Кіріспе
Шотланд хирургы (1795–1860)
Джеймс Брэйд (19 маусым 1795 – 25 наурыз 1860) – шотланд хирургы, табиғат зерттеушісі және "әдепті ғалым". Ол табаны бұрық ауруы, омыртқа қисықтығы, тізесі бұрық, аяғы қисық және көздің қалықтауы сияқты ауруларды емдеуде маңызды жаңалықтар жасады; гипноз және гипнотерапияның маңызды дамуына үлес қосты, сондай-ақ гипноздық және химиялық анестезияны қолданудағы маңызды және ықпалды қадамдардың бірі болды. Крогер (2008, 3 б.) сияқтылар оны "Қазіргі гипноздың әкесі" деп санайды. Алайда, Брэйдтің "гипнозы" мен қазіргі гипноздың" арасындағы байланысқа, тіпті "теңдікке" қатысты мәселелерге келгенде, Вайтценхоффер (2000, 3 б.) мұндай тұжырымдар жасауда ең жоғары сақтықты сақтауды ұсынады:
Қазіргі (яғни, жиырмасыншы ғасыр) гипнозының негізгі болжамы – оның тарихи дамуынан пайда болған сол құбылыстарға негізделгендігі. Ескі және жаңа гипноз түрлері арасындағы айырмашылықтар көбінесе фактілерді түсіндірудегі езгешеліктерге тоғысып қалады. Ортақ элементтер бар екендігі даусыз, бірақ толық теңдік күмәнді және негізінен тексеруге келмейді. – Weitzenhoffer (2000, 3 б.; баса назар аударылды). "Гипноздың" клиникалық қолданылуына қатысты,
Брэйд гипноздық ұсыныстың функционалдық жүйке ауруларын емдеуде құнды құрал екеніне сенсе де, оны басқа емдеу түрлеріне қарсы қоймады және оның тәжірибесін жалпы медицинадан бөліп қарауды қаламады. Ол "әмбебап ем" туралы айтқан адамның ақымақ немесе алдаушы екенін айтты: ұқсас аурулар көбінесе қарама-қарсы патологиялық жағдайлардан туындайды, сондықтан емдеу де сол жағдайға сәйкес болуы керек. – Джон Милн Брамвелл (1910)
It has been a basic assumption of modern (i. e., twentieth century) hypnotism that it is founded on the same phenomenology it historically evolved from. Such differences as exist between older versions of hypnotism and newer ones being reduced largely to a matter of interpretation of the facts. That there are common elements is not in question, but that there is full identity in questionable and basically untestable. – Weitzenhoffer (2000, p. 3; emphasis added). Also, in relation to the clinical application of "hypnotism",
Although Braid believed that hypnotic suggestion was a valuable remedy in functional nervous disorders, he did not regard it as a rival to other forms of treatment, nor wish in any way to separate its practice from that of medicine in general. He held that whoever talked of a "universal remedy" was either a fool or a knave: similar diseases often arose from opposite pathological conditions, and the treatment ought to be varied accordingly. – John Milne Bramwell (1910)
Ерте өмір
Брейд Джеймс Брейдтің үшінші ұлы және жетінші, ең кіші баласы болды (шамамен 1761–184?). Ол Энн Саттиден (шамамен 1761–?) туған. 1795 жылғы 19 маусымда Шотландияның Кинросс округіндегі Портмоак приходындағы Райлоу үйінде дүниеге келді. 1813 жылғы 17 қарашада, 18 жасында Брейд 21 жастағы Маргарет Мейсонға (1792–1869) үйленді, ол Роберт Мейсоннан (?–1813) және Гелен Мейсоннан (құрметті аты – Смит) туған қыз еді. Олардың екі баласы болды, екеуі де Ланаркширдегі Лидхиллсте дүниеге келді: Энн Дэниел, Брейдтен туған (1820–1881) және Джеймс Брейд (1822–1882).
Білім
Брэйд Лейт хирургтары Томас және Чарльз Андерсонның (яғни әке мен ұлының) шәкірті болды. Осы шәкірттік кезеңнің бір бөлігі ретінде Брейд 1812-1814 жылдар аралығында Эдинбург университетінде оқыды, онда оған 1808-1820 жылдар аралығында Эдинбургте моральдық философия кафедрасын басқарған Томас Браун (1778-1820) әсер етті. Брейд 1815 жылы Эдинбург қаласының Корольдік хирургтар колледжінің лицензиат дипломын алды, Lic. R. C. S. (Edin), бұл оған өзін колледждің мүшесі деп атауға құқық берді (фелло емес).
Ғылыми қоғамдар мен техникалық институттар
Брейд бірқатар беделді "білімді қоғамдар" мен техникалық/білім беру мекемелерінің мүшесі болды: Эдинбург Корольдік хирургтар колледжінің және провинциялық медициналық және хирургиялық қауымдастықтың мүшесі, Эдинбург Вернер табиғат тарихы қоғамының (1824 жылы) және Эдинбург Корольдік медицина қоғамының (1854 жылы) корреспондент мүшесі, Манчестер Афинаеумының мүшесі және Манчестер табиғат тарихы қоғамы мұражайының құрметті кураторы.
Гипноз
Қазіргі заманғы гипноз өзінің атауын және ғылым саласында пайда болуын Брэйд жасаған зерттеулерге қарыздар. Ол оның нағыз жасаушысы; ол оны қазіргі түріне келтірді; және ең бастысы, ол гипноздық құбылыстар ойнатылған кезде, олар гипнозшының гипнозға түскен адамға тигізетін кез келген ықпалынан толығымен тәуелсіз екенін дәлелдеген эксперименттік шындыққа ерекше мән берді, ал гипнозға түскен адам оның бойындағы жасырын қабілеттерінің жасанды түрде дамытылуының нәтижесінде тек өзіне ғана реакция жасайды. Брэйд гипноздың адамға, тың жерге әсер ететінін көрсетті, ол жай ғана дамуға жеткенге дейін тек оның көмегімен ғана қажетті жасырын қасиеттер тізбегін қозғады. — Жюль Бернард Луис (1828–1897)
Лафонтайн
Брейд Лафонтеннің тағы екі көрсетіліміне қатысты. Ал үшінші көрсетілімінде (1841 жылғы 20 қарашада) Брейд Лафонтеннің кейбір әсерлері мен құбылыстарының рас екеніне көз жеткізді (Yeates, 2018b, 56–63-беттерді қараңыз). Лафонтейннің әдісі физикалық байланыс, мезмерикалық әрекеттер және көзді тік қараудың үйлесімінен тұрды. Оператор мен қатысушы бір-біріне қарама-қарсы тұратын. Оператор қатысушының бас бармақтарын ұстайтын. Лафонтен бастапқы физикалық байланыстың маңыздылығын және "раппорт" орналысқаннан кейін оператордың "ойға бақылау" орнатуын ерекше атап көрсетті. Көбінесе көмекшілерімен сәтті болғанымен, еріктілермен сирек сәттілікке жетті ("төрт немесе бес жағдайдың біреуінде ғана"); және көбінесе, шамамен 30 минуттай тырысқаннан кейін, әрекеттерінен бас тартуға мәжбүр болды. – Yeates (2018b), 57-бет. Атап айтқанда, Брейд бір жағдайдан екінші жағдайға және қайта бірінші жағдайға өтудің шынымен болғанына толық сенгенімен, ол ешқандай магниттік күштің (Лафонтеннің қатты мәлімдегені сияқты) өзі тікелей куә болған (нақты) оқиғаларға жауапты емес екеніне де толық сенімді болды. Сондай-ақ, ол осы өзгерістің "басқа бір [адам] іске қосқан немесе [оятуға] себеп болған" деген пікірді толығымен жоққа шығарды (Нейропнология, 32-бет).
