Кіріспе

Италиялық аспап жасаушы (1644–1737)

Антонио Страдивари (/s//t//r//æ//d//ɪ/'/v//ɑːr//i/, сондай-ақ /US// /'/v//ɛər//i/, anˈtɔːnjo stradiˈvaːri; шамамен 1644 – 18 желтоқсан 1737) – итальяндық аспап жасаушы және скрипка, виолончель, гитара, альт және арфа сияқты ішекті аспаптардың шебері. Оның тегінің латыншаланған түрі – Stradivarius, ал Strad деген атау оның аспаптарын атау үшін жиі қолданылады. Страдивари шамамен 1116 аспап жасаған, оның 960-ы скрипка болған. Қазірге дейін 650-ге жуық аспабы сақталған, оның ішінде 450-ден 512-ге дейін скрипка бар. Оның аспаптары ең жақсы аспаптардың қатарында саналады және өте құнды коллекциялық заттар болып табылады.

Отбасы және ерте өмірі

Антонио Страдиваридің туған күні, шамамен 1644 және 1649 жылдар аралығында, тарихшылар арасында көптеген дәлелдердің үйлесімсіздігіне байланысты пікіртал тудырды. 1668 және 1678 жылғы халық санауында оның жасы кішірейгені көрсетілген, бұл 1647 жылдан 1649 жылға дейінгі статистиканың жоғалуымен түсіндіріледі. Осы кезеңде Франция мен Испанияның Миландық және Модендік өкілдері арасындағы қақтығыс босқындардың ағынына себеп болды, олардың арасында Страдиваридің анасы да болды. Страдивари әулетінің тамыры кем дегенде 12-13 ғасырларға дейін жететін Кремонаның белгілі азаматтарынан тұрады. Отбасының атына алғашқы сілтеме немесе оның өзгеруі 1188 жылғы жер берілісі туралы келісімде кездеседі. Атаудың шығу тегіне қатысты бірнеше түсіндірме бар: кейбір дереккөздер бұл «stradivare» сөзінің көпше түрі екенін, Ломбардия тілінде «жол төлеуші» дегенді білдіреді десе, ал басқалары «de Strataverta» түрі «strada averta» сөзінен шыққан дейді, бұл Кремона диалектісінде «ашық жол» деген мағынаны білдіреді. Антонионың ата-анасы – Джулио Чезаре Страдиваридың ұлы Алессандро Страдивари және Леонардо Моронидің қызы Анна Морони. Олар 30 тамыз 1622 жылы үйленді және 1623 мен 1628 жылдар аралығында кем дегенде үш балаға ие болды: Джузеппе Джулия Чезаре, Карло Феличе және Джованни Баттиста. Содан кейін С. Просперо шіркеуінің шомылдыру тізімі тоқтатылады және 1628 мен 1644 жылдар аралығында олардың тағы балалары болған-болмағаны белгісіз. Бұл тізімдегі олқылық отбасының 1628-1630 жылдардағы қаладағы соғыс, ашаршылық және обаға байланысты Кремонаны тастап кетуімен немесе 1788 жылы Австрияның Иосиф II жүргізген шіркеу реформаларына байланысты жазбалардың жоғалуымен байланысты болуы мүмкін. Соңғы түсіндірме Страдиваридің көптеген таңбаларындағы «Cremonensis» (Кремоналық) сөзімен расталады, бұл оның жұмыс істеу үшін оралудың орнына қалада туғанын көрсетеді. Антонио 1644 жылы дүниеге келген, бұл факт кейінгі скрипкаларынан анықталады. Алайда, оның балалық шағы туралы ешқандай жазба немесе ақпарат жоқ, ал Кремонада болғандығы туралы алғашқы дәлел – оның 1666 жылдан сақталған ең көне скрипкасының таңбасы. Страдивари шамамен 12-14 жасында Никола Аматимен шәкірттікке түскен болуы