Кіріспе
П. Г. Вудхаус-тың 1917 жылғы романы
"Жайсыз ақша" – П. Г. Вудхаус-тың романы, алғаш рет АҚШ-та 1916 жылдың 17 наурызында Нью-Йорктегі D. Appleton & Company баспасында, ал Ұлыбританияда 1917 жылдың 4 қазанында Лондонның Methuen & Co. баспасында жарық көрді. Бұл оқиға бұрын АҚШ-та "Saturday Evening Post" журналында 1915 жылдың желтоқсанынан бастап, ал Ұлыбританияда "Strand Magazine" журналында 1916 жылдың желтоқсанынан бастап бөлім-бөлім жарияланған. Негізінен Нью-Йорк қаласында және содан кейін Лонг-Айленд ауылдық аймағында орын алатын оқиға, бір кезде гольф ойнауға көмектескен бай американдықтан мұраға байлық алған, жағымды, бірақ қиын жағдайдағы "Билл" Лорд Доулиш туралы баяндайды. Билл бай адамның немересі Элизабет Бойдқа ештеңе қалдырмағанын білгенде алаңдап, ақшаның жартысын оған беруге шешім қабылдайды, бірақ бұл күткеннен қиын болып шығады. Романның кейбір кейіпкерлері мен орындары Вудхаус әңгімелерінде қайта пайда болады. Марвис шығанағы көптеген әңгімелер мен романда кездеседі. Публицист Роско Шериф "Арчидің арамдықтары" (1921) романында, ал жас заңгер Джеральд "Джерри" Николс "Анонимді бакалаврлар" (1973) романында қайта оралады. Нью-Йорк мейрамханасы Рейгельхаймер "Тәтесі мен жалқау" (1916) әңгімесінде, Брукпорт ауылы "Жилл-де-Реклесс" (1920) романында тағы да пайда болады, ал Клэр Фенвик кейіпкері "Атлантик" атымен танымал White Star Line компаниясына тиесілі пароходта саяхаттайды, ол "Кемедегі қыз" (1921) романында суреттелген.
Сюжет
Уильям Фитц Уильям Деламер Чалмерс, Лорд Доулиш немесе "Билл" Лондон клубының хатшысы болып жұмыс істейді. Оның сұлу қалыңдығы Клэр Фенвик, егер ол көп ақша таппаса, оған үйленбейді. Билл Америкада ақша табады деп үміттеніп, оның америкалық досы Гейтс Биллге Нью-Йорктегі пәтерінің кілтін береді. Клэрге американдық досы Паулиннен немесе "Поллиден" хат келеді, ол Алжиге, лорд Уэзербиге, тағы бір бай емес ағылшын лордына үйленді. Поли Нью-Йорктегі Рейгельхаймердің мейрамханасында би билеп, көп ақша табады. Ол Клэрді қонаққа шақырады және өзінің баспасөз агенті Роско Шерифтің нұсқауы бойынша жарнама үшін Кларенс есімді жылан мен Юстас есімді маймыл сатып алғанын айтады. Билл өзінің досы, адвокат Джерри Николстен Биллдің гольфпен көмектескен америкалық Айра Наткомбтен миллион фунт мұра еткенін біледі. Миллионер немересіне тек жиырма фунт қалдырды, ал немересіне ештеңе қалдырмады, оған барлық ақшасын ескі өсиеттерде қалдырған. Билл онымен кездесіп, ақшаны бөлісу керек деп ойлайды. Немересі Элизабет Бойд Лонг-Айлендтегі Брукпортта аянбай жұмыс істейтін ара шаруашылығымен айналысады, ол жерде ол өзінің жауапкершіліктен тыс ағасы "Натти" Клод Наткомб Бойдпен бірге тұрады. Джерридің хатында Наткомбтің ақшасы Лорд Доулиш деген адамға кеткені туралы айтылған. Нью-Йоркте Билл Елизаветаға ақшаны бөлісуді ұсынған хат жібереді, бірақ ол бас тарту туралы жауап жібереді. Гейтстің досы Натти Гейтстің пәтерінде кездеседі және Биллмен танысады. Ол өзін тек Билл Чалмерс деп атайтын Биллді Рейгельхаймердің достарымен бірге болуға шақырады. Рестораннан Клэр Биллді көреді, ол билеген кезде официантқа қатты соқтығысады, бірақ оған жақындамайды, өйткені Поллидің бай досы Дадли Пикеринг Клэрге қызығушылық танытады. Натти Биллдің Лорд Доулиш екенін біледі және ақша табуға үміттеніп, оны ара фермасына шақырады. Елизавета бастапқыда Натти үйіне бөтен адамды әкелгенде ренжіді, бірақ ол Биллмен ара шаруашылығы мен гольфпен байланысады. Ол Лорд Доулишке ашуланғандықтан, оның қайырымдылық жасауға тырысқанын сезінгендіктен, Билл өзінің жеке басын жасырады. Поли Алжи, Клэр, Дадли және маймылды Брукпорттағы үйіне әкеледі. Дадли мен Клэрдің некелесуі. Ол Биллді қайтадан көріп, онымен ажырасады, ол Биллдің Рейгельхаймердің үйінде бір қызмен би билегенін көрді. Дадли