Брейдтің эксперимент-кресисі
Кейін Брэйд өзінің экспериментін орындады. Окамның бритвасы қағидасына сүйене отырып ("қажетсіз нәрселерді көбейтуге болмайды"), және ол субъектілерді көбейтудің орнына азайта алатынын түсіне отырып, ол рөлдерді ауыстыруға және оператор-субъектінің өзара әрекеттесуін оператор басшылық ететін, субъектінің ішкі процесі ретінде қарастыруға ерекше шешім қабылдады; Лафонтен болса, операторға бағытталған, субъектіден тыс процестерді қарастырған. Брэйд өзінің "жоғары және ішке қарай бағытталған көз қиылысымен" өзінде тәжірибе жасау арқылы өз пікірін нақтылады. Брэйдтің "өзін-өзі гипнозға салу" немесе "автогипноз" (гетерогипноздың орнына) тәсілінің ерекше табысы, оны өзінің үйінде, өзіне-өзі қолдану арқылы, оператордың "көзқарасымен", "харизмасымен" немесе "магнетизмімен" ешқандай қатысы жоқ екенін көрсетті; қажеттісі – субъектінің "көздің бекітілуі", мұрын көпірінен белгілі бір биіктікте және қашықтықтағы "назар аудару нысанына" қарауы, осылайша қажетті "жоғары және ішке қарай бағытталған көз қиылысы" қол жеткізілді. Сонымен қатар, өзін субъект ретінде пайдаланып, Брэйд Лафонтеннің байқаған құбылыстарының ешқайсысы магниттік күштерге байланысты емес екенін анық дәлелдеді.
"Автогипноз" және "гетерогипноз"
Брэд өзіне-өзі гипнозбен бірнеше тәжірибелер жасады және осы кезде осы нағыз әсерлердің түбінде жатқан табиғи психофизиологиялық механизмді ашқанына көз жеткізді. Ол 22 қараша 1841 жылы дүйсенбі күні өз үйінде, капитан Томас Браун (1785–1862) сияқты бірнеше куәгерлердің алдында алғашқы гетерогипноз жасады – оның алғашқы гипнозға түскен адамы Дж. А. Уокер болды. (Neurypnology, pp. 16–20.)
Дене қатынасының болмауы
Келесі сенбіде (1841 жылғы 27 қарашада) Брейд Манчестер Афинейында алғашқы қоғамдық лекциясын оқыды, онда ол, басқа нәрселермен қатар, оператор мен қатысушы арасында ешқандай физикалық байланыс болмай Лафонтеннің қызметін қайта жасай алатынын көрсетті.
Хью МНилдің "Шайтандық агенттік және месмеризм" уағызы
1842 жылғы 10 сәуірде жексенбі күні кешке Ливерпульдегі Сент-Джуд шіркеуінде даулы дін қызметкері Хью Бойд М’Нейл тоқсан минуттан астам уақыт бойы мезмеризмге қарсы уағыз айтты; және көптеген сыншылардың пікірінше, бұл нашар дәлелденген және әсерлі емес болды. М’Нейлдің негізгі аргументі – кітапта «шайтандық әрекеттер» бар екендігі айтылған; ал уағызын айту барысында ол «шайтандық әрекеттердің» көрініс табуы мүмкін әртүрлі жағдайлардың мысалдарын келтірді (уақытты бақылау, бақ дұрыс болжау, некромантия және т.б.), және мұның бәрі «сиқырдың» түрлері екенін мәлімдеді; сондай-ақ, «соңғы уақыттар» жақындаған сайын «шайтандық әрекеттердің» көбірек дәлелдері пайда болады делінгендіктен, М’Нейлдің айтуынша, Лафонтейн мен Брейдтің Ливерпульдегі көрсетулері сол сәтте осы нақты көріністердің айқын мысалдары еді. Содан кейін ол Брейд пен Лафонтенге қарсы айтылған сөздер (филиппика) мен жануарлар магнетизміне қарсы талас-тартыс (полемика) араласып кеткен шатасқан сөздерге көшті, оның нәтижесінде барлық мезмерикалық құбылыстар «шайтандық әрекеттерге» байланысты деген қорытындыға келді. Ол Брейдті адам, ғалым, философ және дәрігер ретінде сынады. Брейд пен Лафонтеннің бір-біріне ұқсас екенін айтты. Брейдтің кәсіби және әлеуметтік беделіне қауіп төндіріп, оны шайтанмен байланыстырды; және ең нашар хабардарлықпен, Брейдтің маңызды емдік жұмысын ешқандай клиникалық тиімділігі жоқ деп айыптады. Бұл уағыз туралы екі күннен кейін «Ливерпуль стандарты» газетінде кеңінен жазылды. Брейд М’Нейлдің уағызында көтерілген мәселелер туралы газеттерде жарияланған хабарларға толыққанды хабардар болғаннан кейін, оның мазмұнындағы фактілердің бұрмалануы мен нақты қателіктері, сондай-ақ оның қорлаудың зұлым сипаты және М’Нейлдің Брейдтің жеке, рухани және кәсіби әл-ауқатына қатысты айтқан жасырын және ашық қауіп-қатерлері туралы білген соң, ол М’Нейлге 13 сәуірде (сәрсенбі күні) Макклсфилдте өткен лекциясының газеттегі мәтінімен бірге егжей-тегжейлі жеке хат жіберді, сондай-ақ 21 сәуірде Бейсенбі күні Ливерпульдегі Брейдтің лекциясына қатысуға шақыру қағазын (тегін билет қоса) жіберді. Бірақ Брейдтің сыпайылығына қарамастан, жеке хаттар арқылы М’Нейлге өзінің терең алаңдаушылығын білдіргеніне қарамастан, М’Нейл Брейдтің хатына жауап бермеді және оның лекциясына қатыспады. Бұдан өзге, Брейд ұсынған барлық дәлелдерге қарамастан, және бастапқы мазмұнын түзетусіз, М’Нейл өзінің бастапқы уағызының толық мәтінін (стенограф жазып алған 7,500-нен астам сөз) 1842 жылғы 4 мамырда жариялауға рұқсат берді. М’Нейлдің Брейдке қатысты осы «өте әдепсіз» әрекеті Брейдті өзінің жауабын памфлет түрінде жариялауға мәжбүр етті; ол мұны 1842 жылғы 4 маусымда, сенбі күні жасады; Крэбтридің пікірінше, бұл памфлет «гипноз тарихындағы ең маңызды және өте сирек кездесетін еңбек» (1988, 121 бет).
Британдық ғылымды дамыту қауымдастығы
Көп ұзамай ол "Нейрогипноздың емдік күші туралы практикалық эссе" атты есеп жазды және оны 1842 жылғы маусымда Британ ғылымын дамыту қауымдастығының алдында оқып беруге жіберді. Бастапқыда қабылданып, презентацияға рұқсат берілгенімен, соңғы сәтте бұл есеп даулы түрде қабылданбады; бірақ Брейд оның мазмұнын ұсынған Conversaziones сериясын ұйымдастырды. Брейд өз пікірін сол кездегі басқа пікірлермен салыстырып, мынадай қорытынды жасады: "Месмеризм құбылыстарына қатысты қазіргі кездегі түрлі теорияларды былай жіктеуге болады: Біріншіден, оларды толығымен келісім мен қателікке байланысты деп санайтындар; және қоғамның көп бөлігі осы санатқа жатады. Екіншіден, олардың нақты құбылыстар екеніне сенеді, бірақ олар тек қиял, сезімталдық және еліктеу арқылы туындайды. Үшіншіден, жануарлар магнетистері, яғни қандай да бір магниттік ортаны мезмеризм құбылыстарын тудыратын күшке ие деп есептейтіндер. Төртіншіден, менің көзқарасымды қабылдағандар, яғни бұл құбылыстар ми мен жұлынның ерекше физиологиялық күйіне толығымен байланысты."
"The various theories at present entertained regarding the phenomena of mesmerism may be arranged thus: First, those who believe them to be owing entirely to a system of collusion and delusion; and a great majority of society may be ranked under this head. Second, those who believe them to be real phenomena, but produced solely by imagination, sympathy, and imitation. Third, the animal magnetists, or those who believe in some magnetic medium set in motion as the exciting cause of the mesmeric phenomena. Fourth, those who have adopted my views, that the phenomena are solely attributable to a peculiar physiological state of the brain and the spinal cord."
