Кіріспе

Тираннозавроидтар (Tyrannosauroidea) – тірі терропод динозаврлардың суперотбасы (немесе кладасы), оған Тираннозавридтер отбасы және оларға жақын туыстар кіреді. Тираннозавроидтар Юра кезеңінен бастап Лауразия суперконтинентінде өмір сүрді. Қырым кезеңінің соңында тираннозавроидтар Солтүстік жарты шардағы басым ірі жыртқыштарға айналды, олардың ең ірі өкілі – алып Тираннозавр. Тираннозавроидтардың қазба қалдықтары қазіргі Солтүстік Америка, Еуропа және Азия құрлықтарынан табылды, ал Оңтүстік Америка мен Австралиядан табылған сынықтар тираннозаврларға жатуы мүмкін. Тираннозавроидтар, көптеген тероподтар сияқты, екі аяқты етқоректілер болды және әсіресе бас сүйегі мен жамбас сүйегіндегі көптеген қаңқа ерекшеліктерімен сипатталды. Өмір сүрулерінің бастапқы кезеңінде тираннозавроидтар ұзын, үш саусақты алдыңғы аяқтары бар шағын жыртқыштар болды. Кейінгі Қырым кезеңіндегі туыстар әлдеқайда іріледі, олардың арасында бұрынғыдай алып құрлықтағы жыртқыштар болды, бірақ осы кейінгі туыстардың көпшілігінде тек екі саусағы бар пропорционалды түрде кішкентай алдыңғы аяқтар болды. Бастапқы қауырсын екі түрдің қазбасында анықталды және басқа тираннозавроидтарда да болған болуы мүмкін. Көптеген тираннозавроидтардың бас сүйектеріндегі әртүрлі пішіндегі және өлшемдегі сүйекті гребендер көрсету функциясын атқарған болуы мүмкін.

