Кіріспе
Канаданың жүз күндік науқаны – 1918 жылдың 8 тамызы мен 11 қарашасы аралығында, Бірінші дүниежүзілік соғыстың жүз күндік науқаны барысында француз армиясы жүргізген шабуылдар сериясы. Бұл кезең Канаданың жүз күндігі деп аталады, себебі Канада корпусы шабуылдар кезінде үнемі алдыңғы қатарда болды. Осы уақыт ішінде Канада корпусы британдық Төртінші армия құрамында Амиен шайқасына, содан кейін британдық Бірінші армия құрамында Сомманың екінші шайқасына, Скарп шайқасына, Норд каналы шайқасына, Камбре шайқасына, Сель шайқасына, Валенсиен шайқасына және соңында Монс шайқасына, 1918 жылғы 11 қарашадағы келісімге дейінгі соңғы күні қатысты. Сандық мәліметтер бойынша, сол 96 күн ішінде Канада корпусының төрт толыққанды немесе "ауыр" дивизиясы, барлығы шамамен 100 000 адам, 47 неміс дивизиясының бөлімдерімен шайқасып, оларды жеңді немесе кері шегіндірді. Бұл Батыс майданындағы одақтас державаларға қарсы тұрған неміс күштерінің төрттен бірін құрады. Дегенмен, осы жетістіктерге зор құрбандықтар бағасы болды; Канадалықтар соғыс кезінде алған барлық жараланғандардың 20 пайызын осы кезеңде алды. Осы науқан барысында Канада корпусы 45 835 адамнан шығын көрді.
Canada's Hundred Days was the name given to the series of attacks made by the Canadian Corps between 8 August and 11 November 1918, during the Hundred Days Offensive of World War I by the French after the war. Reference to this period as Canada's Hundred Days is due to the role that the Canadian Corps repeatedly played as a spearhead during offensives. During this time, the Canadian Corps fought as part of the British Fourth Army in the Battle of Amiens, then as part of the British First Army in the Second Battle of the Somme, Battle of the Scarpe, Battle of the Canal du Nord, Battle of Cambrai, Battle of the Selle, Battle of Valenciennes and finally at Mons, on the final day of combat before the Armistice of 11 November 1918. In terms of numbers, during those 96 days the Canadian Corps' four over strength or "heavy" divisions totalling roughly 100,000 men, engaged and defeated or put to flight elements of 47 German divisions, which represented one quarter of the German forces faced by the Allied Powers fighting on the Western Front. However, their successes came at a heavy cost; Canadians suffered 20% of their battle sustained casualties of the war during the same period. The Canadian Corps suffered 45,835 casualties during this offensive.
Өмірбаян
1918 жылдың наурыз айында Майкл операциясы басталған неміс көктемгі шабуылы шілдеде Марнадағы екінші шайқастан кейін күшіні жоғалтты. Осы кезде Батыс майдандағы неміс әскерінің артықшылығы мардымсыз деңгейге жетіп, американдық әскерлердің келуімен кері қайта айналды. Неміс еңбек ресурстары таусылды. Неміс жоғарғы басшылығының болжамы бойынша, шығынды толықтыру үшін ай сайын 200 000 адам қажет болатын. Санаторийден қайтып келгендер айына 70 000–80 000 адаммен қамтамасыз ете алатын, бірақ он сегіз жастағы келесі жылғы жастардан бар болғаны 300 000 адам қол жетімді болды. Немістердің екінші Марна шайқасында жеңіске жете алмауы және одақтас әскерлерін жоюға сәті түспеуі, 18 шілдеде Сойсон шайқасында жоспарланған ірі қарсы шабуылды бастауға Фердинанд Фошқа, одақтастардың Бас қолбасшысына мүмкіндік берді. Осы уақытқа қарай Америка экспедициялық корпусы (AEK) Францияда көптеп орналасқан болатын және одақтас әскерлерін жаңа күшпен қуаттандырды. Сол сияқты, Британ экспедициялық корпусы (БЭК) да Синай және Палестина кампаниясынан, сондай-ақ Италия майданынан оралған көптеген әскерлермен және премьер-министр Дэвид Ллойд Джорджтың Ұлыбританияда қалдырған қосымша әскерлермен нығайтылды. Фош, БЭК командирі фельдмаршал сэр Дуглас Хейгтің ұсынысын қабылдады, ол немістерді Амиен–Париж темір жолынан ығыстыру мақсатында Амиеннің оңтүстік-шығысына шабуыл жасауды көздеді.
