Кіріспе

Жаратылыс кітабындағы оқиға, 1963 жылғы фильм

Киелі кітаптағы Жаратылыс кітабы Ысқақ пен Рабиғаның ұлдары – бауырластар Жақып пен Есаудың арақатынасы туралы айтады. Оқиға Есаудың Жақыпқа тұңғыштығын жоғалтуына және олардың ұрпақтары арасындағы туындаған қақтығысқа баса назар аударады. Бұл қақтығысқа себеп – Жақыптың қартайған, соқыр әкесі Ысқақты алдап, Есаудың тұңғыштығын/ырысын алуы болды. Бұл дау-жанжал ата-ананың сүйікті балаларына деген құрметімен салыстырылады: "Ысқақ аң аулауды ұнататындықтан Есауды жақсы көретін, ал Рабиға Жақыпты жақсы көретін." Олардың араздасуы әлі ананың құрсағында болған кезде-ақ болжамдалған: "Олар анасының ішінде күресіп жатты, ал ол: «Неліктен мен осылаймын?» – деді де, Құдайға сұрау үшін барды. Ал Құдай оған: «Саған екі ұлттың ұрпағы кірді, екі халықтың ұрпағы құрсағыңнан бөлінеді, бір халық екіншісінен күшті болады, үлкені кішіге қызмет етеді», – деді." Жаратылыс кітабының 25:26-шы аятында Есау Жақыптан бұрын дүниеге келгені айтылады, ал Жақып туғанда ағасының өкшесінен ұстап, оны қайтадан анасының құрсағына тартып әкесіндей сезінген. Жақып есімінің мағынасы – "өкше ұстау", бұл еврей тілінде алдағыш мінез-құлықты білдіретін сөз.

Туғаннан бері

Жаратылыс кітабында Есау ағасы Жақыпқа даладан аштықтан қайтып келді. Ол егіз бауырынан “қызыл сорпа” (оның лақап атымен қатар, “қызыл” дегенді білдіретін *адом* сөзімен сәйкес) беруді сұрады. Жақып Есауға тұңғыштық құқығын (бекора) бір таба дәмді тағамға айырбастауды ұсынды, ал Есау келісті. Тұңғыштық (бекора) мәртебе мен мұраға қатысты. Тұңғыш ұл отбасы басшылығын және әкесінің сот билігін мұраға алды. Есімдер кітабы 21:17-де оның әкесінің мұрасынан екі есе үлес алуға құқылы екені айтылған. Даниэль Елазардың түсіндірмесінше, Есау импульсивті әрекет етеді: “Есау Құдайдың келісімінде Ыбырайымның жауапкершіліктері мен сыйлықтарын жалғастыруға лайық емес екенін көрсетеді, себебі ол қажетті тұрақты, ойлы қасиеттерге ие емес. Жақып өзінің дайындығын, сондай-ақ оның үлкен ақыл-ойы мен алдын ала ойлағанын көрсетеді. Оның іс-әрекеті толыққанды құрметке лайық болмаса да, заңсыз емес. Ол қол жеткізген атақ белгілі бір дәрежеде жарамды, бірақ ол осы мәселеде соншалықты қауіпсіздікке толы болғандықтан, кейіннен анасымен бірге әкесін алдап, тұңғыш балаға арналған бата алу үшін сөз байласады”. Кейін Есау екі әйел алады, екеуі де хеттік, яғни жергілікті әйелдер. Бұл Ыбырайымның (және Құдайдың) канаандықтардан әйел алмау туралы бұйрығын бұзу болып табылады. Тағы да, ол ойсыз, импульсивті әрекет ететін, жеткілікті ойланбайтын адамдай көрінеді. Оның некесі Ребека мен Ысқаққа қатты мазалады. Тіпті оны қатты жақсы көретін әкесі де оның осы әрекетіне ренжіді. Даниэль Елазардың айтуынша, осы әрекетінің өзі Есаудың патриархтық үрпақтың жалғасы болу мүмкіндігін мәңгілікке жоққа шығарады. Есау тұңғыштық құқығын сатудан кейін де түзетуге мүмкіндік болды, өйткені Ысқақ әлі де оған тұңғыш балаға тиіс батаны беруге дайын еді. Бірақ шетелдік әйелдерді алу оның балаларын Ыбырайымның әулетінен бөліп тастады. Жақып пен оның анасы Ысқақтың батасын алу үшін алдағандықтарына қарамастан, Жақыптың Ысқақтың заңды мұрагері ретіндегі міндеті және еврей халқының құрылуын жалғастыруы қайта расталды. Элазардың пікірінше, Киелі кітапта ақылды, есептей білетін адам, тіпті кейде адал болмаса да, импульсивті, дұрыс шешім қабылдай алмайтын адамнан гөрі негізін қалаушы ретінде артық екені көрсетілген.