мүмкін, дегенмен бұл факт бойынша аз да болса пікірталас бар. Бұл туралы дәлел ретінде оның 1666 жылғы скрипкасының таңбасында «Nicolai Amati шәкірті, 1666 жылы жасалған» деп жазылған. Алайда, Страдивари Аматидің басқа шәкірттерінен айырмашылығы, Аматидің атын өз таңбаларына жиі қоймаған. Страдиваридің алғашқы скрипкалары Аматидің кейінірек жасаған аспаптарына қарағанда оған аз ұқсайды. М. Шано Шардон, белгілі француз аспап жасаушысы, оның әкесі Страдиваридің «Он үш жасында Николо Аматинің шеберханасында жасалған» деген жазуы бар таңбасын көргенін айтқан. Бұл таңба әлі табылған жоқ немесе расталмаған. Амати Антонионың ата-анасы үшін де логикалық таңдау болған, өйткені ол Кремонадағы скрипка жасаушылардың ескі әулетінің өкілі болды және Италиядағы көптеген басқа аспап жасаушылардан әлдеқайда тәжірибелі болды. Кейбір зерттеушілер Антонио Страдивари мен Франческо Ругери арасында бұрын мойындалғаннан гөрі тығыз білім беру байланысы болғанына сенімді. Антонио Страдивари Николо Аматинің шәкірті болған деген кең таралған сенімге қарамастан, олардың жұмыстары арасында маңызды айырмашылықтар бар. Кейбір зерттеушілер Страдиваридің алғашқы аспаптары Аматидің жұмысына қарағанда Франческо Ругеридің жұмысына көбірек ұқсайды деп санайды. Сонымен қатар, шағын арқалық шынаны немесе кішкентай тесікті пайдалану, оны Николо Амати ғана емес, сонымен қатар оның барлық танымал шәкірттері қолданған, бірақ Антонио Страдивари қолданбаған, бұл Страдивари өзінің кәсібін Аматиден үйренбеген болуы мүмкін деген қосымша дәлелдерді ұсынады. Бұл шына немесе тесік пластиналардың қалыңдығын анықтауда маңызды рөл атқарды және Амати әулетінің шәкірттерінен ұрпаққа берілген техника болды. Бұл арқалық шына Ругери әулетінің аспаптарының ешқайсысында табылмайды, бұл Антонио Страдивари өзінің шеберлігін Франческо Ругериден үйренген болуы мүмкін, екеуіне де Амати әсер еткен. W. E. Hill & Sons Никола Аматидің еңбектерінде Страдиваридің қолының іздерін таба алмағанын мойындайды, бірақ Андреа Гварнери мен Франческо Ругеридің қолдары айқын көрінеді. Басқа бір теория бойынша, Страдивари ағаш өңдеуші ретінде бастаған: ол 1667 жылдан 1680 жылға дейін тұрған үй ағаш кесуші және инкрустатор Франческо Пескаролиге тиесілі болған. Страдивари Аматидің кейбір аспаптарын әшекейлеу үшін, нағыз шәкірті болмай-ақ жұмысқа алынған болуы мүмкін. Бұл теория Страдиваридің кейінірек жасаған скрипкаларындағы күрделі әшекейлермен және жиектермен расталады. Егер Страдивари Аматидің шәкірті болса, ол 1656-58 жылдары шәкірттікке түскен және 16 жасында, 1660 жылы алғашқы сапалы аспаптарын жасаған болар еді. Оның алғашқы таңбалары 1660 жылдан 1665 жылға дейін шығарылған, бұл оның жұмысының сапасы клиенттеріне тікелей ұсынылуға жеткілікті болғанын көрсетеді. Алайда, ол шамамен 1684 жылға дейін Аматидің шеберханасында қалған болуы мүмкін, өзінің мансабын дамыту үшін шеберінің беделін пайдаланған.