Амен шайқасы
Жапсарған командалық Германиялықтардың шабуылға күдіктенуге және дайындалуға үйренгенін түсінді, өйткені олар Канада корпусының майданның жаңа секторына кіргенін және жиналғанын байқады. Ұлыбританияның премьер-министрі Дэвид Ллойд Джордж осы көзқарасты өз естеліктерінде былай көрсетті: «Германиялықтар Канада корпусының майданға келе жатқанын көргенде, ең жаман жағдайға дайындалды». Канадалықтардың майдандағы орналасқан жерін жасыру және жаңылыстыру үшін алдау операциясы жасалды. Корпустың екі жаяу әскер батальоны, радиотехникалық бөлімше және жараланғандарды эвакуациялау станциясы Ипрге жақын майданға жіберілді, бұл немістерге бүкіл корпус солтүстікке, Фландрияға жылжып бара жатқандай сезім тудыру үшін жасалды. Ал, Канада корпусының көп бөлігі Амиенге жасырын түрде аттанды. Одақтас командирлері берген бұйрықтарға «Аузыңды жап» деген ескерту қосылды және бұл әрекетті «шабуыл» емес, «рейд» деп атады. Құпия сақталу үшін шайқас алдында артиллериялық обстрел болмауы керек еді, тек шабуылға кіріспес бұрын ғана артиллерия атылуға тиіс болды. Жоспардың негізгі мақсаты – алдын ала обстрелден аулақ болу арқылы танктерді кең көлемде пайдалану есебінен жауды тосыннан шабуылға алу болды, бұл тактика Хамель шайқасында сәтті қолданылған. Шабуыл 8 тамызда сағат 4:20-да қалың тұман ішінде басталды. Роулинсонның төртінші армиясының құрамында британдық III корпусы Сомманың солтүстігіне, австралиялық корпус өзеннің оңтүстігіне, төртінші армияның орталық бөлігіне, ал Канада корпусы австралиялықтардың оңтүстігіне шабуыл жасады. Француздық 1-армиясы генерал Дебенидің басшылығымен бір уақытта алдын ала обстрелді бастады және 45 минуттан кейін шабуылға көшті. Операцияны 500-ден астам танк қолдады, олар немістердің көптеген тікенді сым тораптарын бұзуға көмектесті. Шабуылдың бірінші күні, 8 тамызда, шабуылдаушы күштер неміс шебін үлкен жетістікпен бұзып өтті, ал канадалықтар бастапқы позицияларынан шамамен алға жылжыды. Көптеген жерлерде тұман олардың алға жылжуына жақсы жамылғы болды және Лус өзенінің аңғарындағы ойыстар арқылы өтті, бұл өзен канадалықтардың шайқас алаңының орталық бөлігінен ағып өтетін. Бұл шайқаста танктер тиімді болды, олар неміс тылына шабуыл жасап, үрей мен шатақ тудырды. Жедел шабуыл неміс әскерлерінің моральдық жағдайының күрт нашарлауына әкелді, нәтижесінде Эрих Людендорф оны «неміс армиясының қара күні» деп атады, өйткені оған бұл оқиғаның әскерлеріне тигізген психологиялық әсері туралы хабарланды. Жауға қарсы күресуге немесе шегінуді ұйымдастыруға мүмкіндік болмағандықтан, одақтастардың Амиен секторындағы шабуылдары, соның ішінде канадалықтардың шабуылдары 13 тамызға дейін тоқтатылды және Амиен операциясы аяқталды. Канадалықтар 22 тамызға дейін Амиенде болды, өздерінің жетістіктерін бекітіп, қарсы шабуылға қарсы қорғануға дайындалды. 23-ші күні олар үш күннен кейін басталатын шабуыл үшін Аррас қаласының шығысына қарай шегінуге шақырылды. Олар Фукукурт, Маукурт, Чили және Халлу ауылдарында орналасты, олар солтүстікке қарай Гинденбург шебіне шабуыл жасау үшін дайындалды. Амиенде төрт канадалық дивизия он толық неміс дивизиясын және олардың шекараларында орналасқан тағы бес дивизияның бөлімшелерін жеңіп, немесе қашып кетті, ал олардың екі жағында австралиялықтар мен француздар тұрды. 8-13 тамыз аралығында бес күндік шайқаста Канада корпусы 9131 тұтқынды, 190 артиллериялық құралды және 1000-нан астам пулемет пен минометті жаулап алды. Олардың бастапқы позицияларынан енудің ең терең нүктесі шамамен болды, ал жалпы алғанда канадалықтар 27 қала мен ауылды қамтитын 27 мыңнан астам аумақты азат етті.
