Кіріспе

Скрипка, альт және виолончель алғаш рет 16 ғасырдың басында Италияда жасалды. Олардың бар екендігіне ең ерте дәлел 1530 жылдардағы Гауденцио Ферраридің суреттерінде кездеседі, бірақ Ферраридің аспаптарында тек үш ішек болған. 1556 жылы Филибер Жамб де Фер жазған «Музыкалық академия» атты еңбегі скрипкалар отбасының бүгінгі күніміздегідей түрін толық сипаттайды. Скрипкалар, XV-XVI ғасырлардағы виэль, ребек және лира да браччо сияқты басқа да ішекті аспаптардан дамыған болуы мүмкін. Еуропадағы ішекті көмекейлі аспаптардың тарихы 9 ғасырға, Византия лирасына (немесе lūrā, грекше: λύρα) дейін жетеді. Олар ойлап табылғаннан бері скрипкалар отбасының аспаптарында көптеген өзгерістер болды. Аспаптың жалпы пішіні 17 ғасырда Amati отбасысы, Тирольдік Якоб Стайнер және Антонио Страдивари сияқты аспап шеберлерімен қалыптасты, және сол кездегі көптеген, сондай-ақ кейінгі шеберлер олардың үлгілерін ұстанды.

Ерте тарих

Скрипканың шығу тегі белгісіз. Кейбіреулер қақты Еуропаға Византия империясы мен Ислам әлемінен әкелінгенін айтса, енді біреулері қақтың Таяу Шығыстан емес, керісінше, Солтүстік және Батыс Еуропа арасындағы жиі байланыстардан пайда болғанын санайды. Уэльстік крвт (crowd, crouth) немесе латын тіліндегі атауы – хротта, өте ерекше және көне аспап. Энантий Фортунат бұл аспапты шамамен 609 жылы британдық деп атаған (chrotta Britanna canit). Хротта бастапқыда үш, кейін алты ішекпен тартылатын және қақпақпен ойналатын. Бұл аспап ең көне ішекпен тартылатын аспап және скрипканың атасы болуы мүмкін. Ішекпен тартудың шығу тегі белгісіз. Ең алғашқы ішекпен тартылатын аспаптар – Үндістанда табылған және сикомор ағашынан жасалған ойылған цилиндрлі раванастрон мен омерти. Олар виолончель сияқты ойнатылатын. Қытайда тағы бір екі ішекті ішекпен тартылатын аспап – эрху болған. Рюльманн, J, үнді аспаптарының көне, түпнұсқа немесе алғашқы екені дәлелденбегенін және қақтың әртүрлі жерлерде тәуелсіз пайда болғанына сенетінін айтты. 911 жылы қайтыс болған парсы географы Ибн Хуррададбих бірінші болып византиялық лираның бүктелген аспап ретінде византиялықтардың әдеттегі аспабы екенін және сол кездегі Ислам империяларында қолданылған рабабқа тең екенін айтқан. Византия лирасы Еуропаға батысқа тарады, ал 11-12 ғасырларда еуропалық жазушылар ішекпен тартылатын аспаптар туралы жазғанда фидл мен лира сөздерін бір-бірімен алмастыра қолданды (Encyclopædia Britannica, 2009). Осы уақытта рабаб Иберия түбегі арқылы Батыс Еуропаға әкелінді, ал екі ішекпен тартылатын аспап Еуропаға кеңінен таралып, түрлі еуропалық ішекпен тартылатын аспаптардың пайда болуына себеп болды. Ренессанс кезеңінде ребек әртүрлі өлшемдерде және дыбыс биіктігінде болды: сопрано, тенор және бас. Аспаптың кіші нұсқалары Италияда рибечкини, ал Францияда рубешет деп аталды. Келесі ғасырларда Еуропада екі түрлі ішекпен тартылатын аспап болды: бірі, көлденең пішіндес, қолға ұсталатын, итальян тілінде lira da braccio (қолға арналған скрипка) деп аталатын отбасы; екіншісі, иығы еңкейген және тізелер арасында ұсталатын, итальян тілінде lira da gamba (немесе viola da gamba, аяққа арналған скрипка) тобы. Ренессанс кезеңінде гамбалар маңызды және әдемі аспаптар болды. Фретті скрипкалар отбасы скрипкадан бірнеше жыл бұрын Еуропада пайда болды. Бірақ олар ақырында дауысы күшті (алғашқыда аристократиялық емес деп есептелген) lira da braccio отбасына жол берді.