жергілікті ұрлықтарға алаңдайды, ол Биллді ұры деп күдіктенді. Полидің үйінде маймыл жұмыртқа мен табақтарды лақтырып, Дадлиді шағып алады да, қашады. Натти маймылды көреді, бірақ Элизабет Наттидің ішімдік ішуін тоқтатуын қалайды, оны көрмейміз деп жүр, ал Натти ішімдік ішуден бас тартады. Елизавета маймылды бір-екі күнге қалдырады, егер Натти ойын өзгертсе. Билл Клэрдің Дадлимен ажырасу алдында ғана қалысып кеткенін біледі. Клэр Биллді танымай отыр, бұл Дадлиді Биллдің ұры екеніне сенімді етеді. Дадли бал ара фермасын револьвермен зерттейді, ал қапысынан атып, маймылды өлтіреді. Билл мен Элизабет өлі маймылды тауып алады, не істеу керектігін білмей, оны алып кетеді. Дадли олардың ұрлық жасағанын ойлап, артынан ілеседі, ал Елизавета оны естиді. Ол қорқады, бірақ Билл оны жұбатады және олар бір-біріне деген сезімдерін мойындайды. Олар өлі маймылды Алжидің үйіне тастап кетеді, оған Дадли кіреді. Оны сол жерден Поли, Алжи және Клэр табады. Олар Дадлиді маймылды өлтіргені үшін айыптайды, ал Клэр олардың келісімін бұзады. Клэр Биллдің мұрасы туралы біліп, оны қайтарып алуға тырысады, бірақ ол қарсы шығады, ол Елизаветамен бақытты түрде қайтқан. Клэр Елизаветаның Биллдің кім екенін білетінін және оған ақша үшін үйленетінін айтып, Дадлиге қайтады. Елизаветаның Биллге ақша үшін айтты деп қате ойлаған Натти оны жұбатуға тырысады. Билл мұны естіп, Клэр дұрыс айтты деп ойлайды. Элизабет Наттидің бірнеше күн бұрын Биллдің Лорд Доулиш екенін айтқанын түсіндіреді, бірақ ол оны шын жүректен жақсы көреді. Билл оған сенеді, бірақ Елизавета Биллдің оған деген сезімдеріне күмәнданатынын сезініп, оған кетуін айтады, ал ол қалаға қарсылықпен кетеді. Джерри Николс пайда болады және Элизабеттен өзінің заң фирмасының басшысы әкесіне ерте әрекет еткені туралы айтпауын сұрайды; Наткомб өзінің соңғы өсиетінде ақшасын Элизабетке қалдырды. Натти Джерримен бірге тойлайды, ал Элизабет Биллдің пойызына жетеді. Олар пойыз Нью-Йоркке жеткенде үйленіп, кейін бірге үлкен ара фермасын басқаруды жоспарлап отыр.
Өмірбаян
Романның басында Билл хатшы болып жұмыс істейтін эксклюзивті клуб, Браунс, Лондонның нақты клубы Уайтс негізінде құрылған. "Жай ақша" кітабының бірінші тарауында Браунс Сент-Джеймс көшесінде орналасқан деп көрсетілген, ал Уайтс шындығында Сент-Джеймс көшесінде орналасқан. Соңғы тарауда Елизавета мен Билл "Бесінші авенюдің бұрышындағы жиырма тоғызыншы көшедегі" шіркеуде үйленуге келіседі; бұл 1914 жылы Уодхаус әйелі Этельмен үйленген Кішкентай шіркеуге жасалған сілтеме. Романдағы ойдан шығарылған Брукпорт ауылы, Уодхаустардың некелерінің алғашқы жылдарында тұрған Нью-Йорктегі Брукхейвендегі Беллпорт ауылынан шабыттанған болуы мүмкін.
Жариялану тарихы
Бұл әңгіме 1915 жылдың 4 желтоқсаны мен 1916 жылдың 15 қаңтары аралығында "Saturday Evening Post" журналында, ал 1916 жылдың желтоқсаны мен 1917 жылдың маусымы аралығында "Strand Magazine" журналында бөлім-бөліммен жарияланды. Бұл Вудхаус Джордж Хорас Лоримерге "Пост" журналына сатқан екінші романы болды, алғашқысы – "Something Fresh". Екі жарияланым да жеті бөлімнен тұрды. "Post" журналындағы жарияланым АҚШ басылымымен дерлік бірдей, ал "Strand" журналындағы жарияланым Ұлыбритания басылымымен дерлік бірдей. Екі жарияланымда да Кларенс Ф. Андервуд салған суреттер пайдаланылды. АҚШ басылымы мына сөздермен арналды: "Жаным әйелім, оған құт-береке болсын". АҚШ-тың алғашқы басылымында Кларенс Ф. Андервуд салған алдыңғы беттік сурет және жеті иллюстрация бар. Андервуд шаңдық қаптаманың алдыңғы жағына түсті сурет салды, ол мәтіннің 222-бетінде (және екі журналдағы жарияланымдардың соңғы бөлімінде) қара-ақ түспен көрсетілді. 1976 жылғы Ұлыбритания басылымында Вудхаус жаңағы сөзді қайта жазды.
Бейімделулер
1918 жылы «Қалқымалы ақша» деген атақпен үнсіз фильм шығарылды.