Индукция
Оның алғашқы жарияланымдарында (мысалы, "Сытандық әрекет және Месмеризмге шолу" т.б.), ол сондай-ақ пәннің маңыздылығын атап өтті, яғни көз бен ойды бір нәрсеге шоғырландыру қажеттігін айтты, "ақыл-ой және көздің тұрақты назары" туралы сөз қозлады. Ақыл көзі туралы ұғым алғаш рет ағылшын тілінде Чосердің "Кентерберилік әңгімелердегі" Заңгер әңгімесінде кездеседі, онда ол "соқыр болған, бірақ тек ақыл-ойының көзімен көре алатын адам туралы" айтады, "соқыр болғаннан кейін барлық адамдар осылай көреді". Мен тек тәжірибелерімнің жануарлар әлеміндегі заңдылықты дәлелдейтінін қосамын: психикалық және көздің тұрақты назары қызықты емес объектіге бекітілгенде, дене толыққандай тыныштықта болса, олар шаршайды; және егер пациенттер осындай тәжірибе кезінде сезінетін маусыру сезіміне қарсы тұрудың орнына, оған бойұсынса, ұйқы күйіне енеді, сондай-ақ мидың ерекше жағдайы мен жүйке жүйесінің икемділігі пайда болады, бұл пациентті гипноздық құбылыстарды көрсетуге бейімдейді. Мен бұл құбылысты көру қабілетімен емес, қозғалыс және симпатиялық жүйкелермен, сондай-ақ ақыл-ой арқылы жүзеге асады деп санаймын. Міне, мен осы пікірдемін және жануарлар әлемінің заңы бойынша, мұндай жағдайлар ақыл мен дененің белгілі бір күйінен кейін туындауы керек деп толық сенімдімін, сондықтан бұл фактіге күмән келтіруге болмайтын шындық деп айтудан қорқамын. 1843 жылы ол "Нейропнология; немесе Жануарлар магнетизмімен байланысты Жүйкелік ұйқының негіздемесі" атты алғашқы және жалғыз кітабын жариялады, онда өз көзқарастарын толыққанды баяндады. Брамвеллдің сөзіне сүйенсек, бұл еңбек жарық көргеннен кейін бірнеше ай ішінде 800 дана сатылып, үлкен танымаллыққа ие болды. Брейд гипнозды "жүйкелік ұйқы" деп түсіндірді, ол қалыпты ұйқыдан өзгеше. Оны ең тиімді түрде тудыру үшін, көздің алдында 18 дюйм биіктікте, көздерге қарап тұрған шағын жарқын нысанға назар аудару қажет. Брейд гипноздың физиологиялық негізін көз бұлшықтарының күшін жұмсау арқылы назарды шоғырландырудың салдары деп қарастырды. Ол Франц Месмердің гипноздық құбылыстарды магниттік сұйықтық тудырады деген идеясын мүлдем қабылдамады, өйткені кез келген адам оларды "өзінде қарапайым ережелерді қатаң сақтау арқылы" тудыра алады. Брейдизмді "гипноздың" синонимі ретінде қолдану туралы (қарсы пікір) ұсынысты Брейд қабылдамады, және ол осы ұсыныс жасалған кезде сирек қолданылды, ал қазіргі таңда мүлдем қолданылмайды.
The concept of the mind's eye first appeared in English in Chaucer's Man of Law's Tale in his Canterbury Tales, where he speaks of a man "who was blind, and could only see with the eyes of his mind, with which all men see after they go blind". as a means of engaging a natural physiological mechanism that was already hard wired into each human being:
"I shall merely add, that my experiments go to prove that it is a law in the animal economy that, by the continued fixation of the mental and visual eye on any object in itself not of an exciting nature, with absolute repose of body and general quietude, they become wearied; and, provided the patients rather favour than resist the feeling of stupor which they feel creeping over them during such experiment, a state of somnolency is induced, and that peculiar state of brain, and mobility of the nervous system, which render the patient liable to be directed so as to manifest the mesmeric phenomena. I consider it not so much the optic, as the motor and sympathetic nerves, and the mind, through which the impression is made. Such is the position I assume; and I feel so thoroughly convinced that it is a law of the animal economy, that such effects should follow such condition of mind and body, that I fear not to state, as my deliberate opinion, that this is a fact which cannot be controverted." In 1843 he published Neurypnology; or the Rationale of Nervous Sleep Considered in Relation with Animal Magnetism , his first and only book length exposition of his views. According to Bramwell, the work was popular from the outset, selling 800 copies within a few months of its publication. Braid thought of hypnotism as producing a "nervous sleep" which differed from ordinary sleep. The most efficient way to produce it was through visual fixation on a small bright object held eighteen inches above and in front of the eyes. Braid regarded the physiological condition underlying hypnotism to be the over exercising of the eye muscles through the straining of attention. He completely rejected Franz Mesmer's idea that a magnetic fluid caused hypnotic phenomena, because anyone could produce them in "himself by attending strictly to the simple rules" that he had laid down. The (derogative) proposal that Braidism be adopted as a synonym for "hypnotism" was rejected by Braid; and it was rarely used at the time of that proposition, and is never used today.
Брейдтің "жалған көздері"
Нейропнология жарық көргенге шамамен бір жыл өткен соң, Манчестер Корольдік институтының хатшысы 1844 жылғы 22 сәуірде дүйсенбі күні Брейдті институттың лекциялық залында «conversazione» өткізуге шақырды. Брейд гипноз туралы үлкен аудиторияға кеңінен сөйледі; сондай-ақ, ол өзінің «гипнозы» мен мезмеризм/жануарлар магнетизмі арасындағы маңызды айырмашылықтарды түсіндірді. Баспасөз хабарларында айтылғандай, «институт мүшелерінің бұл тақырыпқа деген қызығушылығы біз есімізде сақтайтын ең көп көрермен жиналған іс-шаралардың біріне қатысты». Баяндамасында Брейд гипноздың әсерлері «жақсы орнатылған физиологиялық және психологиялық принциптермен толық үйлесімді» екенін (яғни, олар қалыптасқан ғылыми біліммен тығыз байланысты) нақты көрсеткендіктен, гипноз арқылы мезмеристер мен жануарлар магнетистері өздерінің әрекеттері үшін әдетте талап ететін – назарсыздану, тікелей саналық ұсыну және мезмерикалық сезімталдық сияқты ерекше әсерлерді тудыру мүмкін емес екенін атап өтті. Осылайша, олардың талаптары негізсіз екені анық болды. Алайда, ол аудиториясына бұл әсерлер гипноз арқылы жасалмайтыны рас екенін, мезмеристер мен жануарлар магнетистерінің талаптары осы себепті жалған екенін айтты. Бірақ, осы жалған талаптарды жасағандардың алдауы, адалдықсыздығы немесе тікелей алаяқтығы деп ойлау қатесіне бой алмау керек. Брейдтің пікірінше (өйткені осы көзқарастарды жақтаушылардың көпшілігі адал адамдар болған және олардың тәжірибелері шыншылдықпен баяндалған), олардың байқауларындағы қателіктердің жалғыз түсінігі олардың байқауларындағы елеулі кемшіліктер еді. Брейд үшін олардың зерттеу процесіндегі бұл қателіктер – «қателіктің басты көзі» болды. Ол аудиторияны, мезмеристер мен жануарлар магнетистерінің кез келген талаптарын қандай да бір жолмен тексеруге, олардың кез келген нәтижелерін зерттеуге немесе олардың тәжірибелерінің тіркелген нәтижелеріне сенім артуға дейін, олар жүргізген зерттеудің барлық процесін, қолданған зерттеу әдістерін және олардың кәсіпорнын негіздеген тәжірибелік жоспарды, олар «қателік көздері» деп атаған нәрселердің болуына қатысты мұқият тексеруге шақырды. Лекция барысында Брейд зерттеу нәтижелерін бұзатын алты «қателік көзі» туралы егжей-тегжейлі айтты. – Yeates, (2013), 741–42 беттер. 1903 жылы Брамвелл Брейдке жатқызылған сегіз «қателік көзінің» тізімін жариялады; соңғы екеуі Брамвеллдің Брейдтің кейінгі еңбектерінің басқа аспектілерінен тікелей парафраздалған (оң жақтағы мәтінді қараңыз). 1853 жылы Брейд «дастарқанның айналуы» құбылысын зерттеді және Майкл Фарадейдің бұл құбылыстың толығымен қатысушылардың идеомоторлық әсерінен туындайтынын, мысалы, Джон Эллиотсон және оның ізбасарлары кеңінен мәлімдеген «мезмерикалық күштердің» әрекетінен емес, нақты растады.
Өлім
Брэйд өмір бойы гипнозға қызығушылық танытты. "Мен кейбір ауруларды гипноз арқылы емдеу әдісін маңызды дәлелденген факті деп санаймын және оны практикалық терапияға нақты және берік үлес деп білемін, себебі оның арқасында көптеген жағдайларда үлкен табысқа қол жеткізіледі және оған ең дұрыс бейімделеді; әсіресе, бұл осындай жағдайлар, онда дәстүрлі медициналық шаралар тиімсіз немесе мүлдем күшсіз болады. Дегенмен, мен гипнозды барлық дертке дертімді ем ретінде көрсету пікірін жоққа шығарамын. Бұрын айтқанымдай, мен гипнозды тек оған ең лайықты деп санайтын жағдайларда ғана қолданамын, ал кейбір жағдайларда оны медициналық еммен бірге қолданам; бірақ көптеген жағдайларда мен гипнозды мүлдем қолданбаймын, медициналық, моральдық, диеталық және гигиеналық емдеудің тиімділігіне толық сенемін, сондай-ақ белгілі бір әсерлерге қол жеткізу үшін белсенді дәрі-дәрмектерді тиісті дозада тағайындаймын" – Джеймс Брэйд.
