Кіріспе

Бельгиялық скрипкашы және композитор (1858–1931)

Эжен Огюст Исаэ (øʒɛn iza. i; 16 шілде 1858 – 12 мамыр 1931) – бельгиялық виртуоз скрипкашы, композитор және дирижер. Ол "Скрипканың патшасы" деп есептелді, ал Нейтан Милштейн оны "царь" деп атады.

Исай скрипкасының аңызы

Евгений Исае "шеберлер" отбасынан шыққан, бірақ оның отбасының көп бөлігі аспаптарда ойнаған. Скрипкашы Арнольд Штайнхардт айтқандай, Исае отбасы арқылы ұрпақтан-ұрпаққа жеткен алғашқы скрипка туралы аңыз бар: бір топ ағаш кесушілер орманнан бір бала тапқан және оны ауылға әкелген. Бала өсіп, темірші болды. Бір күні ауыл мерекесінде ол скрипкада керемет ойнап, барлығын таң қалдырды. Содан бері ауыл тұрғындары оның скрипкасының үнімен билеп, ән айтуды ұната бастады. Бір күні, ат жаяулау үшін теміршіге тоқтаған белгілі бір кісінің қызметшісі скрипканы ішінде көріп, жас теміршіге графтың сарайындағы музыканттардың ойнайтын жаңа итальяндық аспапты естігенін айтты. Бұл аспап, скрипка, виоладан әлдеқайда жақсы еді – оның үні адам дауысына ұқсап, барлық сезім мен құмарлықты білдіре алатын. Сол сәттен бастап, жас жігіт енді виоласын ойнауға құштар болмады. Ол күні-түні сол керемет жаңа аспапты ойлады, ол қуаныш пен қайғыны білдіріп, тікелей адам жүрегіне жетіп, әсер ететін. Содан кейін оған түс көрді: ол өзінің сүйіктісі Биетлинге ұқсас, сипаттауға келмейтін сұлулықтағы бір әйелді көрді. Ол оған жақындап, маңдайынан сүйді. Жас жігіт оянып, қабырғаға қарады – бұрын сынған және ұмытылған виоласы ілінген жері бос еді және ол көзіне сенуге батыл болмады: виоланың орнына әдемі пропорциялары бар жаңа аспап тұрды. Ол оны иығына қойып, смычкімен тартып, шынымен де құдайлық дыбыстар шығарды. Скрипка жылы үнмен ән шырқады: ол қуаныштан жылады, музыкант та осы сезімді бастан кешірді. Осылайша, аңыз бойынша, алғашқы скрипка Арденнге және Исае отбасына келді.

Алғашқы жылдар

Лиеж қаласында туған Исаи бес жасында әкесінен скрипка сабақтарын бастады. Кейін ол әкесінің оқытуын өзінің аспабындағы барлық білімінің негізі деп мойындады, тіпті ол өте беделді ұстаздардан білім алғанмен де. 1867 жылы Исаи Лиеждің Корольдік консерваториясына Дезире Хайнбергпен бірге оқуға түсті, осы процесте Виоттидің 22-ші скрипка концерті үшін ортақ екінші жүлдеге ие болды. Содан кейін ол екі жыл бойы Брюссельде Генрик Винявскимен және Парижде Анри Вьётемпстен білім алды. Эрнест Блох, Жаша Бродский, Матье Крикбум, Джордж Энеску, Шарль Гудре, Джулия Клумпке, Луи Персингер, Оскар Шумский және Жак Тибо да оның шәкірттері болды. Консерваторияда профессор болып жұмыс істеген кезеңде Исаи Еуропа, Ресей және АҚШ-ты қамти отырып, одан да көп гастрольдік сапарлар жасады. Денсаулығына қарамастан, әсіресе қолдарының жағдайына алаңдаса да, Исаи өнер көрсеткенде ең жақсы өнер танытты, және көптеген белгілі композиторлар оған маңызды шығармаларын арнады, соның ішінде Клод Дебюсси, Камиль Сен-Санс, Сезар Франк және Эрнест Шоссон. Ол Сен-Санстың бастапқыда тек фортепианоға арналған «Вальс түріндегі этюд» шығармасын скрипка мен оркестр үшін аранжировкалады. Франктің Ля мажордағы скрипкалық сонатасы 1886 жылы Исаи мен оның әйеліне үйлену тойына сыйлық ретінде жазылған. Исаи оны өмірінің соңына дейін жиі орындады. Шоссонның «Поэмасы» Исаидің концерт туралы сұрауға стандартты жауабы болды. Жозеф Сигети осы екі арнау Исаиге деген зор құрметті көрсеткенін айтты. 1886 жылы ол Дебюссидің «Струнный квартет» шығармасының тұсаукесерін өткізген «Исаи квартеті» атты квартетті құрды.

