Кіріспе

Мексиканың төтенше ақша резерві – Fobaproa (Fondo Bancario de Protección al Ahorro; испан тілінде "Жинақтарды қорғау банктік қоры") – 1990 жылы Мексика үкіметі, сол кездегі үстем Институционалдық-революциялық партия (PRI) басшылығымен құрылған, банктік жүйенің төлем қабілеті проблемаларын шешуге бағытталған резервтік қор. Бұл резервтік қор 1995 жылы Мексика песосының дағдарысы кезінде Мексика банктерін қорғау үшін пайдаланылды. 1998 жылы оның орнына Мексиканың ағымдағы депозиттерді сақтандыру агенттігі – Instituto para la Protección al Ahorro Bancario (Банк жинақтарын қорғау институты) құрылды. Песо дағдарысынан кейінгі жылдары Fobaproa және оның нәтижесінде туындаған қарыз Мексика саясатындағы дау-дамайдың тақырыбына айналды. Қордың иеленушілері елдің саяси жетекшілігіне жақын компаниялар болды және олар бірнеше сыбайлас жемқорлық істерге қатысты деп айыпталды. Fobaproa қорларын басқару Мексиканың сол кездегі екі басты оппозициялық партиясы – Демократиялық революция партиясы және Ұлттық әрекет партиясы тарапынан күрт сынға ұшырады, бұл мәселе 2000 жылғы Мексиканың жалпы сайлауында маңызды рөл атқарды.

Өмірбаян

1982 жылы Жозе Лопес Портильо президенттігінің (1976 жылдың желтоқсанынан 1982 жылдың желтоқсанына дейін) аяқталуымен үкімет АҚШ долларына деген сұранысты қанағаттандыра алмай, песоның құнын 26-дан 47 песоға дейін төмендетті. Бұл өте жоғары дефолттық қарызға әкеп соқты. Лопес Портильо әкімшілігі сол жылдың 1 қыркүйегінде банктік жүйені ұлттықтандыруға шешім қабылдады, мемлекеттік және жеке несие мекемелерін, олардың жиынтық қарызы 25 миллиард долларды құрады, 3 триллион песоға (47 песо/доллар бағамымен шамамен 63 миллиард доллар) сатып алды. Келесі жылы, экономикалық дағдарыс ортасында президент Мигель де ла Мадрид (1982 жылдың желтоқсанынан 1988 жылдың желтоқсанына дейін) FICORCA (Fideicomiso de Cobertura de Riesgo Cambiario немесе "Валюталық тәуекелді жабу қоры") құрды, ол мемлекеттік бюджет тапшылығын, сыртқы қарызды және елдің экономикалық қызметін қаржыландыруға бағытталған несиемен қаржыландырылды. Бұл қор елдің ең ірі 20 компаниясын банкроттықтан сақтап қалды, олардың Мексика банкіне 12 миллиард доллар қарызы болды. 1986 жылдың 10 қарашасында банктердің қаржылық тұрақтылығын сақтау мақсатында FONAPRE (Fondo de Apoyo Preventivo a las Instituciones de Banca Múltiple немесе "Банктерге алдын ала қолдау қоры") құрылды, мұнда үкімет банктерді сенімді сақтаушы ретінде тағайындады. 1987 жылға қарай брокерлік фирмалар мен инвестициялық компаниялармен бірге параллель қаржы индустриясы құрылды. Инвесторларды тарту үшін Мексика қор биржасында пайыздық ставкалар өсті, бірақ Нью-Йорк қор биржасының құлауы ұлттық банк жүйесіне теріс әсер етті және осының салдарынан тағы бір девальвация болды.

