейнеткерлікке шықты. Листерге шотланд суретшісі Джон Генри Лоример салған портрет сыйға тартылды, бұл оның әріптестерінің құрметі мен ықыласын білдіретін шағын шара болды. Осылайша ол патшаның медициналық үйінің аға хирургі болды. Оның қайтысынан кейін, ол оның орнына тағайындалған король Эдуард VII-ге қайта тағайындалды. 1902 жылдың 24 маусымында, 10 күндік аппендицит тарихымен және оң жақ төменгі бөлігінде анық ісік болған Эдуардты сэр Фредерик Тревс жоспарланған тәж кигізуге екі күн бұрын операция жасады. Сол кездегі барлық ішкі операциялар сияқты, корольға қажет болған аппендэктомия операциядан кейінгі инфекциядан қаза табу қаупі зор болды, сондықтан хирургтар Ұлыбританияның жетекші хирургиялық маманымен кеңеспей операция жасауға батылмады. Листер оларға ең соңғы антисептикалық хирургиялық әдістер туралы кеңес берді (олар оған сөзсіз ерді), және король аман қалды, кейін Листерге: «Егер сен және сенің жұмысың болмағанда, мен бүгін осында отырмас едім» деді. 1903 жылы Листер Лондонды қысып, Парк-хаустағы Уолмердің теңіз жағалаундағы ауылына көшті.

Өлім

Лорд Листер 1912 жылғы 10 ақпанда 84 жасында өзінің елдік үйінде қайтыс болды. Листердің жерлеу рәсімі 1912 жылғы 16 ақпанда сағат 13:30-да Вестминстер аббаттығында өткізілді, бұл үлкен қоғамдық аза тұру шарасы болды. Оның денесі үйінен шығарылып, Әйеттің (St. Faith) шағын шіркеуіне жеткізілді, ал Германия императоры Вильгельм II атынан Германия елшісі граф Пол Вольф Меттерних орхидеялар мен лилиялардан гүл шоғын қойды. Қызмет басталмас бұрын Фредерик Бридж Генри Перселлдің музыкасын, Шопеннің аза тұру маршын және Бетховеннің Tres Aequili шығармасын орындады. Содан кейін денесі биік катафалкқа қойылды, онда оның Еңбегі үшін ордені, Пруссияның Pour le Mérite ордені және Даннеброг орденінің Ұлы кресі қойылды. Кейін оны Джон Уильям Струт, Арчибальд Примроуз, Руперт Гиннес, Арчибальд Гейки, Дональд МакАлистер, Уотсон Чейне, Годли және Фрэнсис Митчелл Кейрд сияқты бірнеше шатыршылар көтеріп алып, сағат 16:00-да Лондонның Хэмпстед зиратына жеткізді. Листердің денесі орталық шіркеудің оңтүстік-шығыс бұрышындағы жер учаскесіне жерленді, оған оның отбасы мен достарының кішкентай тобы қатысты. Сол күні «Таймс» газетінде әлемнің түкпір-түкпірінен келген ғылыми қоғамдардың көптеген құрмет көрсетулері жарияланды. Сол күні Эдинбургтегі Сент-Джайлс соборында еске алу рәсімі өтті. Глазго университеті 1912 жылғы 15 ақпанда Бьют залында еске алу шарасын өткізді. Вестминстер аббаттығының солтүстік трансептіне Листердің мәрмәрден жасалған медальоны орнатылды, ол Дарвин, Стокс, Адамс және Уотт сияқты тағы төрт көрнекті ғалыммен қатар тұр.

Листер ескерткіш қоры

Лорд Листер қайтыс болғаннан кейін, Корольдік қоғам лорд Листердің құрметіне, қоғамдық мүдде үшін ақша жинау мақсатында Лорд Листердің естелік қорын құрды. Бұл, хирургтерге берілетін ең жоғары награда саналатын Листер медалінің негізіне айналды.

Марапаттар мен құрметтер

1883 жылғы 26 желтоқсанда королева Виктория Листерді Миддлсекс графтығындағы Сент-Марилебон приходындағы Парк-Кресентте баронеттік шен берді. 1885 жылы ол Пруссияның ең жоғары ордені – Pour le Mérite орденімен марапатталды. Бұл орден 30 тірі неміс және олармен тең шетелдіктерге ғана берілетін. 1897 жылғы 8 ақпанда Ол Дорсет графтығындағы Лайм-Регистің бароны Листер ретінде жұртына көтерілген кезде тағы да құрметке ие болды. 1902 жылғы 26 маусымда (Эдуард VII патшаның тәж кию күні) жарияланған 1902 жылғы құрмет көрсету тізімінде Лорд Листер жеке кеңесші болып тағайындалды және жаңа Ардагерлік орденінің (OM) алғашқы мүшелерінің бірі атанды. Ол 1902 жылғы 8 тамызда корольден орденін алды және 1902 жылғы 11 тамызда Букингем сарайында Құпия кеңес мүшесі болып ант берді. 1902 жылдың желтоқсанында Дания королі Листерге Данеброг орденінің Ұлы кресті атағын берді, бұл оған кейінгі барлық құрметтерінен де артық қуаныш сыйлады.