Сипаттама

Тираннозавроидтар мөлшері жағынан әртүрлі болған, бірақ уақыт өте келе олардың мөлшері ұлғаюға қарай жалпы үрдіс байқалды. Ертедегі тираннозавроидтар кішкентай жануарлар болған. Дилонгтың дерлік толық өскен бір данасының ұзындығы өлшенді, ал толық өскен Гуанлонгтың ұзындығы өлшенді. Жапонияның Хиого аймағындағы төменгі кредалық тау жыныстарынан (140–136 миллион жыл бұрынғы) табылған тістер шамамен ұзын жануарға тиесілі болған, бұл тұқымның ертедегі кезеңінде мөлшерінің өскенін көрсетеді. Етұрнаның жас дарақтары едәуір ірі болған, ал ертедегі тираннозавроидтардың бас сүйектері ұзын, төмен және жеңіл құрылымды, басқа келурозаврларға ұқсас болған, ал кейінгі формалардың бас сүйектері биік және массивті болған. Пішіндерінің айырмашылықтарына қарамастан, барлық белгілі тираннозавроидтарда белгілі бір бас сүйектерінің ерекшеліктері кездеседі. Премаксилляр сүйектері өте биік, мұрынның алдыңғы бөлігін жуандатады, бұл ерекшелік абелизавридтерде конвергентті түрде дамыған. Мұрын сүйектері ерекше біріккен, сәл жоғары қарай иілген және көбінесе үстіңгі беті дөңгелек пішіндес болады. Жоғарғы жақ сүйегінің алдыңғы бөлігіндегі премаксилляр тістері қалған тістерден өзгеше, кішірек және D пішіндес қималы болады. Төменгі жақ сүйегінде, Гуанлонгтың базальды түрлерінен басқа, орыштық сүйектегі айқын тісжарға жақ сүйегінен төмен қарай таралады. Тираннозавридтердің алдыңғы аяқтары айтарлықтай қысқарған, ең айқын мысалы – Моңғолиядағы Тарбозавр, онда омыртқа сүйегі жамбас сүйегінің ұзындығының төрттен бір бөлігін ғана құрайды. Көптеген келурозаврлардағыдай, қолдың екінші саусағы ең үлкені болып табылады, тіпті үшінші саусақ болмаса да. Тираннозавроидтық таздың ерекшеліктеріне илийдің жоғарғы алдыңғы жиегіндегі ойыс, илийдің сыртқы бетіндегі тік тісжарға, ацетабулумнан (жамбас ойығынан) жоғары қарай созылатын және иін сүйегінің ұшындағы үлкен «бут», иін сүйегінің өзінен жартысынан астам ұзын болады. Барлық тираннозавроидтардың артқы аяқтары, көптеген тероподтар сияқты, төрт саусақты, бірақ бірінші саусақ (халюкс) жерге тимейді. Тираннозавроидтардың артқы аяқтары дене мөлшеріне қатысты басқа тероподтарға қарағанда ұзын, жылдам жүретін жануарларға тән пропорцияларды көрсетеді, соның ішінде ұзартылған тібік және метатарсал сүйектері. жүгіре алмайтындығына қарамастан. Тираннозавридтердің үшінші метатарсалы екінші және төртінші метатарсалдардың арасында жоғарыдан қысылып, арктометатарсус деп аталатын құрылымды құрайды. Бұл құрылым алынған орнитомимидтер, троодонтидтер және каенагнатидтерде де кездеседі, бірақ Дилонг парадоксы сияқты базальды тираннозавроидтарда болмайды, бұл конвергентті эволюцияны көрсетеді. Атауы ежелгі грек тіліндегі τυραννος (tyrannos – «тиран») және σαυρος (sauros – «кесіртке») сөздерінен шыққан. Тираннозавроидтар суперотбасы атауы алғаш рет 1964 жылы британдық палеонтолог Алик Уокердің мақаласында жарияланды. Жануарлар суперотбасыларының атауларында жиі қолданылатын -оидея жұрнағы грек тіліндегі ειδος (eidos – «форма») сөзінен алынған. Ғалымдар Тираннозавроидаға тираннозавридтер мен олардың тікелей ата-бабаларын жатқызады. Алайда омыртқалы жануарлар палеонтологиясында филогенетикалық таксономияның пайда болуымен, бұл кладқа бірнеше нақты анықтамалар берілді. Біріншісі 1998 жылы Пол Серено берген, онда Тираннозавроидалар дің негізінде жасалған таксон ретінде анықталды, оның ішінде барлық түрлер Тираннозавр рекспен неорниталардан гөрі жақын ортақ ата-бабаны бөліседі. Отбасын ерекшелендіру үшін Томас Холц 2004 жылы оны Тираннозавр рекске Орнитомимус велокс, Дионих антирропус немесе Аллозавр фрагилис-тен гөрі жақын туысқан барлық түрлерді қосу үшін қайта анықтады. Сереноның анықтамасы 2010 жылғы шолу барысында қабылданды. Алайда, басқа авторлар мегарапторанның Тираннозавроида құрамындағы орналасуына күмән келтірді, ал 2016 жылы жарияланған мегарапторанның қол анатомиясы туралы зерттеу тіпті олардың тираннозавроидтар арасындағы қарым-қатынасын ұсынған алғашқы ғалымдарды да, кем дегенде, олардың бұрынғы қорытындыларын ішінара қабылдамауға мәжбүр етті.