Қорды құру

1990 жылы Карлос Салинас де Гортари үкіметі бұрынғы екі басшылықтың басынан өткен сияқты жағдайлардың алдын алу мақсатында Фобапроа төтенше қаржылық проблемаларға арналған резервтік қорын құрды. Фобапроа экономикалық дағдарыс кезінде аталған мекемелердің төлем қабілетіне қатысты қиындықтар туындаған жағдайда, қарыздарды өз мойнына алып, банктерді капиталмен қамтамасыз ететін болды. Келесі жылы мемлекеттік шығыстарды азайту және экономиканы еркін нарыққа бағытту мақсатында үкіметке тиесілі жүздеген компания жекешелендірілді. 18 банк 37,8 миллиард песоға, ал барлық 409 компания 61,6 миллиард песоға сатылды.

1994 жылғы экономикалық дағдарыс

1994 жылдың желтоқсанында Эрнесто Зедильо үкіметінің (1994 жылдың желтоқсаны – 2000 жылдың желтоқсаны) кезінде, 6 жыл бойы инфляциямен күрескеннен кейін, құны жоғары бағаланған песо, халықаралық доллар резервтерінің азаюы, 1994 жылы Мексикадағы саяси дағдарыстар және басқа да факторлар Мексика тарихындағы ең ауыр экономикалық дағдарыстардың біріне әкеп соқты. Қаржылық үлемінің күрт өсуі көптеген компаниялардың төлемдерді орындау мүмкіндігін жоғалтуына, ал басқаларының капиталды үлкен көлемде шығарып алуына себеп болды. Тағы бір қаржылық құлдырау қаупі туғандықтан 1995 жылы Fobaproa қолданысқа енгізілді. Fobaproa 552 миллиард песо көлеміндегі қарызды өз мойнына алды. Егер Fobaproa қолданылмағанда миллиондаған отбасылар мен мыңдаған компаниялардың несие алуы тоқтатылып, жинақ шоттарынан ақша алуы мүмкін болар еді. 1995 жылдың қаңтар айында Fobaproa банктерге қарызды қабылдап алғанда Procapte (Programa de Capitalización Temporal (Procapte) немесе "Уақытша капиталдандыру бағдарламасы") құрылды. Procapte шетелдік капиталдың көп көлемін жылдам әкелуге және банктердің төлем қабілеттілігін арттыруға мүмкіндік берді. Fobaproa-ның қарызды қабылдауының шарты осы қаржы институттарының акционерлері өз капиталын қайта инвестициялауы болды. 1996 жылы Ucabe (Unidad Coordinadora para el Acuerdo Bancario Empresarial (Ucabe) немесе "Банктер мен кәсіпкерлер келісімін үйлестіруші бөлімше") құрылды, осы арқылы қарызды қайта құрылымдау жүзеге асырылды. 54 компания Ucabe мүмкіндігін пайдаланып, 9,7 миллиард доллар көлеміндегі қарызын қайта құрылымдап, төлемнен қашқандықтан сақтанды.

Алдын алу шаралары

1998 жылдың наурыз айында Зедильо үкіметі Мексика Конгресіне жаңа банктік дағдарыс қаупін азайту, несие қызметін қадағалаудың тиімді механизмдерін құру және банктердің капиталдануын қамтамасыз ету мақсатындағы төрт бастаманы ұсынды. Бұл пакет банктік жүйені басқарудағы тәртіпті күшейтіп, шағын және орта жинақ иелерінің капиталын қорғау үшін Fogade (Fondo de Garantía de Depósito, яғни "Салымдарға кепілдік беру қоры") құруды көздеді. Тағы бір бастама – Fobaproa және Fameval (Fondo de Apoyo al Mercado de Valores, яғни "Қор нарығын қолдау қоры") дағдарыстан кейін сатып алған активтерді қайтару және басқару үшін "Активтерді қайтару комиссиясы" (Comisión para la Recuperación de Bienes) құру болды.