Оқыту және шығармашылық

Физикалық жағдайлары нашарлаған сайын, Исаи оқыту, дирижерлік және ерте балалық шағынан бері ұнаған композициямен көбірек айналысты. Оның ең танымал шығармаларының қатарында жеке скрипкаға арналған алты сонатасы, op. 27, ертiс скрипкаға арналған соната, op. 28, екі скрипкаға арналған бір соната, түрлі аспаптарға арналған сегіз поэма (бір немесе екі скрипка, скрипка мен виолончель, скрипкалық квартет) және оркестр (Poème élégiaque, Poème de l'Extase, Chant d'hiver, Poème nocturne, және тағы басқалары), бассыз скрипкалық оркестрге арналған шығармалар (соның ішінде Exil), бірнеше скрипка концерттері, скрипка мен фортепианоға арналған түрлі қысқа шығармалар, екі скрипкалық трио, ерте скрипкалық квинтет және өмірінің соңында валлон тілінде жазылған «Кенші Петр» операсы бар. 1898 жылы Исаиге Нью-Йорк филармониясының музыкалық директоры лауазымы ұсынылды, бірақ тығыз концерттік кестесіне байланысты одан бас тартты. 1918 жылы ол Цинциннати симфониялық оркестрінің музыкалық директоры лауазымын қабылдады, онда 1922 жылға дейін қызмет етті және бірнеше жазулар жасады. Соңында, 1931 жылы, қант диабетінің салдарынан сол аяғын ампутациялауға мәжбүр болған Евгений Исаи Бельгиядағы Форст қаласындағы үйінде, 48 Brugmann даңғылында қайтыс болды және Брюссельдегі Иксель зиратына жерленді.

Актерлік мансап

Ысаи орындаушы ретінде өте тартымды және өзгеше болды. Пабло Касальс Ысаиден бұрын скрипкашының дұрыс әуенмен ойнағанын ешқашан естімегенін айтты, ал Карл Флеш оны "өмірімде естіген ең көрнекті және ерекше скрипкашы" деп атады. Ысаидің үлкен және икемді дыбысы болды, оған вибратоның алуан түрлілігі әсер етті – мүлдем вибратосызден өте күштіге дейін. Ол: "Тұрақты тербелмеңіз, бірақ әрдайым тербелісте болыңыз" деді. Оның жұмыс істеу әдісі, өзінің сөздерімен айтқанда: "Эмоция, поэзия, жүрекке бағытталған нәрсе болмауы керек". Дирижер сэр Генри Вуд: "Тонның сапасы керемет әдемі болды. Ол өзінің замандастарының кез келгенінен скрипкадан көбірек бояу шығарғандай болды" деді. Ысаидің орындауларының ең ерекше ерекшелігі, мүмкін, оның шеберлікпен қолданған рубатосы ("ұрланған уақыт") болды. Сэр Генри Вуд: "Ол бір нотадан уақыт ұрласа, оны төрт такт ішінде адал түрде қайтаратын" деді. Оның алғашқы некесі 1886 жылдың 28 қыркүйегінде Арлонда Луиза Бурдаумен (Дендермондтан) болды, олармен үш ұл және екі қызы болды: Габриэль (1887–1961), Кэрри (1889–1930), Тереза, Тези деп аталған (1890–1956), Антуан (1894–1979) және Теодор (1898–1934). Сезар Франк оларға өзінің скрипкалық сонатасын тойдың күні сыйлық ретінде тартты, және асығыс репетициядан кейін Ысаи осы туынды тойда орындады. Сонатаның ресми концерттік тұсаукесері 1886 жылдың 15 желтоқсанында Брюссельде Франктың қатысуымен өтті. Луизаның қайтысынан кейін (1924 жылдың 9 ақпанында) ол өзінің шәкірті Жанет Динцинге (1902–1967), өзінен 44 жас кішіге үйленді. Ол жас кезінде Франц Кнайзель, Леопольд Ауэр және Отакар Шевчик сияқты белгілі ұстаздардан сабақ алған скрипкашы еді. Ысаи оны 1922 жылы Цинциннати оркестрінің дирижері болып жұмыс істеген кезде кездестірді. Ол оның ауру жылдарында оған күтім жасады. Евгений қайтыс болғаннан кейін оның жалғыз тілегі – оның қойылымдарын оның атымен жалғастыруы болды. Оның інісі пианист және композитор Тео Ысаи (1865–1918) болды, ал оның шөбересі Марк Ысаи, Classic 21 радиосының негізін қалаушы және Machiavel рок тобының барабаншысы. Евгений Ысаи Бельгия королевасы Элизабетпен де жақын дос болды, оған ол талантсыз болса да, скрипка үйретті. Оның жесірі оның қайтысынан кейін патшалық оқытуды өз мойнына алды, ал королева оның құрметіне байқау өткізді. Оның немересі Надин Ысаи Мосбо танымал концерт пианині болды, ол Канадаға қоныстанғанға дейін Хосе Итурбимен Еуропаны аралады. Ол сондай-ақ Онтарионың Хантсвилл қаласында CKAR радиосында классикалық радио бағдарламасын жүргізіп, өнер көрсетті. Ысаидің шөбересі Франк Мосбо – канадалық музыкант/әнші және жүлделі коммерциялық джингл композиторы. Ысаи де Клод Дебюссидің досы болды және кейде онымен хат алысып тұратын. Екеуі де бір-бірін жоғары бағалаған, ал Ысаи жас композитордың мансабының бастапқы кезеңінде маңызды қолдау көрсеткен. Дебюсси өзінің жалғыз скрипкалық квартетын осы скрипкашыға арнады, ол партитураны мұқият зерттеді. Квартет 1893 жылдың 29 желтоқсанында Париждегі Société Nationale-де Ysaÿe Quartet орындауында тұсаукесерге ие болды, сын-пикирлер әртүрлі болды. Виртуоз бен композитор Дебюссидің "Ноктюрндерін" жазу кезінде де хат алысты.