Ол қайтыс болғаннан үш күн бұрын француз хирургі Этьен Эжен Азамға ағылшын тілінде жазылған (қазір жоғалған) қолжазбасын жіберді, ол көбінесе "Гипноз туралы" деп аталады. Брэйд 1860 жылдың 25 наурызында Манчестерде бірнеше сағат ауырғаннан кейін дүниеден өтті. Кейбір замандастары оның "инсультке" шалдыққаннан қайтыс болғанын, ал басқалары "жүрек ауруынан" қайтыс болғанын айтады. Оның артында әйелі, ұлы Джеймс (хирург емес, жалпы тәжірибелі дәрігер) және қызы қалды.
Ықпал
Брейдтің еңбегі бірқатар маңызды француз медицина қайраткерлеріне, әсіресе Бордолық Этьен Евгений Азамға (1822-1899) (Брейдтің басты француз "оқушысы"), анатомист Пьер Пол Брокаға (1824-1880), физиолог Жозеф Пьер Дюран де Гросқа (1826-1901) және көрнекті гипнотерапевт және Нанси мектебінің негізін қалаушы Амброаз Огюст Лиебоға (1823-1904) күшті әсер етті. Брейд ағылшын шведборгшы жазушысы Дж. Дж. Г. Уилкинсонды гипноздады, ол оның басқаларды бірнеше рет гипнозданғанын көрді және өзі де гипноз қолдана бастады. Уилкинсон тез арада Брейдтің жұмысының ынталы жақтасы болды, ал оның гипноз туралы айтқан пікірлері Брейдтің кейінгі жазбаларында бірнеше рет қуана келтірілді. Дегенмен, Брейдтің мұрасын Ұлыбританияда көбінесе Джон Милн Брамвелл сақтады, ол оның барлық қолжетімді еңбектерін жинап, Брейдтің теориясы мен тәжірибесі туралы өмірбаяны мен есеп жариялады, сондай-ақ өзінің гипноз туралы бірнеше кітабын шығарды (төменде қараңыз).
Шығармалары
Брэйд көптеген хаттар мен мақалаларды журналдар мен газеттерде жариялады; сонымен қатар бірнеше памфлеттер мен бірқатар кітаптар жариялады (олардың көбі оның бұрын жарияланған еңбектерінің жинақтары болды). Оның алғашқы маңызды басылымы – «Нейропнология, немесе Жүйке ұйықтауының негіздері» (1843), гипнозды ашқаннан кейін екі жылдан аз уақыт өткенде жазылған. Ол өз эксперименттері мен эмпирикалық тәжірибелеріне сүйене отырып, гипноз теориясын және оның клиникалық қолданылуын қайта қарастыруды жалғастырды. Өлімінен алты апта бұрын «The Medical Circular» журналына жазған хатында Брэйд өзінің тәжірибесінде он тоғыз жыл бойы күнделікті гипноз қолдануын айтты. «The Critic» журналына жазған хатында (бұл оның өлімінен төрт апта бұрын жарияланған соңғы хаты) ол өз эксперименттері мен клиникалық тәжірибесінің гипноздың барлық әсерлерінің «науқастың өзінің денесінде ғана, емес, сыртында болатын әсерлерден» туындайтынына оны сендіргенін айтты. 1851 жылы Гарт Уилкинсон Брэйдтің «гипноз» туралы сипаттамасын жариялады, оны Брэйд екі жылдан кейін «[өз жүйемінің] гипнозының әдемі сипаттамасы» деп атады. 2009 жылдың сәуірінде Робертсон француз тілінен кері аударылған, Брэйдтің соңғы (жоғалған) қолжазбасы – «Гипнотизм туралы» француз Ғылым академиясына жолданған нұсқасын қайта құрылған ағылшын тілінде жариялады.
Джеймс Брейд қоғамы
1997 жылы терапиялық мақсаттарда гипнозды дамытудағы Брейдтің рөлі Джеймс Брейд қоғамын құру арқылы мойндалып, есте қалдырылды. Бұл қоғам "гипноздың этикалық қолданылуымен айналысатын немесе қызығушылық танытатын" адамдар үшін талқылау алабы. Қоғам айына бір рет Лондон орталығында жиналып, әдетте гипнотерапияның қандай да бір саласы туралы баяндама тыңдайды.
Брейдтің басылымдары (хронологиялық ретімен)
Брейд, Дж., «Шайтандық агенттік және месмеризм қарастырылды», Ливерпульдегі Х. Макнейл, А. М., 1842 жылғы 10 сәуірде Сент-Джуд шіркеуінде айтылған уағызға жауап ретінде, Джеймс Брейд, хирург, Манчестер, Симмс және Динем, және Галт және Андерсон, (Манчестер), 1842. Брейдтің памфлеті мәтінінің транскрипциясы Volgyesi, (1855 жылғы қыс), «Дәрігерлік гипноздың ашылуы: 2-бөлік»; Volgyesi-дің транскрипциясы Робертсонның «Гипнозды ашу» еңбегінде, 375–81-беттерде қайта басылған. Тағы бір транскрипция Тинтероудың «Гипноз негіздері» еңбегінде, 317–30-беттерде ұсынылған. Бұл екі транскрипцияда да қателер бар; Брейдтің памфлетінің түпнұсқасына тікелей сілтеме жасап түзетілген толық транскрипциясы және қазіргі оқырман үшін түсіндірілген нұсқасы Yeates (2013), 671–700-беттерде келтірілген. Ескерту. Брейд өзінің памфлетінің 1842 жылғы 16 сәуірде «Макклсфилд курьер» газетінде жарияланған мақаламен бірге оқылуын қалаған. Газет мақаласының толық транскрипциясы, қазіргі оқырман үшін түсіндірілген нұсқасы Yeates (2013) 599–620-беттерде келтірілген. Брейд, Дж., «Нейропнология немесе жүйкелік ұйқы, жануарлар магнетизмімен байланысты қарастырылды, оның ауруларды жеңілдету және емдеуде сәтті қолданылуының көптеген жағдайларымен сипатталған», Джон Черчилль, (Лондон), 1843. Ескерту. Брейдтің «Errata» еңбегінде жоғарыда келтірілген мәтінге енгізілуі қажет бірқатар маңызды түзетулер келтірілген. Брейд, Дж., «Френо-месмеризм құбылысына байқаулар», The Medical Times, 9-том, № 216, (1843 жылғы 11 қараша), 74–75-беттер; қайта басылған «The Phrenological Journal және Magazine of Moral Science», 17-том, № 78, (1844 жылғы қаңтар), 18–26-беттер. Брейд, Дж., «Мезмерикалық және гипноздық құбылыстарға байқаулар», The Medical Times, 10-том, № 238, (1844 жылғы 13 сәуір), 31–32-беттер, (1844 жылғы 20 сәуір), 47–49-беттер. Брейд, Дж., «Сарымсақтың магниттік инеге әсері», The Medical Times, 10-том, № 241, (1844 жылғы 4 мамыр), 98–99-беттер. Брейд, Дж., «Кейбір мезмерикалық құбылыстардың физиологиялық түсіндірмесі», The Medical Times, 10-том, № 258, (1844 жылғы 31 тамыз), 450–51-беттер; қайта басылған «Гипнотизм туралы мистер Симпсонның хатына қатысты ескертулер, 1844 жылғы шілдедегі Phrenological Journal», The Phrenological Journal, and Magazine of Moral Science, 17-том, № 81, (1844 жылғы қазан), 359–65-беттер. Брейд, Дж., «Эксперименталды зерттеу, гипноздық және мезмерикалық көріністерді френологияның дәлелі ретінде келтіруге болатынын анықтау үшін», The Medical Times, 11-том, № 271, (1844 жылғы 30 қараша), 181–82-беттер. Брейд, Дж. «Магия, мезмеризм, гипноз және т.б. тарихи және физиологиялық тұрғыдан қарастырылған», The Medical Times, 11-том, № 272, (1844 жылғы 7 желтоқсан), 203–04-беттер, № 273, (1844 жылғы 14 желтоқсан), 224–27-беттер, № 275, (1844 жылғы 28 желтоқсан), 270–73-беттер, № 276, (1845 жылғы 4 қаңтар), 296–99-беттер, № 277, (1845 жылғы 11 қаңтар), 318–20-беттер, № 281, (1845 жылғы 8 ақпан), 399–400-беттер, № 283, (1845 жылғы 22 ақпан), 439–41-беттер. Брейд, Дж., «Френологияның дәлелі ретінде гипноздық және мезмерикалық көріністерді келтіруге болатынын анықтау үшін эксперименталды зерттеу. Джеймс Брейд, М.