Шығу

Гауденцио Ферраридің суреттерінде көрінетін скрипкаға ұқсас аспап туралы алғашқы нақты мәліметтер бар. 1530 жылы салынған «Апельсин ағашындағы Мадонна» картинасында, керуб иірімделген аспапта ойнап жатыр, ол скрипканың айқын белгілерін көрсетеді. Бірнеше жыл өткен соң, Сароннодағы Мадонна дейи Мираколи шіркеуінің күмбезіндегі фрескада, періштелер скрипка, альт және виолончель отбасының үш аспабын орындайды. Феррари бейнелеген аспаптардың алдыңғы және артқы бөліктері дөңгелектелген, ілгектері бар ілгек қораптарына бекітілген жіптері және f-тәсілдері бар. Оларда ладтар жоқ. Осы аспаптар мен қазіргі скрипканың арасындағы жалғыз айырмашылық – Ферраридің аспаптары үш ішекті және көбірек иілген пішінге ие. Бірінші скрипканы кім жасағаны белгісіз, бірақ олардың Солтүстік Италиядан шыққандығына, Миланның саяси ықпалында болған аймақтан шыққандығына күмәні жоқ. Ферраридің суреттері осы аймақта ғана емес, сонымен қатар Бреша және Кремона сияқты қалалар да ішекті аспаптар жасау шеберлігімен танымал болды. Скрипка туралы алғашқы жазбалық дерек Савойя қазынасының тізімдерінде кездеседі, онда «Верчеллиден келген трубалар мен виолон» үшін төлем жасалған, яғни Феррари «Апельсин ағашындағы Мадонна» картинасын салған Верчелли қаласынан «трубалар мен скрипкалар» алынған. Италиялық «violino» термині алғаш рет 1538 жылы қолданылған, сол кезде «violini Milanesi» (Миландық скрипкашылар) соғыстың аяқталуы туралы келіссөздер жүргізу үшін Ниццаға шақырылды. Скрипка көше музыканттары мен ақсүйектер арасында тез танымал болды, бұл Франция королі Карл IX-тың 16 ғасырдың екінші жартысында көптеген ішекті аспаптарға тапсырыс бергенін көрсетеді. 1555 жылы француз әкімдігі итальяндық скрипкашылардан би тобын шақырды, ал 1573 жылы Екатерина де Медичидің мерекесінде «музыка естіген ең әуенді музыка болды және балет отыздан астам скрипканың сүйкімді соғыс әуенімен сүйемелдеді», - деп жазды куәгер. Сақталған ең көне скрипка – Андреа Аматинің 1564 жылы Кремонада жасаған «Карл IX» скрипкасы, бірақ оның табелі күмәнді. Метрополитен өнер мұражайында Аматидің 1558 жылға дейін жасалған болуы мүмкін, бірақ «Карл IX» сияқты, оның күні расталмаған скрипкасы бар. Ең танымал және ең жақсы сақталғандарының бірі – Антонио Страдиваридің 1716 жылы жасаған «Мессия Страдивари» (сонымен қатар «Салабуэ» деп те аталады), ол өте сирек ойналған, тіпті ешқашан ойналмаған және жаңа күйде сақталған. Қазір ол Оксфордтағы Эшмолеан мұражайында сақталады.

Сауда скрипкалары

XIX және XX ғасырларда Францияда, Саксонияда және қазіргі Германиядағы Миттенвальдта, Тирольде (қазіргі Австрия мен Италияның бір бөлігінде) және Богемияда (қазіргі Чехияның бөлігінде) көптеген скрипкалар өндірілді. 1880-1914 жылдар аралығында Маркнейкирхеннен шамамен жеті миллион скрипка отбасы мүшелері мен бас скрипкалар, және одан да көп доғалар жіберілді. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Саксониядан жіберілген көптеген аспаптар, тіршілік көтеру құны арзан болғандықтан Богемияда жасалған. Мирекурдағы француз шеберханаларында жүздеген жұмысшылар еңбек еткенімен, саксон-богемиялық аспаптарды "көбінесе аты-жөні белгісіз, бірақ білікті жұмысшылар жылдам және арзан өнім шығарып отырды". Бүгінде бұл нарықта Қытай, Румыния және Болгариядан да аспаптар келіп түседі.

Соңғы өнертабыстар

Соңғы кезде Строх скрипкасы дыбыс көлемін арттыру үшін электр қуаты қолданылмаған граммофон сияқты механикалық күшейткішті пайдаланды. Кейбір Строх скрипкаларында үлкен сахнада естілуі үшін ойыншының құлағына бағытталған кішкентай "монитор" мүйізі болады, ал негізгі мүйіз көрермендерге қаратылады. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында электронды дыбыс күшейткіштері кеңінен таралғанға дейін Строх скрипкалары, әсіресе жазу студияларында қолданылды. Бұл бағытталған мүйізді скрипкалар дәстүрлі скрипкаларға қарағанда алғашқы жазу индустриясының технологиялық талаптарына жақсы сай келді. Строх – осы типтегі аспаптарды жасаған жалғыз адам емес. 1949 жылға дейін патенттік тізімдерде жиырмадан астам түрлі өнертабыс тіркелген. Көбінесе Строх деп жаңылысып, немесе Строх скрипкалары, фоно-скрипкалар, мүйізді скрипкалар немесе трубалы скрипкалар деп аталатын басқа аспаптар ұмытылып кеткен. Электрлі скрипканың тарихы 20-шы ғасыр бойына созылады. Электр күшейткіштерінің, жазу және ойнату құрылғыларының жетістігі Строх скрипкасын радио және жазу салаларында қолдануды тоқтатты. Акустикалық-электрлі скрипкалардың корпусы ішкі кеңістігімен және дыбыс тесіктерімен жабдықталған, оларды күшейткішпен немесе күшейткішсіз де ойнатуға болады. Қатты корпусты электрлі скрипкалар өзінен аз дыбыс шығарады, сондықтан электронды дыбыс күшейту жүйесін қажет етеді, ол көбінесе теңестіруді қамтиды және дыбыстық эффекттерді де қолдануға мүмкіндік береді. Электрлі скрипкалар төрт немесе тіпті жеті ішекке ие болуы мүмкін. Материалдардың беріктігі ішектердің жоғарғы шегіне қатысты белгілі бір шектеулер қояды, сондықтан олар әдетте E5 нотасына дейін күйленеді, ал қосымша ішектер әдеттегі төрт ішекті скрипканың G3 нотасынан төменгі ноталарға күйленеді. Галереяда көрсетілген бес ішекті электрлі скрипканы Джон Джордан 21-ші ғасырдың басында жасаған, ол C G D A E ноталарымен күйленген.