Гинденбург сызығын бұзу
Араста канадалықтар шығысқа қарай шабуыл жасап, Аррас-Камбре жолы бойындағы Drocourt Quéant Line (Hindenburg Line-ның Wotan Stellung бөлімі) маңындағы сыртқы қорғаныс шебін қиратты. 2 қыркүйекте Канада корпусы Дрокур-Квеан желісін қиратты, оның негізгі тірек позициясын бұзып, 5622 адам қаза тапты, бұл Аррас-Камбре операциясының жалпы шығындарын 11 423 адамға жеткізді. Осыдан кейін немістер Солтүстік канал арқылы шегінді, ол көбінесе суға батқан еді. Canal du Nord шайқасында, Гинденбург шебінің алғаш рет бұзылуынан кейін, канадалықтар каналдың бойымен аяқталмаған құрғақ бөлігі арқылы шабуыл жасау үшін күрделі маневр қолданды. Канадалықтар түнде көпірлер салып, каналдан өтіп, таңертеңгі шабуылмен немістерді ойсырата берді. Бұл, немістердің байқамай, каналды тиімді кесіп өтуге жаңа жолдар салуға канадалық инженерлердің қабілетін көрсетті. Әскерлердің мамандануы және жауынгерлік инженерлердің ресми түрде ұйымдастырылған батальондары да тиімді болды, себебі бұл жауынгерлерге белсенді шабуылға қатыспаған күндері жұмыс істеудің орнына демалуға мүмкіндік берді. Содан кейін канадалықтар Хинденбург шебін екінші рет бұзды, бұл жолы Камбре шайқасы кезінде, ол (австралиялық, британдық және американдықтардың оңтүстіктегі Сент-Квентин каналы шайқасында жасаған шабуылдарымен бірге) неміс әскерлерінің рухының құлдырауына әкелді. Бұл құлдырау Германияның жоғарғы басшылығын соғысты аяқтау қажеттігін мойындауға мәжбүр етті. Неміс әскерлерінің рухының әлсірегенін көрген көптеген одақтас командирлер мен саяси лидерлер соғысты 1918 жылы аяқтауға болатынына көз жеткізді. (Бұрын барлық күш-жігер 1919 жылы шешуші шабуылға дайындалу үшін күш жинауға жұмсалған еді.)
Монсқа дейінгі қуғын
Соғыс аяқталуға жақын келгенде, Канада корпусы Германияға қарай жылжуын жалғастырды. Канадалықтар үшін соғыстың соңғы кезеңі Монсқа дейін қуып жете беру ретінде белгілі болды. Соғыстың соңғы отыз екі күнінде канадалықтар Франциядағы Дени мен Валенсиен қалаларында, содан кейін Бельгиядағы Монс қаласында шегініп келе жатқан неміс әскерлерімен шамамен жетпіс шақырымдық қашықтықтағы бірнеше шайқастарға қатысты. Монсты олар 10-11 қараша күндері немістерден тазартып алды. Кездейсоқ болғаны, Монс қаласы 1914 жылдың 23 тамызында Ұлы соғыста британдықтардың неміс әскерлерімен алғашқы шайқасқан жері болды. Осы себепті, Монс кейбір адамдар үшін соғыс Британ империясы үшін басталып, аяқталған орын саналады. Сам Хьюз және басқалар Канада корпусының командирі Артур Кьюриді Монсты басып алу үшін бейкүнә өмірлерді ысырап еткені үшін сынады, әсіресе келісімге қол қоюға уақыт жеткен кезде. Олар Монсты басып алу кезінде қаза тапқан және жараланған жауынгерлер стратегиялық емес, тек символдық мақсат үшін құрбан болды деп мәлімдеді. Бұл айыптаулар Хьюзтің отбасы басқаратын газеттерде жарияланды, нәтижесінде Кьюри соғыстан кейін Хьюздің ұлы Гарнет және басқаларға қарсы қорлау туралы сотқа жүгініп, жеңіске жетті. Кьюри жоғары лауазымдағы офицерлердің Монсты басып алуға бұйрық бергенін, 11-і күні таңғы сағат 6:30-да келісімге қол қойылған кезде қаланың көп бөлігі басып алынғанын және жау толығымен оқ атуын тоқтатқанша соғыс аяқталмайтынын сәтті дәлелдеді.