Р.С.С.Э., Манчестер. (The Medical Times, № 271, 1844 жылғы 30 қараша)», The Phrenological Journal, and Magazine of Moral Science, 18-том, № 83, (1845), 156–62-беттер. Брейд, Дж., «Гипнотизм» (Редакцияға хат), The Lancet, 45-том, № 1135, (1845 жылғы 31 мамыр), 627–28-беттер. Брейд, Дж., «Ақылдың денеге билігі: Барон Рейхенбах және басқалар «жаңа салмақты» деп атаған құбылыстардың табиғаты мен себебін тәжірибелік зерттеу», The Medical Times, 14-том, № 350, (1846 жылғы 13 маусым), 214–16-беттер, № 352, (1846 жылғы 27 маусым), 252–54-беттер, № 353, (1846 жылғы 4 шілде), 273–74-беттер. Брейд, Дж., Ақылдың денеге билігі: Барон Рейхенбах және басқалар «жаңа салмақты» деп атаған құбылыстардың табиғаты мен себебін тәжірибелік зерттеу, Джон Черчилль, (Лондон), 1846. (3-бетте Брейдтің қолжазбасындағы жазба). Брейд, Дж., «Хирургиялық операция кезінде ауырсынуды жеңілдету немесе одан толықтай алдын алу үшін мезмерикалық және гипнотикалық команың және эфирлік наркотизмнің салыстырмалы құндылығы туралы фактілер мен байқаулар», The Medical Times, 15-том, № 385, (1847 жылғы 13 ақпан), 381–82-беттер, 16-том, № 387, (1847 жылғы 27 ақпан), 10–11-беттер. Брейд, Дж., Транс туралы байқаулар; немесе, Адамның гибернациясы, Джон Черчилль, (Лондон), 1850. Брейд, Дж., «Электробиологиялық құбылыстар физиологиялық және психологиялық тұрғыдан қарастырылған, Джеймс Брейд, М. Р. С. С. Эдинбург, және т.б. (Манчестердегі Корольдік институтта өткен дәріс, 1851 жылғы 26 наурыз)», The Monthly Journal of Medical Science, 12-том, (1851 жылғы маусым), 511–30-беттер. Брейд, Дж., Сиқыр, сиқыршылық, жануарлар магнетизмі, гипноз және электробиология; Автордың осы тақырыптардағы соңғы көзқарастарының жинағы (үшінші басылым), Джон Черчилль, (Лондон), 1852. Брейд, Дж., «Жұмбақты үстелді жылжыту», The Manchester Examiner and Times, 5-том, № 469, (сенбі, 1853 жылғы 30 сәуір), 5-бет, кол. B. Брейд, Дж., «Гипноздық терапия, жағдайлармен көрсетілген. Джеймс Брейд, Манчестердегі хирург», The Monthly Journal of Medical Science, 17-том, (1853 жылғы шілде), 14–47-беттер. Брейд, Дж., «Майкл Фарадейге «үстелді бұру» құбылысы туралы хат [1853 жылғы 22 тамызда жазылған]», қайта басылған Джеймстің, Ф. А. Ж. Л., Майкл Фарадейдің хат алмасуы, 4-том: 1849 жылғы қаңтар – 1855 жылғы қазан, Institution of Electrical Engineers, (Лондон), 1999, 560–61-беттер. Брейд, Дж., Гипноздық терапия, жағдайлармен көрсетілген: 1853 жылғы шілдедегі Monthly Journal of Medical Science-тен қайта басылған, Murray and Gibbs, (Эдинбург), 1853. Брейд, Дж., «Параличтің белгілі бір түрлерінің табиғаты мен емделуі туралы», Association Medical Journal, 3-том, № 141, (1855 жылғы 14 қыркүйек), 848–55-беттер. Брейд, Дж., Фасцинация физиологиясы және сыншылар сынға алынды (екі бөлімді памфлет], Джон Мюррей, (Манчестер), 1855. (Екінші бөлім The Zoist журналында жасалған шабуылдарға жауап). Брейд, Дж., «Фасцинация физиологиясы» (Ботаника және зоологияны қоса алғандағы әртүрлі мақалалар), 1855 жылғы қыркүйекте Глазгода өткен Британ қауымдастығының жиналысының баяндамасы, Джон Мюррей, (Лондон), 1856, 120–21-беттер. Брейд, Дж., «Химиалық талдау – Раджли улануы», The Manchester Guardian, № 3051, (сенбі, 1856 жылғы 31 мамыр), 5-бет, кол. C. Брейд, Дж., «Цетсе шыбығының шағуы: Ем ретінде мырыш ұсынылады (Редакцияға хат, 1858 жылғы 6 ақпанда жазылған)», British Medical Journal, 1-том, № 59, (1858 жылғы 13 ақпан), 135-бет. Брейд, Дж., «Цетсе шыбығының шағуына ем ретінде мырыш, т.б. (Редакцияға хат, 1858 жылғы наурызда жазылған)», British Medical Journal, 1-том, № 63, (1858 жылғы 13 наурыз), 214–15-беттер. Брейд, Дж., «Мырза Брейд гипнотизм туралы (Редакцияға хат, 1860 жылғы 21 ақпанда жазылған)», The Medical Circular, 16-том, (1860 жылғы 7 наурыз), 158–59-беттер. Брейд, Дж., «Гипнотизм (Редакцияға хат, 1860 жылғы 26 ақпанда жазылған)», The Critic, 20-том, № 505, (1860 жылғы 10 наурыз), 312-бет.
Braid, J., "Hypnotic Therapeutics, Illustrated by Cases. By JAMES BRAID, Esq., Surgeon, of Manchester", The Monthly Journal of Medical Science, Vol. 17, (July 1853), pp. 14–47. Braid, J., "Letter to Michael Faraday on the phenomenon of "Table Turning" [written on 22 August 1853]", reprinted at pp. 560–61 of James, F. A. J. L., The Correspondence of Michael Faraday, Volume 4: January 1849 – October 1855, Institution of Electrical Engineers, (London), 1999. Braid, J., Hypnotic Therapeutics, Illustrated by Cases: With an Appendix on Table Moving and Spirit Rapping. Reprinted from the Monthly Journal of Medical Science for July 1853, Murray and Gibbs, (Edinburgh), 1853. Braid, J., "On the Nature and Treatment of Certain Forms of Paralysis", Association Medical Journal, Vol. 3, No. 141, (14 September 1855), pp. 848–55. Braid, J., The Physiology of Fascination, and the Critics Criticised (a two part pamphlet], John Murray, (Manchester), 1855. (The second part is a reply to attacks made in The Zoist.) Braid, J., "The Physiology of Fascination" (Miscellaneous Contribution to the Botany and Zoology including Physiology Section), Report of the Twenty Fifth Meeting of the British Association; Held at Glasgow in September 1855, John Murray, (London), 1856, pp. 120–21. Braid, J., "Chemical Analysis – The Rudgeley Poisoning", The Manchester Guardian, No. 3051, (Saturday, 31 May 1856), p. 5, col. C.
Braid, J., "The Bite of the Tsetse: Arsenic Suggested as a Remedy (Letter to the Editor, written on 6 February 1858)", British Medical Journal, Vol. 1, No. 59, (13 February 1858), p. 135. Braid, J., "Arsenic as a Remedy for the Bite of the Tsetse, Etc. (Letter to the Editor, written in March 1858)", British Medical Journal, Vol. 1, No. 63, (13 March 1858), pp. 214–15. Braid, J., "Mr Braid on Hypnotism (Letter to the Editor, written on 21 February 1860)", The Medical Circular, Vol. 16, (7 March 1860), pp. 158–59. Braid, J., "Hypnotism (Letter to the Editor, written on 26 February 1860)", The Critic, Vol. 20, No. 505, (10 March 1860), p. 312.