Филогения

Палеонтологтар Тираннозаврлар тұқымын бұрыннан таниды, бірақ оның тегі көп пікірталас тудырған. ХХ ғасырдың көп бөлігінде тираннозавридтер, дерлік барлық ірі тероподтарды қамтитын Карнозаурияның мүшелері ретінде қабылданды. Осы топта аллозавридтер көбінесе тираннозавридтердің ата-тегі деп есептелді. 1990 жылдардың басында кладистік талдаулар тираннозавридтерді Coelurosauria-ға жатқыза бастады, бұл идея алғаш рет 1920 жылдары ұсынылған. Тираннозавридтер қазірде жалпыға мәлім ірі коэлурозаврлар саналады. 1994 жылы Холц тираннозауроидтерді елмизауридтермен, орнитомимозаврлармен және троодонттармен бірге, екінші және төртінші метатарсал сүйектерінің тарсал сүйектеріне жақын орналасқан және алдыңғы жағынан қарағанда үшінші метатарсал сүйекті жабатын ерекше білезік құрылысына негізделген Арктометатарсалия коэлурозаврлар кладына біріктірді. 2007 жылғы талдау Coeluridae тұқымын, соның ішінде Солтүстік Американың соңғы юра дәуіріндегі Coelurus және Tanycolagreus тұқымдарын Tyrannosauroidea-ның туыс тобы деп анықтады. Басқа ерте таксондарға Stokesosaurus және Aviatyrannis жатады, олар толық емес материалдардан белгілі. Моңғолиядан табылған, жақсы зерттелмеген Алектрозавр тұқымы тираннозауроид екені анық, бірақ оның нақты туыстығы белгісіз. Бірақ бүгінде ол карнозавр саналады. Iliosuchus-тың илий сүйегінде тираннозавроидтарға ұқсас тік қыр бар және ол, мүмкін, осы суперотбасының ең ерте белгілі өкілі болуы мүмкін, бірақ оны растау үшін жеткілікті материал жоқ.

Филогеография

2018 жылы Рафаэль Делькорт пен Орландо Нельсон Грилло авторлары Тираннозавроидтардың филогенетикалық талдауын жариялады, онда Сантанараптор және Тимимус сияқты ежелгі Гондвана құрлығынан (қазір Оңтүстік жарты шарды құрайды) шыққан таксондар қосылды, олардың топтағы орналасуы күмәнді болды. Олар Сантанараптор мен Тимимустың Дилонгтан көбірек туыстас тираннозаврлар ретінде орналасқанын ғана емес, сонымен қатар тираннозавроидтардың Орта Юра дәуірінен бастап Лавразия және Гондванада кең таралғанын анықтады. Аппалачидегі тираннозавроидтардың филогенетикалық байланыстарын қайта талдау, Дриптозавр голотипіндегі II және IV метатарсальдардың ұқсастығына байланысты Dryptosauridae кладының қайта ашылуына әкелді, сондай-ақ Жапонияның Тетори тобында да осыған ұқсас сүйектер табылған. Тираннозавроидтардың Орта Креда кезеңіне қатысты мәліметтері тым аз. Осы кезеңге жататын тістер мен анықталмаған посткраниялық сүйектер Солтүстік Американың батысындағы Дакота формациясынан және Нью-Джерсидегі Потомак формациясынан, сондай-ақ Қазақстан мен Тәжікстандағы формациялардан белгілі; Азияда Тимурленгия және Сюнгуанлонг екі туысы табылды, ал Бразилияның Сантанарапторы осы топқа жатуы мүмкін. Тираннозавридтердің алғашқы нақты қалдықтары Солтүстік Америка мен Азиядағы Соңғы Креда кезеңінің Кампан сатысында кездеседі. Екі кіші туыс анықталды. Альбертозаврлар тек Солтүстік Америкада ғана белгілі, ал тираннозаврлар екі құрлықта да таралған. Тираннозавридтер емес тираннозавроидтар, мысалы, Алектрозавр және мүмкін Багараатан, Азияда тираннозавридтермен бірге болған, бірақ Солтүстік Американың батысында кездеспейді. Дегенмен, жауапта осы тираннозавроидтардың маңызды белгілерінің қазбада болмауы айтылды. Австралиялық Timimus таксоны (фемур сүйегінен белгілі) және Бразилиялық Santanaraptor (жасөспірімнің жартылай қаңқасынан белгілі) де тираннозаврлар болуы мүмкін деп саналады.