Бірінші неке

1667 жылдың 4 шілдесінде Страдивари өзінің алғашқы әйелі Франческа Феррабоскиге үйленді. Олардың қалай танысқандығына 1659 жылғы Пасхалық санақтан көрініс табуға болады, онда Феррабоскилер отбасы Амати үйінен төрт үй қашықтықта тіркелген. Франческа – қала тұрғыны Джакомо Капраның жас толған жесірі еді, олардың екі баласы болған. Франческаның ағасы 1664 жылы Пьяцца Гарибальди (бұрынғы Пьяцца Санта-Агата) алаңында Джакомоны арбалетпен атқан. Кейіннен ол елден қуылды, бірақ көп жылдар өткен соң Кремонаға оралуға рұқсат алды. Страдивари үйленгеннен кейін әйелінің ауданындағы Каса-дель-Пескаторе немесе Каса-Нузиале деп аталатын үйге көшті. Осыдан үш-төрт ай өткен соң, олар Джулия Мария есімді қызды дүниеге әкелді. Олар 1680 жылға дейін сол үйде тұрды, осы уақыт ішінде тағы бес балаға ие болды: бір апта ғана өмір сүрген нәресте ұл, содан кейін Франческо, Каттерина, Алессандро және Омобоно Страдивари. Страдивари шамамен 1680 жылы қазір No. 1 Piazza Roma (бұрынғы No. 2 Piazza San Domenico) деп белгілі үйді 7000 лираға сатып алды, оның 2000 лирасын сатып алу кезінде төледі. Үйдің құны 1684 жылға қарай толығымен төленді. Бұл үй Кремонадағы басқа да скрипка жасаушы отбасылардың, оның ішінде Аматилер мен Гварнерилердің үйлерінен жақын жерде орналасқан. Страдивари, әдетте, шатыр мен мансардада жұмыс істеген, және ол өмірінің соңына дейін осы үйде тұрды. Страдиваридің әйелі Франческа 1698 жылдың 20 мамырында қайтыс болды, ал бес күннен кейін салтанатты жерлеу рәсімі өтті.

Екінші неке

1699 жылы 24 тамызда Страдивари екінші әйелі Антония Мария Замбеллиге үйленді. Ол үйленген кезде 35 жаста болды. Олар 1700 жылдан 1708 жылға дейін бес бала сүйді: Франческа Мария, Джованни Баттиста Джузеппе, Джованни Баттиста Мартино, Джузеппе Антонио және Паоло.

Өлім

Страдивари 1737 жылдың 18 желтоқсанында Кремонада 93 жасында, шамамен 75 жыл аспап жасаумен айналысқаннан кейін қайтыс болды. Ол Сан-Доменико шіркеуіне жерленген. Оның қабірі өлімінен сегіз жыл бұрын кремоналық бір отбасыдан сатып алынған, қабір тасына олардың есімі орнына оның есімі жазылған.

Уилл

Страдивари өмірінде мол байлыққа ие болды. 1729 жылы жасалған өсиетнамасында оның әйелімен қоса, сегіз тірі мұрагері бар екені көрсетілген. Замбеллиге киім-кешегі, төсек-жабдықтары, шаруашылық заттары және зергерлік бұйымдарының жартысы қалды. Антонияның қамқорлығы ең үлкен екі ұлына жүктелді. Аннунциата Катеринаға зергерлік бұйымдары, киім-кешегі, төсек-жабдықтары және қарыздардан түсетін кіріс берілді. Ең кіші ұлы Паолоға 1000 лираға бағаланған алты дайын скрипка, сондай-ақ шаруашылық заттары мен ақша берілді. Діни орденге қосылған тағы үш бала мұраның өз үлесін алды: Мария монах ретінде жылдық зейнетақы алады; Алессандро дін қызметкері ретінде үй ипотекасынан белгілі бір кіріс алады; ал Джузеппе, тағы бір дін қызметкері, кондитерлік дүкеннің жарты үлесінен кіріс алады. Оның екі ұлына 150 және 300 лирадан, Аннунциатаға 170 лира, ал Франческаға 100 лира жыл сайын төленеді. Оның алғашқы некесінен қалған екі ұлы да отбасылық шеберханада жұмыс істеген. Он сегіз жасында Неапольде жаңа жұмыс іздеп кеткен Омобоно алты скрипка мұраға алады, ал әкесінің ізбасары аталған Франческо барлық мүлікті, соның ішінде құралдарды, қалыптарды, дайын скрипкаларды, үлгілерді және, әрине, әкесінің атағын мұраға алады. 1733 жылы ол кіші ұлына жергілікті тоқыма фабрикасындағы үлестің бір бөлігін 25 000 лираға сатып алды.

Ерте мансап

Страдивари өзінің стилін бірте-бірте дамытқан болуы мүмкін. Оның алғашқы скрипкаларының кейбіреулері кішкентай болды, бірақ 1679 жылғы Hellier скрипкасы бұл ереженің ерекше жағдайы болды, оның пропорциялары айтарлықтай үлкен болды. Страдиваридің ертедегі (1684 жылға дейінгі) скрипкалары сол дәуірдегі Аматидің аспаптарынан күрт өзгеше келеді; Страдиваридің құрылысы берік, қисықтары дөңгелек емес, ал шыршалар тереңірек орналасқан. 1680 жылға қарай Страдивари кем дегенде шағын, бірақ өсіп келе жатқан беделге ие болды. 1682 жылы Венециялық банкир Англия королі II Джеймсқа сыйлық ретінде табындау жоспарлаған аспаптардың толық жиынтығын тапсырды. Бұл аспаптардың тағдыры белгісіз. Козимо III де Медичи бес жылдан кейін тағы бес скрипка сатып алды. 1684 жылы Амати қайтыс болды, бұл оқиғадан кейін Страдивари өнімділігінің айқын өсуі байқалды. 1684 және 1685 жылдар оның стиліндегі маңызды өзгерістерді де белгіледі – ол қолданған өлшемдер көбінесе ұлғайды, ал оның аспаптары 1640 және 1650 жылдардағы Амати еңбектерінің стиліне жақындады. Страдиваридің аспаптары келесі бес жылда айтарлықтай өзгермеді, бірақ 1688 жылы ол бейімді кескіштің анық контурын жасауды бастады және аспаптардың мойындарын қарамен шектеуді енгізді, бұл өте жаңашыл жақсарту болды. Страдиваридің мансабының басындағы салыстырмалы табысы оған скрипка жасауда тәжірибелік тәсілдерді қолдануға мүмкіндік берген болуы мүмкін. Шындығында, Страдиваридің ерте мансабы кең ауқымды тәжірибелермен сипатталады, ал оның осы кезеңдегі аспаптары көбінесе кейінгі жұмыстарына қарағанда нашар сапалы деп есептеледі. Дегенмен, ол бас жағын мұқият ойып жасауы және шыршаларды орнату шеберлігі оны әлемдегі ең шебер қолөнершілердің бірі ретінде таныстырды, соның айғағы – 1690 жылғы «Тоскан» скрипкасы. 1690 жылға дейінгі аспаптар кейде «Аматизе» деп аталады, бірақ бұл толыққанды дұрыс емес; себебі Страдивари кейін көптеген аспаптар жасағандықтан, адамдар оның ерте туындыларын Амати стилімен байланыстыруға тырысады. 1680 жылы Страдивари No. 1 Пьяцца Ромаға (бұрынғы No. 2 Сан-Доменико алаңы) көшті. Үй Кремонаның басқа да бірнеше скрипкашы отбасыларынан, соның ішінде Аматилер мен Гварнерилерден бірнеше есік қашықтықта орналасқан еді. Страдивари, әдетте, үйдің шатырында және мансардасында жұмыс істеді және өмірінің соңына дейін осы үйде тұрды. Гальяно отбасының мүшелері, мысалы, Дженнаро мен Николо, 1740 жылдары аспаптардың тамаша көшірмелерін жасады, бірақ Страдивари аспаптарына ұқсас нәрсе – форманың орындалуы мен доғасы, сондай-ақ әрдайым жақсы және егжей-тегжейлі лак болды. Николо әдетте виолончельдері үшін B формасын қолданды, ал отбасы ішіндегі өнім сапасы төмендеген сайын, Страдивари модельдері Неапольде толығымен қолданудан шығарылды. Паоло Страдивариден көптеген Strad аспаптарын алған граф Коцио Джованни Баттиста Гуадагнитиге аспаптардың бірнеше көшірмелерін жасауды тапсырды. Көшірмелерде Strads-тың көптеген ерекшеліктері болғанымен, олар әлі де Гуадагнити шеберханасының қағидаларына бағынышты және өндірушінің Турин кезеңін жақсы көрсетеді. Винченцо Панормо да көптеген скрипкаларын Strads үлгісінде жасаған көптеген литьярлардың бірі болды. Ол бұл туралы 1779 және 1789 жылдар аралығында Парижде, Страдтың тағы бір ізбасары Леопольд Реноденмен тығыз жұмыс істеген кезде білді. Страдиваридің ықпалы Испанияда да Гранада және Мадридтің Хосе Контрерасының керемет еңбектерінде көрінеді. Испания королінің сарайы арқылы Страдивари аспаптарына қол жеткізген ол, 1717 жылғы Страдивари виолончелінің мойнын ауыстыруға және тіпті оның арқасы мен қабырғаларын жасауға жеткілікті тәжірибелі болды. Ол аспаптың түпнұсқа лагын және күрделілігін өте жақсы еліктей білді.

19 және 20 ғасырлардағы ықпал

XIX ғасыр бұрынғы ғасырлармен салыстырғанда көп оқиғаға толы болған жоқ. Осы кезеңдегі ең маңызды аспап шеберлерінің қатарында Джованни Рота, сондай-ақ Франциядағы Франсуа Шано және АҚШ-тағы суретші, өнертапқыш және музыкант Уильям Сидни Маунт есімдері бар, олар екеуі де тәжірибелік скрипкалар жасаған. XX ғасыр – кремондық аспап жасаудың қайта жандануы деп аталатын дәуір болды. Осы кезеңде Джузеппе Антонио Рокка, Джованни Баттиста Морасси, Белтрами және Антониацци отбасы сияқты аспап шеберлері бұрынғы оқиғасыз және тәжірибелік кезеңнен шықты. Бұл шеберлер кейде өздерінің алғашқы скрипкаларын Страдиваридің үлгілеріне негіздесе, кейіннен өздерінің жеке үлгілерін жасап, бір-бірінің жұмысына әсер етті.

Страдивари мен оның ұлдары

Антонионың ұзақ еңбек жолы болғанымен, ол 1000-нан астам аспапты толығымен өзі жасаған емес, яғни оның ұлдары Франческо мен Омобоно, сондай-ақ үшінші ұлы да оның шеберханасында уақыт-уақыт жұмыс істеген болуы керек. Омобоно он сегіз жасында шеберханадан кеткені белгілі, ол өздігінен бірнеше аспап жасады, мысалы, «Благроув» және 1732 жылғы тағы бір скрипка. Франческо өмір бойы әкесінің дүкенінде жұмыс істеді, дербес түрде «Салабуэ» (1742) және «Оливейра» сияқты азаматтар скрипкаларын жасады. Франческоның Антонионың өсиетінде үлкен үлес иеленуінің басты себебі осы болды, ал Омобононың үлесі шағын болды. Антонио мен оның ұлдарының шеберлігінің арасындағы маңызды айырмашылықтардың бірі – олардың аспаптарындағы жиекше сапасы еді, ол Франческо мен Омобоно жағдайында «көз тартарлықтай нашар» деп сипатталды. «Франческоның жеке туындылары деп сенімді түрде айтуға болатын аспаптардың саны санаулы. [Бар болғаны] екі нақты белгішеме белгілі: «Franciscus Stradivarius Cremonensis / Filius Antonii faciebat Anno 1742». Ерекшелігі, ол Антонионың белгішемелерінде кездесетін A+S мөрбасын қамтымайды. Тағы бір белгішемеде «Антонионың басшылығымен / Страдивари Ф. Кремона 1737» деп жазылған. Бұл, әрине, оның әкесі қайтыс болған жыл, ал «sotto la disciplina» («басшылық астында») деген тіркес басқа да бірнеше аспаптарда кездессе де, мұнда оның құрметінің ерекше белгісі болуы мүмкін».