Брейдтің басқа басылымдары
Прейер, В. (ред.), "Гипнотизм" (Der Hypnotismus). J. Braid-тің таңдалған жазбалары. Deutsch herausgegeben von W. Preyer (Гипнотизм туралы; J. Braid-тің таңдамалы жазбалары, неміс тілінде, W. Прейер), Verlag von Gebrüder Paetel, (Берлин), 1882. Прейер, В., Гипнотизм: К. Фридрих Вильгельмнің Берлин университетінде оқылған лекциялары, В. Прейер. Nebst Anmerkungen und einer nachgelassenen Abhandlung von Braid aus dem Jahre 1845 (Гипнотизм: Берлиндегі император Фридрих Вильгельм университетінде В. Прейердің лекциялары. 1845 жылы жазылған жазбалары мен Braid-тің өлімнен кейінгі еңбегімен), Urban & Schwarzenberg, 1890. Прейер, В., Гипнотизмнің ашылуы. Dargestellt von W. Preyer Nebst einer ungedruckten Original Abhandlung von Braid in Deutscher Uebersetzung (Гипноздың ашылуы, В. Прейер ұсынған, сонымен бірге Braid-тің неміс тіліндегі аудармасында бұрын жарияланбаған мақаласы), Verlag von Gebrüder Paetel, (Берлин), 1881. Робертсон, Д. (ред.), Гипноздың ашылуы: Джеймс Брейдтің толық жазбалары, Гипнотерапияның әкесі, Гипнотерапия жөніндегі ұлттық кеңес, (Стадли), 2009. Брейд, Дж. (Саймон, Дж. ауд.), Нейропнология: Traité du Sommeil Nerveux, ou, Hypnotisme; Доктор Жюль Симонның ағылшын тілінен аудармасы; C. E. Браун Секуардтың алғы сөзімен (Нейропнология: Джеймс Брейдтің нервтік ұйқы немесе гипноз туралы трактаты, ағылшын тілінен доктор Жюль Симонның аудармасы, C. E. Браун Секуардтың алғы сөзімен), Adrien Delhaye et Émile Lecrosnier, (Париж), 1883. Тинтероу, М. М., Гипноз негіздері: Месмерден Фрейдке дейін, Charles C. Thomas, (Спрингфилд), 1970. (Брейдтің "Шайтандық агенттік және месмеризм" транскрипциясын қамтиды). Волгиези, Ф. А., "Медициналық гипноздың ашылуы: Дж. Брейд: "Шайтандық агенттік және месмеризм", т.б. Алғы сөз және түсіндірмелер д-р Ф. А. Волгиеси (Будапешт) жазған", The British Journal of Medical Hypnotism, 7-том, 1-сан, (1955 жылғы күз), 2–13 бб.; "2-бөлім", 2-сан, (1955 жылғы қыс), 25–34 бб.; "3-бөлім", 3-сан, (1956 жылғы көктем), 25–31 бб. Уэйт, А. Э., Гипнотизм туралы зерттеме: Нейропнология. Жаңа басылым, кіріспе, биографиялық және библиографиялық мәліметтермен, автордың кейінгі көзқарастары мен тақырып бойынша қосымша дәлелдермен толықтырылған, Артур Эдвард Уэйт, George Redway, (Лондон), 1899. Уэйттің 1899 жылғы басылымының қайта басылымы, "J. H. Conn, M. D., Президент, Клиникалық және эксперименталды гипноз қоғамы, Johns Hopkins университетінің медициналық мектебі, Балтимор, МД" деген қосымша алғы сөзбен 1960 жылы жарық көрді: Брейд, Дж., Брейд гипнотизм туралы: Қазіргі гипноздың бастауы, The Julian Press, (Нью-Йорк), 1960. Ескерту: 1960 жылғы кітаптың титул беті, мұқабасы және қорғау қаптамасы қате түрде "James Braid, M. D." деп көрсетеді (1899 жылғы түпнұсқадағы "James Braid, M. R. C. S., C. M. W. S., &c." орнына).
Volgyesi, F. A., "Discovery of Medical Hypnotism: J. Braid: "Satanic Agency and Mesmerism", etc. Preface and Interpretation by Dr. F. A. Volgyesi (Budapest). Part I", The British Journal of Medical Hypnotism, Vol. 7, No. 1, (Autumn 1955), pp. 2–13; "Part 2", No. 2, (Winter 1955), pp. 25–34; "Part 3", No. 3, (Spring 1956), pp. 25–31. Waite, A. E., Braid on Hypnotism: Neurypnology. A New Edition, Edited with an Introduction, Biographical and Bibliographical, Embodying the Author’s Later Views and Further Evidence on the Subject by Arthur Edward Waite, George Redway, (London), 1899. A re issue of the 1899 edition of Waite, with an additional foreword by "J. H. Conn, M. D., Pres., Society for Clinical and Experimental Hypnosis, The Johns Hopkins University Medical School, Baltimore, Md." was released in 1960 as: Braid, J., Braid on Hypnotism: The Beginnings of Modern Hypnosis, The Julian Press, (New York), 1960. N. B.: The (1960) book's title page, cover, and dust jacket all mistakenly refer to "James Braid, M. D." (instead of the 1899 original's "James Braid, M. R. C. S., C. M. W. S., &c.").
Басқа дереккөздер
Анон, "Дженни Линд және Месмерист", The Maitland Mercury and Hunter River General Advertiser, (1848 жылғы 26 қаңтар, сәрсенбі), 1-бет. Анон, "Жануарлар магнетизмі туралы", Лондон медициналық газеті, том 20, № 533, (17 ақпан 1838), 824–29 бб.; № 534, (1838 жылғы 24 ақпан), 856–60 бб.; № 537, (1838 жылғы 17 наурыз), 986–91 бб.; және № 538, (1838 жылғы 24 наурыз), 1034–37 бб. Анон, "Электробиология бойынша лекцияның тұжырымы, Манчестердегі Корольдік институтта 1851 жылғы 26 наурызда Джеймс Брейд, М. Р. С. С. (Эдинбург), С. М. В. С. және т.б. берген", Эдинбург медициналық және хирургиялық журналы, том 76, № 188, (1 шілде 1851), 239–48 бб. Анон, "Гипнотизм – маңызды медициналық жаңалық", The New York Herald, (1860 жылғы 5 қаңтар, бейсенбі), 5-бет, B бағанасы. Анон, "Манчестердегі хирург Джеймс Брейдтің кенеттен қайтысы", The Lancet, том 75, № 1909, (1860 жылғы 31 наурыз), 335-бет. Бернхайм, Х., "Д-р Милн Брамвеллдің Джеймс Брейд туралы зерттеуі және Брюссельдегі конгресте оқыған баяндамасы туралы", Revue de l'Hypnotisme Expérimentale & Thérapeutique, том 12, № 5, (1897 жылғы қараша), 137–45 бб. Брамвелл, Дж. М., "Джеймс Брейд: оның еңбектері мен жазбалары", Психикалық зерттеулер қоғамының еңбектері, том 12, қосымша, (1896), 127–66 бб. Брамвелл, Дж. М., "Жеке бақыланған гипноз құбылыстары", Психикалық зерттеулер қоғамының еңбектері, том 12, қосымша, (1896), 176–203 бб. Брамвелл, Дж. М., "Джеймс Брейд: Хирург және гипнотизер", Brain, том 19, № 1, (1896), 90–116 бб. Брамвелл, Дж. М., "Гипноз теориясының эволюциясы туралы", Brain, том 19, № 4, (1896), 459–568 бб. Брамвелл, М., "Джеймс Брейд: оның еңбектері мен жазбалары", Revue de l'Hypnotisme Expérimentale & Thérapeutique, том 12, № 1, (1897 жылғы шілде), 27–30 бб.; № 2, (1897 жылғы тамыз), 