Кіріспе

1814 жылғы Ұлы қор биржасы алаяқтығы – 1814 жылы Лондон қор биржасына әсер еткен, Наполеон соғыстары туралы жалған мәліметтерге негізделген алдау немесе алаяқтық.

Дю Бургтың аңызы

1814 жылғы 21 ақпанда дүйсенбі күні таңертең өзін полковник дю Бург деп таныстырған және Лорд Кэткарттың көмекшісі екенін айтқан, форма киген адам Англияның Довер қаласындағы "Кеме" қонақүйіне Франция королі Наполеон I өлтірілгені және Бурбон әулетінің билігі қайта орнатылғаны туралы жаңалық әкелді. Осы ақпаратты Лондондағы Адмиралтействоға семафор телеграфы арқылы жеткізуді сұраған "полковник дю Бург" кейін Лондонға жол тартты, жол бойындағы қонақүйлерде тоқталып, жаңалықты таратты. Лондонда Бурбон формасында киінген француз офицерлері болып көрінген үш адам Бурбон монархиясының қайта орнатылуын жариялап, тойлап отырғандары да байқалды.

Қор нарығына әсері

Наполеонның жеңілісі туралы қауесеттер ай бойы тарады. Лондон қор биржасындағы саудагерлер арасында Дуврдан келген хабар тарала бастағанда, мемлекеттік бағалы қағаздардың құны жылдам өсті. Бірақ, жаңалықтың ресми растамасы болмағандықтан, бағалар қайтадан төмендеді, бірақ француз офицерлерінің тойлауы туралы хабарларға байланысты қайтадан көтерілді. Дегенмен, бұл әрекеттің бәрі жалған екені анықталды. Кешке қарай үкімет Наполеонның қазасы және Бурбон әулетінің қайта орнатылуы туралы хабарлардың жалған екенін мәлімдеді. Тиісті акциялардың бағасы дереу бұрынғы деңгейге түсті.

Тергеу

Қор биржасы комитеті акциялармен манипуляция жасалғанына күдік тудырып, тергеу бастады. Көп ұзамай, өткен аптада сатып алынған екі мемлекеттік облигацияның 1,1 миллион фунт стерлингтен астам сомаға сатылғаны анықталды. Ақырында, сегіз адам алаяқтыққа қатысқандығы үшін сотталды, олардың ішінде Лорд Кокрейн – Парламенттің радикалды мүшесі және белгілі теңізші, оның інісі Эндрю Кокрейн Джонстон, Лорд Кокрейннің қаржылық кеңесшісі Ричард Батт және капитан Рэндом де Беренгер, ол ду Бург және француз офицері кейпінде болған. Сатып алуларға қатысқан алты адам сотталып, он екі айға түрмеге жабылды, ал ең танымалдары қоғамдық жерде ұяттауға (арқалыға тігілуге) сотталды, сондай-ақ айыппұл да салынды. Лорд Кокрейн теңізші шенінен айырылып, "Баня" орденінен және Парламенттен қуылды. Эндрю Кокрейн Джонстон сот шешімін естігеннен кейін елден қашып кетті.

Лорд Кокрейннің кінәлілігі

Алдамшылық жасағаны үшін айыпталғаннан кейін де Лорд Кокрейн өзінің кінәсіздігін жалғастырып растады. 1816 жылы ол өзінің ісін қараған Лорд Элленбороға қарсы «жақтық емес болу, дұрыс емес көрсету, әділетсіздік және қанау» деген (сәтті болмаған) шағым айтты. Халық пікірі, әрине, Кокрейннің жағында болды; оның үкімінен кейін Вестминстердегі Парламентке қарсылықсыз қайта сайланды. Халықтың наразылығынан қорқып, оның жазасының бір бөлігі – тізгінге тікелей тігу жазасы алынып тасталды. Оның жазалануына байланысты халықтың наразылығы салдарынан, 1816 жылы Англия мен Уэльсте жалған куәлік бергендерге ғана тізгінге тікелей тігу жазасы қолданылды. Оның қолданылуы 1837 жылы Англия мен Уэльсте толығымен тоқтатылды (бірақ соған ұқсас құрылғылар 19 ғасырдың қалған бөлігінде де қолданылды). Лорд Кокрейн өтемақы алу үшін үкіметке петицияларын жіберіп тұрды; 1832 жылы оған толық кешірім берілді, соның ішінде контр-адмирал шеніне қайта орналастырылды. Келесі онжылдықтарда Бат ордені және басқа да наградалар қайта жаңартылды, ал 1877 жылы арнайы комиссия оның 1832 жылдан бергі жағдайы «үкіметтердің оның кінәсіздігін жариялауынан басқа ештеңе емес» деген шешімге келді. Лорд Кокрейннің кінәлілігі мәселесі әлі де талқыланып келеді. 1965 жылы судья Генри Сесил «Құпия мәселе: Лорд Кокрейннің ісі» атты еңбегінде Лорд Кокрейннің кінәлі екенін қолдайтын аргументтер келтірді; Брайан Вейлдің 2004 жылғы «Батыл адмирал Кокрейн» кітабы да оның кінәлі екенін дәлелдейді. Джон Сагден 1981 жылғы докторлық диссертациясында «оның кінәлілігі мәселесін қанағаттанарлық түрде шешу мүмкін емес» деген пікірді айтты. Кристофер Ллойд 1947 жылы және Дэвид Кордингли 2007 жылы да,

Ескерту

1814 жылғы терминологияда акциялар – қазір облигациялар деп аталатын, пайыз төлейтін бағалы қағаздарды білдіреді. Алаяқтық, ең алдымен, «Омниум» деп аталатын мемлекеттік, иесіз облигацияларға қатысты, олар ішінара төленген мемлекеттік облигациялар еді. Сатып алушы бастапқыда облигацияның номиналды құнының 10% немесе 15% ғана төлеп, кейін қалған соманы бөліп төлейтін. Осы ерекшелік бағалы қағаздардың бағасын өте құбылмалы етеді, себебі толық төленген облигациялардың құнының шағын өзгеруі, ішінара төленген «Омниум» облигацияларының құнында әлдеқайда үлкен өзгеріске алып келді.