Евгений Исаи коллекциясы

Бельгия Корольдік кітапханасының Музыка бөлімінде сақталатын Евгений Исаев коллекциясы, төрт онжылдық бойына жасалған сатып алулармен және 2007 жылы Исаев отбасының сыйлықтарымен құралады. Музыканттың өмірі мен шығармаларын зерттеу үшін аса маңызды дереккөз саналатын бұл коллекцияға 700-ге жуық хат пен қолжаз ноталар, 1000-нан астам баспа ноталар мен кітаптар, көптеген фотосуреттер, төрт фильм және шамамен елу 78 RPM және 33 RPM үнтаспалары кіреді. Қолжазба және баспа ноталарының тағы бір жинағы Нью-Йорктегі Джульярд мектебінде сақтаулы.

Құрметтер

1900: Леопольд орденінің офицері. 1919: Леопольд орденінің командирі.

Концертант шығармалары

D минорындағы Poème élégiaque (Poème No.1) скрипка мен оркестр үшін, Op.12 (1902/3) [Жак Иссая оркестрлеген]
Au rouet (Poème No.2), скрипка мен оркестр үшін, Op.13
Chant d'hiver (Poème No.3), B минорындағы скрипка мен оркестр үшін (немесе фортепиано), Op.15 (1902) [Струнный квинтеттің бірдей музыкасы]
Медитация, виолончель мен оркестр үшін, Op.16
Скрипка концерті No. ?, G минорында, скрипка мен оркестр үшін, Op.17 (1893,1901,1908,1910) [2012 жылы табылған қолжазбалар, Шербан Лупу 4 қолжазба нұсқасы бойынша қайта құрастырылған және Сабин Пауца 2017 жылы оркестрлеген]
Berceuse, F минорында, скрипка мен оркестр үшін, Op.20
Extase (Poème No.4), скрипка мен оркестр үшін, Op.21 (Миша Элманға арналған)
Sérénade, виолончель мен оркестр үшін, Op.22
Les neiges d'antan (Poème No.5), скрипка мен оркестр үшін, Op.23 (1911)
Divertimento, скрипка мен оркестр үшін (немесе фортепиано), Op.24 (1921) [1. Molto moderato; 2. Allegro non troppo vivo]
Amitié (Poème No.6), 2 скрипка мен оркестр үшін, Op.26
Poème nocturne (Poème No.7), скрипка, виолончель және оркестр үшін, Op.29
Harmonies du soir (Poème No.8), струнный квартет пен оркестр үшін, Op.31
Fantasia, скрипка мен оркестр үшін, Op.32
Скрипка концерті No.8 [I. Grave e lento poco mesto; II. Andante non troppo; III. Темп көрсетілмеген] [Жак Иссая оркестрлеген]
Скрипка концерті No. ?, E минорында, скрипка мен оркестр үшін [I. Allegro appassionato non troppo vivo]
Saltarelle carnavalesque, A минорында, скрипка мен оркестр үшін (немесе фортепиано), Op. posth.