Медальдар

Өмір бойы Листер өз жетістіктері үшін көптеген медальдармен марапатталды. 1890 жылдың мамыр айында Листерге Эдинбург университетінің терапия саласындағы Камерон сыйлығы табысталды, бұл сыйлыққа Эдинбургтегі Синод залында өткен қысқаша сөз сөйлеу немесе лекция оқу міндеті кірді.

Академиялық қоғамдар

Листер 1880-1888 жылдар аралығында Англия Корольдік хирургтар колледжінің мүшесі болды. 1877 жылы Листерге неміс табиғаттанушылар қоғамының Котениус медалі табысталды. 1886 жылы ол колледждің вице-президенті болып сайланды, бірақ президенттік лауазымға ұсынылудан бас тартты, себебі ол қалған уақытын одан әрі зерттеулерге арнағысы келді. 1887 жылы Листер «Хирургиядағы антисептикалық емдеудің қазіргі жағдайы» тақырыбында Брэдшоу лекциясын оқыды. 1897 жылы Листер колледждің ең жоғары наградасы – Алтын медальмен марапатталды. Листер 1860 жылы Корольдік қоғамға мүше болып сайланды. Ол 1881 және 1883 жылдар аралығында Корольдік қоғам кеңесінің сенімді мүшесі қызметін атқарды. Он жыл өткен соң, 1893 жылдың қараша айында Листер екі жылға қоғамның сыртқы хатшысы лауазымына сайланды, ол шотланд геологы сэр Арчибальд Гейкиенің орнын басты. 1895 жылы ол лорд Келвиннің орнын басып, Корольдік қоғамның президенті болып сайланды. Ол 1900 жылға дейін бұл лауазымды атқарды. 1893 жылдың наурыз айында Листер Пастерден, Феликс Гюйоннан және Чарльз Бушардан телеграмма алды, онда оның Ғылым академиясының мүшесі болып сайланғаны туралы хабарланды. Листер 1893 жылы Америка өнер және ғылым академиясының халықаралық құрметті мүшесі, 1897 жылы Америка философиялық қоғамының халықаралық мүшесі және АҚШ Ұлттық ғылым академиясының халықаралық мүшесі болып сайланды.

Ескерткіштер мен мұра

1903 жылы Британдық алдын алу медицинасы институты Листердің құрметіне Листер атындағы алдын алу медицинасы институты деп қайта аталды. Бұл ғимарат, тағы бір іргелес ғимаратпен бірге, қазіргі Челсидегі Листер ауруханасын құрайды, ол 1985 жылы ашылды. Глазго корольдік ауруханасындағы цитопатология, микробиология және патология бөлімдері орналасқан ғимарат, ауруханадағы оның еңбегін мойындау үшін Листердің құрметіне аталды. Гертфордширдегі Стивенэйдж қаласындағы Листер ауруханасы оның атымен аталады. Листердің есімі Лондон гигиена және тропикалық медицина мектебінің фризінде бейнеленген 23 адамның қатарында, бірақ фриз үшін аттарды таңдаған комиссия, кейбір аттардың неге таңдалғаны және басқаларының неге таңдалмағаны туралы түсіндірме бермеді. Листер Ұлыбританияда Лондонда қоғамдық ескерткіші бар екі хирургтың бірі – Листер мен Джон Хантер. Томас Броктың 1924 жылы қоладан жасаған Листердің мүсіні Портленд-плейстің солтүстік жағында орналасқан. Гласгоудағы Келвингроув паркінде гранит тұғырға орнатылған Листердің қоладан жасалған мүсіні бар, оны 1924 жылы Джордж Генри Паулин жасаған. Ол Лорд Келвиннің мүсініне жақын тұр. 1901–1904 жылдардағы «Дискавери» экспедициясы Антарктидадағы Корольдік қоғамның ең биік нүктесін Листер тауы деп атады. 1879 жылы Listerine антисептигі (алғаш хирургиялық антисептик ретінде жасалған, бірақ қазір ауыз су ретінде танымал) оның американдық ойлап табушысы Джозеф Лоуренс Листердің құрметіне аталды. Оның құрметіне аталған микроорганизмдердің қатарында J. H. H. Pirie атымен аталатын Listeria патогенді бактериялар туысы бар, оның өкілі – тамақ арқылы жұғатын Listeria monocytogenes, сондай-ақ 1906 жылы Эдуард Адольф Вильгельм Янн сипаттаған Listerella шырыш саңырауқұлақ туысы. Листер 1936 жылы «Оскар» сыйлығын жеңіп алған Халивелл Хоббстың «Луи Пастердің тарихы» фильмінде бейнеленген. Фильмде Листер – микробиологтың, көбінесе жаугершілікке толы медициналық қауымдастықтағы ең белгілі қолдаушыларының бірі және оның құрметіне өткізілген салтанатта баяндама жасаушы. 1965 жылдың қыркүйегінде Гринлистің Глазго корольдік ауруханасында оның жасаған антисептикалық операциясының 100 жылдығына орай Листерді құрметтеу үшін екі почта маркасы шығарылды, бұл осындай емдеудің алғашқы тіркелген жағдайы болды.

Жозеф Листер

Листердің жинақталған еңбектерінің екі томы, оларды сэр Гектор Чарльз Кэмерон, сэр У. Уотсон Чейне, Рикман Дж. Годли, С. Дж. Мартин және Доусон Уильямс дайындаған: