Кіріспе

Құқықтық термин – құқықтық ілім. Ортақ мақсат, ортақ жоспар, бірлескен кәсіпорын, бірлескен қылмыстық кәсіпорын немесе паразиттік қосымша жауапкершілік туралы ілім Тринидад және Тобаго, Соломон аралдары, Техас, Халықаралық қылмыстық сот және бұрынғы Югославия үшін халықаралық қылмыстық трибуналында қолданылады. Ортақ жоспар азаматтық құқықта да қолданылады. Бұл қылмыстық құқықта қолданылатын құқықтық сынақтан өзгеше. Қылмыстық және азаматтық құқықтағы ортақ жоспарлардың айырмашылығы NCB v Gamble [1959] 1 QB 11, 23-бетте Devlin LJ мырзасымен мысалда келтірілген:

Бұл айырмашылық АҚШ құқығында да қолданылады. АҚШ Жоғарғы Соты Sony Corporation of America v Universal City Studios Inc. 464 US 417 (1984) ісінде де осындай қорытындыға келді. Видеокассеталарды көшіруге арналған жабдықтарды ұсыну авторлық құқықты бұзу үшін бірлескен жауапкершілікке алып келмейді. Музыканы көшіруге ынталандыру болған жоқ, демек, қосымша жауапкершілік те болған жоқ. Сату кезіндегі жай ғана білу мен ортақ ниетпен үйлескен әрекет арасындағы айырмашылық: Metro Goldwyn Mayer Studios Inc. v Grokster Ltd. 545 US 913 (2005): 931-бетті қараңыз. АҚШ Жоғарғы Соты Metro Goldwyn Mayer ісінде басқа нәтижеге келді. Бұл жерде ортақ жоспар болды, өйткені айыпталушылар «құпия құқықтарды бұзу үшін оны қолдануды ынталандыру мақсатында құрылғыны таратты». Бұл талап қанағаттандырылды, өйткені веб-сайт әкімшілері бұзушылықты ынталандыру үшін нақты мәлімдемелер мен белсенді қадамдар жасады. Бұл ереженің кең таралған қолданылуы – тәртіпсіздікте қатысушылардың біреуінің пышағы бар екенін білген немесе білуі мүмкін болған, ал қалған қатысушылардың өзінде пышақ болмауына қарамастан, оны қолдануы мүмкін екенін білген жағдайда, адамды жарақаттағаны үшін қылмыстық жауапкершілік жүктеу. Англия мен Уэльсте және басқа да Достастық елдерінде бұл соттардың түсінігі 2016 жылдың ақпанына дейін сақталды, ол кезде Ұлыбританияның Жоғарғы Соты мен Құпия кеңесінің Сот комитеті R v Jogee ісінде бұл дұрыс емес деп бірлесіп шешті және қылмысқа көмектесу ниеті ғана жеткілікті екенін мәлімдеді.

Қасақана кету

Қатысушылардың бірі ортақ мақсаттан әдейі бас тартып, рұқсат етілмеген немесе келісілмеген нәрсені жасаса, сол қатысушы ғана оның салдары үшін жауапты болады. Дэвис пен DPP [1954] AC 378 ісінде көрсетілген жағдай бойынша, топ ұрыс үшін немесе қылмыс жасау үшін жиналады, және қатысушылардың біреуінің қаруы бар екенін біледі немесе білмейді. Егер адам қарудың бар екенін білсе, оның қолданылуы болжанады, ал басқа қатысушылар қаруды алып жүретін адамға оны тастап кетуді бұйырмаса, оның қолданылуы олардың ниетіне сәйкес келеді. Бірақ, егер адам қару туралы білмесе, онда бұл ортақ мақсаттан әдейі бас тарту болып саналады және бұл ортақ істі тоқтатады.

Ал ақыры өлімге ұшырайды .

Бірін-бірі өлтірудің ең қарапайым түрі – екі немесе одан көп адам өлтіруді жоспарлап, оны іске асыру. Егер барлық тараптар жоспарды орындауға қатысқан болса, кімнің кінәлі екеніне қарамастан, барлығы жауапты болады. Бірақ, егер кісі өлтіру жоспары болмаса және бір тарап, мысалы, тонау кезінде, ешкімді өлтірмей-ақ қалаған нәрсесін алуды көздегенімен, біреуін өлтірсе, қалғандары қажетті ниеттері болған жағдайда, кісі өлтіруге немесе қасақана зиян келтіруге кінәлі болуы мүмкін. R v Craig & Bentley (1953) ісінде Дерек Бентли полиция қызметкерін өлтіргені үшін асылып өлтірілді. Қылмысты Бентлидің досы және серіктесі Кристофер Крейг жасады, ол кезде 16 жаста болған. Бентли «бірлескен қылмыстық іс» қағидаты бойынша кісі өлтіруге қатысқан деп айыпталды. Сотта судья (Лорд Годдард) Бентлиді «Оған берсін» (Бентлидің Крейгке берген нұсқауы) сөзін түсіндіре отырып, Бентлидің «полиция констеблін өлтіруге психикалық көмек көрсеткенін» айтты және оны өлім жазасына кесті. 1998 жылы Бентли өлімнен кейін кешірім алды. R v Lovesey and Peterson (1969) ісінде 530 миллион фунт стерлингтік қолданбалы материалдар тіркелді. Бір топ зергерді басып алып, оның құнды заттарын ұрлау жоспары жасады. Ұрылықтан кейін зергер өлген күйде табылды. Барлығы кісі өлтіргені үшін айыпты деп танылды, өйткені өлім келісілген зорлық-зомбылықтың нәтижесі болды. Бұл оқиғаның зергердің өліміне себеп болғаны жауапкершіліктен босатпады. Көбінесе қылмыстық зиян келтіру, ұрлық, зорлау немесе басқа да қылмыс жасау жоспары болады, және өлтіру жоспары болуы міндетті емес. Қатысушыларды кісі өлтіруге айыптау үшін, біреуінің өлтіруі мүмкін екенін болжау мәселесі туындайды. R v Powell (Anthony) and English [1999] 1 AC 1 ісінде Лордтар палатасы, бірлескен кәсіпорында негізгі тарап қасақана өлтіру немесе ауыр дене жарақатын келтіру ниетімен әрекет етуі мүмкін екенін басқа қатысушылар түсінген болуы керек деді. Осылайша, Пауэлл мен Инглис ілімі бірлескен кәсіпорынның жауапкершілігін кісі өлтіру жоспарынан басқа қылмыс жасау жоспарына дейін кеңейтеді, онда кісі өлтіру мүмкіндігі қарастырылады (R v Bryce қараңыз, 2004). Бас прокурордың анықтамасында (No. 3 of 2004) (2005) EWCA Crim 1882, айыпталушы H адам өлтіргені үшін айыпталды. H, K және C-ді R-ді қорқытуға жіберді, олардың қасында зарядталған қару бар екенін және бұл қару R-дің үдемелі қорқынышын арттыру үшін атылуы мүмкін екенін білді. Апелляциялық сот H-тің жауапкершілігі бірлескен кәсіпорынның ауқымына байланысты екенін айтты. Дәлелдерге сүйенсек, H қарудың атылатынын және R-дің жарақаттануын болжамаған. Керісінше, К-нің қаруды ату арқылы өлтіру немесе R-ге ауыр жарақат келтіру әрекеті H-тің қарастырған әрекеттерінен түбегейлі өзгеше болды. Егер R-ге зиян келтіру үшін ортақ жоспар болған болса, нәтиже басқаша болар еді. Мұндай жағдайда, H адам өлтіруге жауапты болар еді, өйткені ол, қорқыту мақсатында болса да, қаруды атуға рұқсат берген: ол К-нің қару ату кезінде зиян келтіруі мүмкін екенін түсінген болар еді. Алайда, дәлелдерге сүйенсек, H R-ге зиян келтіру мүмкіндігін, тіпті қасақана зиян келтіру мүмкіндігін болжамаған, сондықтан ол ақталды. R v Gnango [2011] UKSC 59 ісінде Жоғарғы Сот D2 егер: 1) D1 мен D2 ерікті түрде бір-бірімен ұрысқа түсіп, әрқайсысы екіншісін өлтіруге немесе ауыр дене жарақатын келтіруге ниеттенсе және әрқайсысы екіншісінің өзара ниетте екенін алдын ала білген болса және 2) D1 ұрыс барысында V-ді қателесіп өлтірсе, V-ді өлтірген деп айыптайды. Бейкер бұл іс дұрыс шешілмегенін, өйткені ол жасырын ниетке негізделмегенін, бірлескен қылмысты жасаған жоқ, «өтірікші әрекетке қатысты адам өлтіру туралы ілімді қолданды және нақты құрбанның (Гнанго) болжамдық құрбанға қарағанда зиян келтіруге келіспегенін көрмей, кездейсоқ тарап / құрбан ережесін тым шектеді» деді. R v Jogee [2016] UKSC 8 ісінде Жоғарғы Сот қылмысқа қатысқан адамды кісі өлтіру сияқты нақты ниетті қылмыс үшін айыптау үшін тек алдын ала күту емес, ниеттілік дәлелденуі керек деп шешті. Сотта «әдетте болатын нәрсені алдын ала білу – бұл төрешілердің қажетті ниеттің бар екендігін анықтауға мүмкіндік беретін дәлел ғана. Бұл күшті дәлел болуы мүмкін, бірақ оны кісі өлтіру ісінде екінші тараптың психикалық элементі үшін сынақ ретінде қабылдау – бұл негізгі қағидадан ауытқу және заңның кеңейтілуіне әкеледі». Ол заңды былай қорытындылады: «Егер қылмыс нақты ниетті талап етсе, D2 D1-дің осы ниетпен әрекет етуіне көмектесу ниетімен әрекет етуі керек». (Бұл шағымды қараумен бірге, Ямайкадан келген шағымды да қарады, Ruddock v The Queen [2016] UKPC 7).

Өкініш

Бір мақсатпен топтың белсенді мүшесі болған адам, қылмыс жасамас бұрын топтан шығып, жауапкершіліктен құтылуы мүмкін. Дегенмен, ешқандай әрекетсіз ғана өкініш білдіру тарапты жауапкершілікке тартады. Тиімді болу үшін, шығып кеткен адам басқалардың жасаған әрекетті пайдалануына жол бермеу үшін белсенді түрде әрекет етуі керек. R v Becerra (1975) 62 Crim. App. R. 212 ісінде, екінші тараптың қылмыскерге хабарлаған қайтарылуы, егер ол оны жалғастырса, оны қайтарып алушы тараптың көмегісіз жасайтынын "нақты хабарлама" беруі керек деп шешілді. Егер кінәлі адам басты тұлғаға қылмыс жасауға кеңес берген немесе оны ынталандырған болса, кем дегенде басқа тараптарға өзінің бас тартуын хабарлауға міндетті. Егер қылмысқа қатысушы басты тұлғаға қылмысты жасау құралын берген болса, онда ол өзінің берген көмегін жоюға немесе кем дегенде оны жою үшін барлық мүмкін шараларды қабылдауға міндетті. Ерекше жағдайларда, тиімді бас тарту физикалық араласу немесе полицияны шақыру болуы мүмкін. R v Rook (1997) Cr. App. R. 327 ісінде, сот екі тарап та қылмыс орнында болған бірлескен кәсіпорындағыдай, айыптаушының, қылмысты жасамас бұрын көмек немесе ынталандыру берген екінші тараптың құрбанды өлтіруді немесе ауыр жарақат алуды ниеттенгенін дәлелдеуі міндетті емес екенін, егер ол оқиғаны нақты немесе маңызды тәуекел ретінде көріп, соған қарамастан көмек көрсеткенін дәлелдесе, міндетті емес деп шешті. Роук төртінші адамның әйелін өлтіру туралы келісімге келген үш адамнан тұратын топтың мүшесі ретінде айыпталды. Роук келесі күні келмеді, ал оның екі серігі өлтіруді жасады. Оның қорғанысы құрбанды өлтіруді ешқашан ниеттенбегендігі және егер ол пайда болмаса, басқалар жоспарды орындамайды деп сенгендігі болды. Ллойд Л. Дж. оған қарсы дәлелдерді былай сипаттады: Бұл оның көмек берген кезде қарастырылған жоспардан бас тарту туралы нақты хабарламаға тең келмейді.

Гонконг құқығы

Чан Винг Сиу ісі, Гонконгтың Жоғарғы сотының қылмыстық шағымдауында, Privy Council, егер D1 және D2 қылмыс жасауға ниеттенсе (А қылмысы), ал ортақ іс-қимыл барысында D1 жоспардан тыс басқа қылмыс жасаса (В қылмысы), және D2 В қылмысы жасалатынын болжай алса (нақты ниет емес), онда D2 В қылмысына қатысқан ретінде кінәлі деп танылады. Бұл шешім қабылданған кезде Гонконг әлі британдық колониясы болып есептелді, ал Гонконгтың Негізгі заңына сәйкес, Chan Wing siu ісін қоса алғанда, көптеген сот шешімдері Гонконг заңнамасында сақталды. Ұлыбританияда Чан Винг Сиу ісі Жоги ісінде Жоғарғы сот пен Privy Council бірлесіп күшін жойды, себебі «көзқарас» пен «көмектесу немесе ынталандыру ниеті» заң тұрғысынан дұрыс емес теңестіру болып табылады, ал дұрыс бағыт – «көзқарас» В қылмысы бойынша ниеттің болуын болжауға мүмкіндік беретін дәлел ғана. Алайда, Гонконгтағы Соңғы апелляциялық сот Чан Камшинг ісінде Жоги ісін қабылдаудан бас тартты, өйткені «бірлескен қылмыстық кәсіпорын доктринасын жою қылмыстық серіктестік заңнамасында елеулі олқылықтарға әкелер еді» және «Жоги шешімінде енгізілген шартты ниет түсінігі тұжырымдық және практикалық қиындықтар тудырады» деп санайды. Сондықтан, Чан Винг Сиу принципі Гонконгта әлі де қолданыста. Secretary for Justice v Tong Wai Hung ісіндегі маңызды шешімде Соңғы апелляциялық сот заңсыз жиналыс және тәртіпсіздік үшін басты жауапкершілікті анықтау тәсілін нақтылады, сондай-ақ Чан Винг Сиу принципінің заңсыз жиналыс пен тәртіпсіздікке қолданылмайтынын мәлімдеді.