Тұңғыш ұлды баталау

Бата беру – тұңғыш ұлды басты мұрагер ретінде ресми түрде мойындау актісі деп есептелген, әкесі қайтыс болғаннан кейін. Ребека үлкен ұлы Есаудың кенже ұлы Жақыпты өлтіруінен сақтап қалуға тырысады. Ребеканың ынтасымен Жақып анасының інісі Лабанға жұмыс істеу үшін алыс елге қашып кетеді. Ол Ысқаққа Жақыпты өз халқының арасынан әйел табу үшін жібергенін түсіндіреді. Жақып әкесінің мұрасын бірден алмайды. Өмірі үшін қашқан Жақып Ысқақтың мал-жаны мен жерін, шатырларын Есаудың қолында қалдырып кетеді. Жақып ашық жерде ұйықтауға мәжбүр болады, содан кейін Лабанның үйінде жалақымен қызмет етеді. Әкесін алдаған Жақып өзі де Лабанның алдауына ұшырайды, Лабанның қызы Рахил үшін жеті жыл қызмет еткеніне қарамастан (құдалыққа ақшасы болмағандықтан) оның үлкен қызы Лияны алады. Бірақ Лабанның қарсылығына қарамастан, Жақып осыншалықты байып, Лабан мен оның ұлдарының қызғанышын тудырады.

Татуласу

Жаратылыс 32-33 тарауларында Жақып пен Есаудың, Жақып Падан-Арамда Лабанмен 20 жылдан астам уақыт бірге болғаннан кейін, Жаратылыс 31:3 және 32:10-дағы Құдайдың пәрменіне сәйкес кездесуі туралы айтылады. Екі ер адам шайқасқа дайындалып жатқан жауынгерлердей кездесуге дайындалады. Жақып отбасын екі лагерьге бөліп, біреуі тартылып кетсе, екіншісі қашып құтылуы мүмкін деп ойлайды. Жақып Есауға елшілер жіберіп, оны ынталандыру үшін сыйлықтар да жібереді. Жақып Есауға бара жатқанда Құдайдың періштесімен күресіп, осыдан кейін Исраил деген атқа ие болады. Оның жамбасы шығып кеткенімен, ол күресін жалғастырып, осы атты жеңіп алады. Періштемен болған кездесуден кейін Жақып Яббок өзенін кесіп өтіп, Есаумен кездеседі, ол бастапқыда оны көргеніне қуанышты көрінеді, ал Жақып оның сыйлығы арқылы осындай жағдайды нығайтады. Есау бастапқыда сыйлықты қабылдамайды, бірақ Жақып інісінің алдында өзін төмендетеді және оны қабылдауға көндіреді, содан кейін ол оны қабылдайды. Дегенмен, Жақып ағасының құрметі ұзаққа соқпайтынын сезінеді, сондықтан ол Есаудың серігімен Сейір тауына бармау үшін сылтаулар келтіреді, сондай-ақ Есаудың өзінің жасағына адамдарын қосу әрекетінен қашып, ағасын тағы да алдап, Соқотқа, содан кейін Шехем қаласындағы Салемге барады, Есаудан алыс Сейірге еретін орнына. Джордж Савранның пікірінше, Жақыптың Есаудан қашуы – Израильдің Едом сияқты жауларынан бөлек болуының метафорасы немесе Жақыптың тартымды мінезінің көрсеткіші. Жақып пен Есау келесі жолы Хеброн қаласында әкесі Ысқақты жерлеу кезінде кездеседі.

Тұңғыш туылғаннан бері берік құқыққа қатысты көзқарастар

Жаратылыс кітабының 25-тарауында Есаудың Жақыпқа тұңғыштығын сатуы туралы айтылады. Бірақ, бұл оқиға Жақыптың алдаушы екенін де көрсетеді. Есаудың анасы мен әкесінің көзімен қарағанда, бұл алдау әділ болған шығар. Кейін Рахила Жақыпқа, Есаудың кейпінде әкесінің батасын алуға көмектеседі. Ысқақ алданып бата алғанын білген соң, Жақыптан батасын қайтарып алуға тырыспай, Есауға батасын бермейді, бірақ Есау жалбарынуынан кейін, оған нашаррақ бата береді. Юстус Кнехт былай деп түсіндіреді: "Осы оқиғадан Құдайдың даналығын, яғни жамандықтан жақсылық тудыратынын үйренуге болады. Құдай Әлміраты Жақыпты Өзінің уәделерінің мұрагері ретінде бастапқыда, тіпті мәңгілікте таңдаған еді. Адамдардың қателіктері (мысалы, Ысқақтың Есауды жақсы көруі, Жақыптың алдауы және Есаудың жек көруі) Оның белгілегенін өзгерте алмады; керісінше, олар Құдайдың басшылығымен оның орындалуына көмектесті. Жақыптың, әсіресе, Құдайға деген сенімі нығайды және оның алдауының салдарынан (Құдайға) тазаланды, ұзақ жер аударып, құлдық қызмет етті. Ол осы арқылы кішіпейілділік пен құдайға адалдыққа бекітіліп, Құдайдың қасиетті адамы және уәделерге лайық мұрагер болу үшін тәрбиеленді."