60–63 бб.; (1897 жылғы қыркүйек), 87–91 бб. Брамвелл, М., "Гипнотизм мен ұсыныстың терапиялық құндылығы", Revue de l'Hypnotisme Expérimentale & Thérapeutique, том 12, № 5, (1897 жылғы қараша), 129–37 бб. Брамвелл, Дж. М., "Джеймс Брейд және ұсыныс: М. Бернхаймға (Нанси) М. Милн Брамвеллдің (Лондон) жауабы", Revue de l'Hypnotisme Expérimentale & Thérapeutique, том 12, № 12, (1898 жылғы маусым), 353–61 бб. Брамвелл, Дж. М., Уақытты гипноздық және гипноздан кейінгі бағалау: Екінші және мультиплексті тұлғалар, Brain, том 23, № 2, (1900), 161–238 бб. Брамвелл, Дж. М., "Гипнотизм: Көшпелі лекция – Король колледжінің медициналық қоғамы алдында оқылған", The Clinical Journal, том 20, № 3, (1902 жылғы 7 мамыр, сәрсенбі), 41–45 бб.; № 4, (1902 жылғы 14 мамыр, сәрсенбі), 60–64 бб. Брамвелл, Дж. М., Гипнотизм: оның тарихы, практикасы және теориясы, Grant Richards, (Лондон), 1903. Брамвелл, Дж. М., Гипнотизм: оның тарихы, практикасы және теориясы (екінші басылым), De La More Press, (Лондон), 1906. Брамвелл, Дж. М., Гипнотизм және ұсыныс арқылы емдеу, Cassell & Co., (Лондон), 1909. (Funk and Wagnalls, Нью-Йорк, 1910) Брамвелл, Дж. М., Гипнотизм: оның тарихы, практикасы және теориясы (үшінші басылым), William Rider & Son, (Лондон), 1913. Карпентер, В. Б., "Оңайлаудан тәуелсіз бұлшықет қозғалысын өзгерту мен басқарудағы ұсыныстың әсері туралы", Ұлыбритания Корольдік институты, (Еңбектер), 1852, (1852 жылғы 12 наурыз), 147–53 бб. Кларк, Дж. Ф., "Медицина тарихындағы таңғажайып тарау", Clarke, J. F., Медициналық мамандықтың өмірбаяндық естеліктері, J. & A. Churchill, (Лондон), 1874, 155–69 бб. Коутс, Джеймс (1904), Адам магнетизмі; немесе, қалай гипноз жасауға болады: Месмеризмді зерттейтін студенттер үшін практикалық нұсқаулық, Лондон: Nichols & Co. Истон, М. Г., Суреттелген Библия сөздігі: және Библия тарихының, өмірбаянының, географиясының, доктринасының және әдебиетінің қазынасы, T. Nelson, (Лондон), 1893. Эдмонстон, У. Э., Гипноздың индукциясы, John Wiley & Sons, (Нью-Йорк), 1986. Гольд, А., Гипноз тарихы, Кембридж университетінің баспасы, 1992. Гольд, А., "Брейд, Джеймс (1795–1860)", Оксфорд ұлттық биография сөздігі, Оксфорд университетінің баспасы, 2004. Хаммонд, Д. К. (2013), "19-ғасырдың соңына дейінгі гипноз тарихына шолу", Американдық клиникалық гипноз журналы, том 56, № 2, (2013 жылғы қазан), 174–81 бб. Харт, Р., Гипнотизм және дәрігерлер, ІІ том: Екінші комиссия; Дюпоте және Лафонтен; Ағылшын мектебі; Брейдтің гипнотизмі; Статуволизм; Патетизм; Электробиология, L. N. Fowler & Co., (Лондон), 1903. Крогер, В. С., Медицина, стоматология және психологиядағы клиникалық және эксперименталды гипноз (қайта қаралған екінші басылым), Lippincott Williams & Wilkins, (Филадельфия), 2008. Ливингстон, Д., "Цеце тістеуінің емшігі ретінде мысық (редакцияға хат, теңізде жазылған, 1858 жылғы 22 наурыз)", Британдық медициналық журнал, том 1, № 70, (1858 жылғы 1 мамыр), 360–61 бб. Нобл, Д., Психологиялық медицинаның элементтері: Студенттер мен жас дәрігерлер үшін бейімделген ақылсыздықты практикалық зерттеуге кіріспе, John Churchill, (Лондон), 1853. Philips, J. P. (1860) [Durand de Gros, J. P. псевдоним], Cours Théorique et Pratique de Braidisme, ou Hypnotisme Nerveux, Considéré dans ses Rapports avec la Psychologie, la Physiologie et la Pathologie, et dans ses Applications à la Médecine, à la Chirurgie, à la Physiologie Expérimentale, à la Médecine legale, et à l’Education. Par le Docteur J. P. Philips, suivi de la relation des expériences faites par le Professeur devant ses élèves, et de Nombreuses Observations par les Docteurs Azam, Braid, Broca, Carpenter, Cloquet, Demarquay, Esdaile, Gigot Suard, Giraud Teulon, Guérineau, Ronzier Joly, Rostan, etc. ("Психология, физиология және патологиямен байланыста қарастырылған және медицина, хирургия, эксперименталды физиология, сот медицинасы және білім беруге қолданылатын жүйкелік гипнотизмнің теориялық және практикалық курсы. Доктор Ж. П. Филипс, профессорының оқушыларының алдында жүргізген тәжірибелеріне және докторлар Азам, Брейд, Брока, Карпентер, Клоке, Демаркей, Эсдейл, Жиго Суард, Жиро Тёлон, Герине, Ронзье Жоли, Ростан және т.б. жасаған көптеген байқауларға негізделген"), J. B. Baillière et Fils, (Париж), 1860. Симпсон, Дж., "Мырза Симпсонның гипнотизм және мырза Брейдтің френо-мезмерикалық манифестациялар теориясы туралы хаты", The Phrenological Journal, and Magazine of Moral Science, том 17, № 80, (1844 жылғы шілде), 260–72 бб. Саттон, К. В., "Брейд, Джеймс (1795?–1860)", Lee, S. (ред.), Ұлттық биография сөздігі, том VI: Bottomley Browell, Smith, Elder, & Co., (Лондон), 1886, 198–99 бб. Вейценхоффер А. М. (2000), [https://books. google. com/books?id=oeE64K1 SRUC&pg=PA419 Гипнотизмді практикалау (екінші басылым), Нью-Йорк: John Wiley and Sons.] Вейценхоффер А. М., Гаух П. Б., және Ландес Дж. (1959), "Брейд эффектін зерттеу: (Визуалды фиксация арқылы гипноз)", The Journal of Psychology: Interdisciplinary and Applied, том 47, № 1 (1959 жылғы қаңтар), 67–80 бб. Вильямсон, В. К. (Вильямсон, А. С. ред.), Йоркшир табиғаттанушысының естеліктері, George Redway, (Лондон), 1896. Йейтс, Линдсей Б. (2005), Томас Браунның адам санасы философиясы туралы есеп, (жарияланбаған қолжазба), Жаңа Оңтүстік Уэльс университетінің өнер және әлеуметтік ғылымдар факультеті, Тарих және ғылым философиясы мектебі, Кенсингтон, Жаңа Оңтүстік Уэльс, Австралия. Йейтс, Л. Б., Джеймс Брейд: Хирург, джентльмен ғалым және гипнотизер, Ph. D. диссертациясы, Тарих және ғылым философиясы мектебі, Әлеуметтік ғылымдар факультеті, Жаңа Оңтүстік Уэльс университеті, 2013 жылғы қаңтар. Йейтс, Л. Б. (2018a), "Джеймс Брейд (I): Табиғат зерттеушісі, құрылымдық ойлаушы, джентльмен ғалым және инноватор...