Дау

Бұл доктринаны қолдану заңгерлер қауымдастығындағы ғалымдар мен тәжірибешілер арасында алаңдаушылық тудырды және Ұлыбританиядағы Парламенттің Әділет комитеті тарапынан тергеу жүргізілді. 2010 жылы Ұлыбританияда JENGbA (Joint Enterprise: Not Guilty by Association) атты үгітшіл топ құрылды, ол заңды реформалауға тырысады және осы жолмен сотталғандарды қолдайды. JENGbA бұл қағиданы бұрыс қолдану адам құқықтарын бұзу құралы болып табылады деп мәлімдейді. 2014 жылдың 6 шілдесінде Джимми Макговерн жазған 90 минуттық теледрама «Common» BBC One арнасында көрсетілді. Ол бірлескен кәсіпорын немесе ортақ қылмысты мақсатпен жасалған кісі өлтірудің мәселелерін қарастырды. 2014 жылдың 7 шілдесінде BBC One арнасында бірлескен кәсіпорнына қатысты бірнеше істер туралы «Кінәлілік байланысы арқылы» атты деректі фильм көрсетілді. Осы істердің бірі – 2014 жылдың наурыз айында Олд Бейлиде Таки Кезихиді өлтіргені және Бурхан Кезихиді жарақаттағандығы үшін Джанель Грант Мюррей және Кэмерон Фергюсонмен бірге сотталған Алекс Генри ісі. Сотта 2013 жылдың тамыз айының сейсенбі күні Алекс Генридің екі сотталушысымен бірге Илинг Бродвейдә сауда жасап жүргені айтылды. Ол Фергюсонмен бірге сауда орталығынан шығып, Грант Мюррейдің барлық айыпталушыларға беймәлім төрт ересек ер адаммен бетпе-бет келгенін көрді. Камералық бақылаудан Грант Мюррейдің шарап бөтелкесін мойнынан ұстап тұрғаны және Бурхан Кезихидің белбеуін шешіп, оны тұмсық ретінде пайдаланғаны көрінді. 47 секундтық төбелес оқиғасын құрастыру үшін камералық бақылау жазбалары мен ұялы телефондағы бейнелер пайдаланылды. Осы төбелеске Алекс Генридің ішке жүгіріп кіргені және кері сауда орталығына қайтқаны көрінді. Сотта Кэмерон Фергюсон кісі өлтіру және дене ауырлығын келтіруде кінәлі деп танылды. Алекс Генри мен Жанхелл Грант Мюррей екеуі де 11–1 көпшілік дауыспен кінәлі деп танылды. Олардың төбелес оқиғасының орнында болуы пышақ соғуға ынталандыру болып бағаланды. Екеуіне де өмір бойына 19 жылдан кем емес мерзімге түрме жазасы берілді. 2015 жылдың 25 ақпанында Джонатан Фитчетті Prescot сауда орталығында өлтірген екі сотталған – Джерард Чайлдс пен Стивен Прайс апелляциялық сотқа шағымданып, апелляцияда жеңіске жетті. Жас жігіт Джонатан Фитчет сауда орталығында Чайлдспен жанжалдасып, оның досы Прайс қосылғаннан кейін қаза тапты. Екі айыпталушы да жәбірленушіні ұрып соққан, бірақ тәуелсіз медициналық сарапшы бір соққының ғана өлімге себеп болғанын және соққыны кім соққанын белгісіз екенін айтты. Ливерпуль аймақтық соты екеуін де ортақ мақсатпен кісі өлтірген деп айыптады. Апелляциялық сот ешқандай ауыр зиян келтіру ниеті болмағанын және «ортақ мақсат» туралы ешқандай дәлел болмағанын анықтады. Бірінші айыпталушының жазасы адам өлтіруден мансұққа дейін, ал екіншісінің жазасы төбелес жасауға дейін төмендетілді. Сот ортақ мақсат/бірлескен кәсіпорынның туындауы үшін ортақ жоспардың бар екенін растайтын нақты дәлелдер болуы керек екенін айтты. (Нақты актus reus-тың болмауы ескерілмеді.)