Кіріспе

Гүлді өсімдіктердің Ranunculaceae тұқымдастығына жататын Анемоноидтер quinquefolia (фр. anémone à cinq folioles) Солтүстік Америкаға тән. Оны жиі орман анемоны немесе желгүл деп атайды, бірақ оны Anemonoides nemorosa-дан жаңылыстырмау керек, бұл осылай аталатын, жақын туыс еуропалық түр. Quinquefolia деген сөз "бес жапырақты" дегенді білдіреді, бірақ бұл қате, себебі әр жапырақта үш жапырақша ғана болады. Әдетте, өсімдікте бес тостаған жапырақшасы (бірақ гүлшолпаны жоқ) бар бір кішкентай ақ гүл өседі.

Сипаттама

Anemonoides quinquefolia – қалың, жер астындағы тамырсабақты көпжылдық шөптесін өсімдік. Жапырақтары екі түрлі: сабақ жапырақтары және түбір жапырақтары. Гүл шоғыры (сабақ жапырақтарымен бірге) және түбір жапырағы тамырсабақтың бір ғана нүктесінен шығады, бірақ тамырсабақ топырақтың астында жатқандықтан, бұл гүлдейтін және гүлдемейтін екі бөлек өсімдік сияқты көрінеді. Гүл шоғыры бірінші болып (болған жағдайда) пайда болады, ал түбір жапырағы өсімдік гүлдегеннен кейін шығады. Гүлді өсімдік тік өседі, кейде биіктігі [мәнді қосу керек] дейін жетеді. Гүлді үш үшқыр жапырақтан (техникалық тұрғыдан, гүлқалқан) тұратын шоғыр қоршайды. Әрбір сабақ жапырағының бүйір жапырақшалары тілімделген болуы мүмкін, бұл әрбір жапырақта бес жапырақша бар сияқты көрінеді. Әрбір жапырақшаның ұзындығы [мәнді қосу керек] дейін жетеді, жиектері тікенекті және тармақталған (бірімен бірі қатар емес) тамырлары бар. Гүл сабағы жапырақ шоғырынан тікелей өседі. Жалғыз гүлдің диаметрі [мәнді қосу керек], 4–9 (әдетте 5) тостаған жапырақшасы (бірақ гүлшоғыры жоқ) және 30–60 ақ ұшты аталықтары бар. Әрбір тостаған жапырақшасы [мәнді қосу керек] ұзын және [мәнді қосу керек] енді. Гүлшоғырына ұқсас тостаған жапырақшалары әдетте ақ, бірақ кейде қызғылт, немесе қызғылт түсті тамыры және ақ ұшы, немесе ақ түсті тамыры және қызғылт немесе көк ұшы болуы мүмкін. Жемісі – [мәнді қосу керек] ұзын, сопақ пішіндес, ілмекті тұқымқалқан. Бір түбір жапырағы – ұзын сабақты үшқыр жапырақ. Ұзын сабағы (жапырақ тісшесі) тамырсабақтан тікелей өседі. Бүйір жапырақшалары әдетте тілімделген (сабақ жапырақтарынан да тілімделген), бұл бес жапырақша бар сияқты көрінеді (содан "бес жапырақ" деген мағынаны білдіретін quinquefolia атауы шыққан). Әрбір жапырақшаның ұзындығы [мәнді қосу керек] дейін жетеді.

Таксономия

Анемоноид квинкефолияны бастапқыда Карл Линней 1753 жылы жарияланған Species Plantarum еңбегінде Anemone quinquefolia деп атаған. Ол оны бес сопақ тісті жапырақтары бар деп сипаттаған, сондықтан түрлік атауы "кинкефолия" – "бес жапырақты" деген мағынаны білдіреді. Бірақ бұл қате есімдеу, себебі әр жапырақта тек үш жапырақша ғана болады. Анемоноид квинкефолияны 1973 жылы Йозеф Людвиг Холуб сипаттаған. Бұл атаудың көптеген синонимдері бар. Атап айтқанда, бұл түр бұрын Anemone nemorosa түрінің кіші түрі саналған, қазір Anemonoides nemorosa деп белгілі. Анемоноид квинкефолия – A. grayi, A. lancifolia, A. oregana және A. piperi түрлерін қамтитын түрлер тобының құрамына кіреді. Топтың мүшелерінің морфологиясы өте ұқсас.

Тарату

Анемоноид квинкефолия Солтүстік Америкаға тән. Ол Манитобадан бастап Ұлы көлдер аймағы арқылы Ново-Шотландияға дейін, оңтүстікке қарай Аппалачи таулары бойымен Алабаманың орталық бөлігіне дейін таралған. Батысқа қарай Альберта, Солтүстік Дакота және Миссури штаттарында шашыраңқы популяциялар кездеседі. Ол ылғалды, ашық орманды, қалың бұталы жерлерді және кең далаларды ұнатады. Сонымен қатар, өзендер бойында және кейде батпақты жерлерде де өседі.

Экология

Anemonoides quinquefolia - жер астындағы тамырсабақтар арқылы тарайтын көп жылдық геофит. Кішкентай тамырсабақтар жер бетіне жақын, шіріген жапырақтардың гумусқа толы қабатында орналасқан. Онда өсімдік баяу таралып, бірнеше фут диаметрге жететін топтарды құрайды. Жеке өсімдік гүлдеуіне бес жыл немесе одан да көп уақыт қажет болуы мүмкін. A. quinquefolia гүлдеу мерзімі орналасқан жеріне байланысты наурыз бен маусым аралығында болады. Бұл өте қысқа вегетациялық кезеңі бар көктемгі эфемерлі өсімдік. Ол көктемнің басында пайда болады, жылдам көбейеді және жаздың ортасына қарай тамырсабағына қайтады. A. quinquefolia гүлдері никтинастикалық қасиетке ие, яғни гүлдер түнде (және бұлтты күндері) жабылады, ал күндіз ашылады. Бұл қасиет репродуктивті органдарын қорғайды, тозаңның тірі қалуын қамтамасыз етеді және шаруашылық жануарлардан қорғанудың мүмкін болатын стратегиясы болып табылады. A. quinquefolia – мирмекохор, яғни оның тұқымдарын құмырсқалар таратуға қатысады. Әр тұқымда елайосома деп аталатын ет тәрізді құрылым болады, ол құмырсқаларды тартатын қоректік заттарға толы қосымша. A. quinquefolia және A. lancifolia түрлерінің ареалдары АҚШ-тың оңтүстік-шығысында қиылысады, онда екі түр араласып будандасады. Нәтижесінде пайда болған гибридтер аралық белгілерге ие, бұл оларды анықтауды өте қиын жасайды.