Атқарушы және заң шығарушы билік келісімдері

1998 жылдың қыркүйегінде Эрнесто Зедильо үкіметі мен Конгресстегі PAN, PRD, PRI, PT және PVEM партиялары президенттік бастамаларды мақұлдау үшін келісімдер жүйесін құруға келісті. Бұл келісімдер несиелік қызметті бақылау, Fobaproa-мен байланысты қаржы операцияларының заңдылығын зерттеу, жаңа қаржы дағдарыстарын болдырмау үшін заңдық ая құру, заңсыз жолмен пайда көруге немесе заңсыз операцияларға рұқсат беруге кінәлілерді жазалау, сондай-ақ шағын және орта бизнесті қолдау және Fobaproa шығындарын тең бөлу мақсатындағы бақылау механизмдерін құруды көздеді.

Дау-жанжалдар мен саяси жауаптар

Соңғы бастама – ФОБАПРОА-ның 552 миллиард песолық сомасын мемлекеттік қарызға айналдыру болды. Бұл Конгресске аудит тапсыруға және аудит аяқталғанға дейін бастамаларды тоқтата тұруға себеп болды. 1998 жылдың шілдесінде Secretaría de Hacienda y Crédito Público (SHCP, Мексиканың кіріс басқармасы) Конгресске ФОБАПРОА-мен байланысты барлық операцияларды талдауға рұқсат берді. Конгресс сондай-ақ ФОБАПРОА кезінде қандай да бір алаяқтықтар болды ма дегенді анықтау үшін бірнеше шенеуніктер мен бұрынғы шенеуніктер, кәсіпкерлер мен банкирлермен тыңдаулар өткізді. Өтеуге жататын қарыздың көп бөлігі өтеуге келмейтін деп жіктелді, ал қайтарылуы мүмкін сома бар-жоқ екенін анықтау үшін ешқандай тергеу жүргізілмеді.

PRD

Демократиялық революция партиясы ("Partido de la Revolución Democrática" немесе PRD) "Фобапроа: Экономикаға жасалған зор шабуыл. Оны болдырмау жолдары" (Fobaproa: The great attack against the economy. Alternatives to prevent it) деген құжатты жариялады және жеке қарызды мемлекеттік қарызға айналдыруға қарсы шықты. PRD сондай-ақ, қаражатты тиімсіз басқарған мемлекеттік қызметкерлер мен кәсіпкерлерге қарсы заң шараларын қабылдауды және шағын және орта кәсіпкерлерге көрсетілетін қолдауды шектеуді талап етті. Сол жылдың 4 тамызында PRD, ішкі істер министрлігінің банктік құпияны бұзу туралы айыптауларына орай, "Фобапроадан" үлесін алғандардың тізімін жариялады. PRD президенті Андрес Мануэль Лопес Обрадор инвесторлар мен банкирлердің қарызын мемлекеттік қарызға айналдырудың "конституцияға қайшы" екенін мәлімдеді.

PAN

Сол жылдың 20 тамызында Ұлттық іс-қимыл партиясы ("Partido Acción Nacional" немесе PAN) "Propuestas de solución integral a la crisis bancaria" ("Банк дағдарысына кешенді шешімдер туралы ұсыныстар") құжатын жариялады және экономикалық дағдарысқа сыртқы факторлар ғана емес, сонымен қатар банктерді басқарудағы тиімсіздік пен сыбайлас жемқорлық та себеп болғанын мәлімдеді. Ұсыныстардың бірі - Конгресс қадағалауымен жұмыс істейтін және салым сақтаушылардың ақшасын қорғайтын "Instituto para el Seguro de Depósitos Bancarios" ("Банк салымдарын сақтандыру институты") құру еді.

PRI

Бір аптадан кейін, 28 тамызда Институционалдық революциялық партия ("Partido Revolucionario Institucional" немесе PRI) Fobaproa-ның мойнына алған қарызының 30% мөлшерін төмендетуді ұсынды, сондай-ақ банктердің қарызды мемлекетке өткізген кезде келіскен тәуекелді өздері мойнына алуын қалады: ипотекалық несиелер үшін – 45%, ал балықшылық және ауыл шаруашылығы кооперативтері үшін – 60%. Олар сонымен қатар, жемқорлыққа қатысы бар кеңсе қызметкерлеріне кепілдік беруден бас тартуды және банктердің қадағалауын күшейтуді талап етті.