Anon, "Sudden Death of Mr. James Braid, Surgeon, of Manchester", The Lancet, Vol. 75, No. 1909, (31 March 1860), p. 335. Bernheim, H., "A propos de l'étude sur James Braid par le Dr. Milne Bramwell, et de son rapport lu au Congrès de Bruxelles [With Regard to the Study of James Braid by Dr. Milne Bramwell, and his Report Read to the Congress at Brussels]", Revue de l'Hypnotisme Expérimentale & Thérapeutique, Vol. 12, No. 5, (November 1897), pp. 137–45. Bramwell, J. M., "James Braid: His Work and Writings", Proceedings of the Society for Psychical Research, Vol. 12, Supplement, (1896), pp. 127–66. Bramwell, J. M., "Personally Observed Hypnotic Phenomena", Proceedings of the Society for Psychical Research, Vol. 12, Supplement, (1896), pp. 176–203. Bramwell, J. M., "James Braid: Surgeon and Hypnotist", Brain, Vol. 19, No. 1, (1896), pp. 90–116. Bramwell, J. M., "On the Evolution of Hypnotic Theory", Brain, Vol. 19, No. 4, (1896), pp. 459–568. Bramwell, M., "James Braid: son œuvre et ses écrits [James Braid: His Work and Writings]", Revue de l'Hypnotisme Expérimentale & Thérapeutique, Vol. 12, No. 1, (July 1897), pp. 27–30; No. 2, (August 1897), pp. 60–63; (September 1897), pp. 87–91. Bramwell, M., "La Valeur Therapeutique de l'Hypnotisme et de la Suggestion [The Therapeutic Value of Hypnotism and Suggestion]", Revue de l'Hypnotisme Expérimentale & Thérapeutique, Vol. 12, No. 5, (November 1897), pp. 129–37. Bramwell, J. M., "James Braid et la Suggestion: Réponse à M. le Professeur Bernheim (de Nancy) par M. le Dr. Milne Bramwell (de Londres) [James Braid and Suggestion: A Response to Professor Bernheim (of Nancy) from Dr. Milne Bramwell (of London)]", Revue de l'Hypnotisme Expérimentale & Thérapeutique, Vol. 12, No. 12, (June 1898), pp. 353–61. Bramwell, J. M., Hypnotic and Post hypnotic Appreciation of Time: Secondary and Multiplex Personalities, Brain, Vol. 23, No. 2, (1900), pp. 161–238. Bramwell, J. M., "Hypnotism: An Outline Sketch – Being a Lecture delivered before the King's College Medical Society", The Clinical Journal, Vol. 20, No. 3, (Wednesday, 7 May 1902), pp. 41–45; No. 4, (Wednesday, 14 May 1902), pp. 60–64. Bramwell, J. M., Hypnotism: Its History, Practice and Theory, Grant Richards, (London), 1903. Bramwell, J. M., Hypnotism: Its History, Practice and Theory (Second Edition), De La More Press, (London), 1906. Bramwell, J. M., Hypnotism and Treatment by Suggestion, Cassell & Co., (London), 1909. (Funk and Wagnalls, New York, 1910)
Bramwell, J. M., Hypnotism: Its History, Practice and Theory (Third Edition), William Rider & Son, (London), 1913. Carpenter, W. B., "On the Influence of Suggestion in Modifying and directing Muscular Movement, independently of Volition", Royal Institution of Great Britain, (Proceedings), 1852, (12 March 1852), pp. 147–53. Clarke, J. F., "A Strange Chapter in the History of Medicine", pp. 155–69 in Clarke, J. F., Autobiographical Recollections of the Medical Profession, J. & A. Churchill, (London), 1874. Coates, James (1904), Human Magnetism; or, How to Hypnotise: A Practical Handbook for Students of Mesmerism, London: Nichols & Co.
Easton, M. G., Illustrated Bible Dictionary: And Treasury of Biblical History, Biography, Geography, Doctrine and Literature, T. Nelson, (London), 1893. Edmonston, W. E., The Induction of Hypnosis, John Wiley & Sons, (New York), 1986. Gauld, A., A History of Hypnotism, Cambridge University Press, 1992. Gauld, A., "Braid, James (1795–1860)", Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004. Hammond, D. C. (2013), "A Review of the History of Hypnosis Through the Late 19th Century", American Journal of Clinical Hypnosis, Vol. 56, No. 2, (October 2013), pp. 174–81. Harte, R., Hypnotism and the Doctors, Volume II: The Second Commission; Dupotet And Lafontaine; The English School; Braid's Hypnotism; Statuvolism; Pathetism; Electro Biology, L. N. Fowler & Co., (London), 1903. Kroger, W. S., Clinical and Experimental Hypnosis in Medicine, Dentistry, and Psychology (Revised Second Edition), Lippincott Williams & Wilkins, (Philadelphia), 2008. Livingstone, D., "Arsenic as a Remedy for the Tsetse Bite (Letter to the Editor, written at sea on 22 March 1858)", British Medical Journal, Vol. 1, No. 70, (1 May 1858), pp. 360–61. Noble, D., Elements of Psychological Medicine: An Introduction to the Practical Study of Insanity Adapted for Students and Junior Practitioners, John Churchill, (London), 1853. Philips, J. P. (1860) [pseud. of Durand de Gros, J. P.], Cours Théorique et Pratique de Braidisme, ou Hypnotisme Nerveux, Considéré dans ses Rapports avec la Psychologie, la Physiologie et la la Pathologie, et dans ses Applications à la Médecine, à la Chirurgie, à la Physiologic Expérimentale, à la Médecine legale, et à l’Education. Par le Docteur J. P. Philips, suivi de la relation des expériences faites par le Professeur devant ses élèves, et de élèves, et de Nombreuses Observations par les Docteurs Azam, Braid, Broca, Carpenter, Cloquet, Demarquay, Esdaile, Gigot Suard, Giraud Teulon, Guérineau, Ronzier Joly, Rostan, etc. ("A Theoretical and Practical Course of Braidism, or Nervous Hypnotism considered in its various relations to Psychology, Physiology and Pathology, and in its Applications to Medicine, Surgery, Experimental Physiology, Forensic Science, and Education. By Doctor J. P. Philips, based on experiments conducted by the Professor in front of his pupils, and by his pupils, and the numerous observations by the Doctors Azam, Braid, Broca, Carpenter, Cloquet, Demarquay, Esdaile, Gigot Suard, Giraud Teulon, Guérineau, Ronzier Joly, Rostan, etc. "), J. B. Baillière et Fils, (Paris), 1860. Simpson, J., "Letter from Mr. Simpson on Hypnotism, and Mr Braid's Theory of Phreno Mesmeric Manifestations", The Phrenological Journal, and Magazine of Moral Science, Vol. 17, No. 80, (July 1844), pp. 260–72. Sutton, C. W., "Braid, James (1795?–1860)", pp. 198–99 in Lee, S. (ed), Dictionary of National Biography, Vol. VI: Bottomley Browell, Smith, Elder, & Co., (London), 1886. Weitzenhoffer A. M. (2000), [https://books. google. com/books?id=oeE64K1 SRUC&pg=PA419 The Practice of Hypnotism (Second Edition), New York: John Wiley and Sons.] Weitzenhoffer A. M., Gough P. B., & Landes J. (1959), "A Study of the Braid Effect: (Hypnosis by Visual Fixation)", The Journal of Psychology: Interdisciplinary and Applied'', Vol.47, No.1 (January 1959), pp. 67–80. Williamson, W. C. (Williamson, A. C., ed. ), Reminiscences of a Yorkshire Naturalist, George Redway, (London), 1896. Yeates, Lindsay B. (2005), An Account of Thomas Brown’s Philosophy of the Human Mind, (unpublished manuscript), School of the History and Philosophy of Science, Faculty of Arts and Social Sciences, University of New South Wales, Kensington, New South Wales, Australia. Yeates, L. B., James Braid: Surgeon, Gentleman Scientist, and Hypnotist, Ph. D. Dissertation, School of History and Philosophy of Science, Faculty of Arts & Social Sciences, University of New South Wales, January 2013. Yeates, L. B. (2018a), "James Braid (I): Natural Philosopher, Structured Thinker, Gentleman Scientist, and Innovative Surgeon", Australian Journal of Clinical Hypnotherapy & Hypnosis, Vol. 40, No. 1, (Autumn 2018), pp. 3–39. Yeates, L. B. (2018b), "James Braid (II): Mesmerism, Braid’s Crucial Experiment, and Braid’s Discovery of Neuro Hypnotism", Australian Journal of Clinical Hypnotherapy & Hypnosis, Vol. 40, No. 1, (Autumn 2018), pp. 40–92. Yeates, L. B. (2018c), "James Braid (III): Braid’s Boundary Work, M‘Neile’s Personal Attack, and Braid’s Defence", Australian Journal of Clinical Hypnotherapy and Hypnosis, Vol. 40, No. 2, (Spring 2018), pp. 3–57. Yeates, L. B. (2018d), "James Braid (IV): Braid’s Further Boundary Work, and the Publication of Neurypnology", Australian Journal of Clinical Hypnotherapy and Hypnosis, Vol. 40, No. 2, (Spring 2018), pp. 58–111. Yeates, L. B. (2018e), "James Braid (V): Chemical and Hypnotic Anaesthesia, Psycho Physiology, and Braid’s Final Theories", Australian Journal of Clinical Hypnotherapy and Hypnosis, Vol. 40, No. 2, (Spring 2018), pp. 112–167. Yeates, L. B. (2018f), "James Braid (VI): Exhuming the Authentic Braid – Priority, Prestige, Status, and Significance", Australian Journal of Clinical Hypnotherapy and Hypnosis, Vol. 40, No. 2, (Spring 2018), pp. 168–218.