Бетті тін

Трейси Фордтың конференциялық баяндамасында тераподтардың бас сүйектерінде дөрекі сүйек текстурасы және лепидозаврлар мен сүтқоректілерге қарағанда жоғары формина жиілігі болғаны айтылған, бұл тераподтардың сезімтал мұрын үшін дәлел болар еді. 2017 жылы Daspletosaurus horneri деп аталатын жаңа тираннозаврид туралы зерттеу Scientific Reports журналында жарияланды. Палеонтолог Томас Карр Daspletosaurus horneri бас сүйегінің текстурасын талдады және крокодилдердің бас сүйектерімен салыстырғанда, Daspletosaurus horneri, соның ішінде барлық тираннозавридтерде тегіс сезімтал қабыршақтар болғанын байқады. Бағынышты аймақтарда мүйізденген эпидермис болғандығы анықталды. Алайда, 2018 жылғы презентацияда басқаша түсіндірме бар. Крокодилдерде тегіс сезімтал қабыршақтар емес, керісінше, өсуге байланысты жарылған мүйізденген эпидермис болады. Лепидозаврлардың бас сүйектеріндегі дөңгелек және шашақты текстура қабыршақтармен байланысты, және осы сүйек текстурасы тираннозавридтердің бас сүйектерінде де кездеседі. Тероподтардың бас сүйектеріндегі формина жиілігі 50 форминадан аспайды, бұл тероподтардың эрыны болғанын көрсетеді. Эрындар төрт аяқтылардың алғашқы қасиеті деп ұсынылған, ал крокодилдердегі жұмсақ тіндер сулық немесе жартылай сулық бейімделулердің нәтижесінде пайда болған ерекшелік болып саналады.

Дененің бетін жабу

Ұзын жіп тәрізді құрылымдар Қытайдың Ляонин провинциясынан ерте крейд дәуіріндегі Исиан формациясынан және басқа жақын геологиялық формациялардан табылған көптеген коэлурозаврлардың қаңқа қалдықтарымен бірге сақталған. Бұл жіптер көбінесе құстар мен кейбір құс емес тероподтарда кездесетін тармақталған қауырсындармен гомологты "протоқауырсындар" деп түсіндіріледі, бірақ басқа да гипотезалар ұсынылған. 2004 жылы Дилонгтың қаңқасы сипатталды, онда тираннозавроидтың алғашқы қауырсын үлгісі табылды. Қазіргі құстардың төмпе қауырсындарына ұқсас, Дилонгта табылған қауырсындар тармақталған, бірақ қауырсынды емес, ыстық сақтау үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Базальдық тираннозавроидтарда қауырсынның болуы таңқаларлық емес, себебі олар енді Синозавроптерикс сияқты басқа базальдық туыстардағы коэлурозаврларға тән екені белгілі. Мүмкін, қауырсын дененің басқа бөліктерінде де болған: сақталған тері іздері өте кішкентай және негізінен аяқтардан, жамбас аймағынан және құйрықтың төменгі жағынан алынған, олар қауырсынсыз немесе кейбір қазіргі заманғы ірі жерде тіршілік ететін құстарда тек жұмсақ қауырсынмен жабылған. Сонымен қатар, ірі тираннозавридтерде қауырсынның екінші реттік жоғалуы, пілдер сияқты ең үлкен қазіргі сүтқоректілердегі шаштың жоғалуымен салыстырылуы мүмкін, онда бетінің көлеміне қатынасы жылу алмасуды баяулатып, шашпен оқшаулауды қажетсіз немесе тіпті зиянды етеді. Дегенмен, басқа палеонтологтар тафономияның тираннозавридтердің қазбаларында жіп тәрізді құрылымдардың болмауының себебі болуы мүмкін деп санайды.

Бас жақтаулары

Көптеген тероподтардың, оның ішінде көптеген тираннозавроидтардың бас сүйектерінде сүйекті гребеньдер кездеседі. Ең әсем түрі Гуанлонда байқалады, онда мұрын сүйектері бас сүйегінің орта сызығы бойымен алдыңғы жағынан артқы жағына дейін созылатын бір үлкен гребеньді ұстап тұрады. Бұл гребеньге бірнеше ірі форминалар (тесіктер) еніп, оның салмағын жеңілдеткен.